Zgodnie z art. 239 Ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym z dnia 27-07-2005 r. i art. 15a ustawy z dnia 04-02-1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz. U. z 2000 r. Nr 80, poz. 904, z późn. zm.) Uczelni w rozumieniu przepisów o szkolnictwie wyższym przysługuje pierwszeństwo w opublikowaniu pracy dyplomowej studenta. Realizując ten zapis Pedagogium Wyższa Szkoła Pedagogiki Resocjalizacyjnej w Warszawie na niniejszej stronie (www.pedagogium.com.pl) publikuje wszystkie prace dyplomowe swoich studentów. Materiały publikowane na tej stronie chronione są prawem autorskim. W przypadku wykrycia naruszenia praw autorskich należy powyższy fakt zgłosić na adres rektorat@pedagogium.edu.pl.   

WSTĘP

Zdaniem M. Bąkowskiej „Nikt nie rodzi się jako osoba niedostosowana, wykazująca zaburzenia w zachowaniu, ale żyjąc w określonym środowisku,
w warunkach niekorzystnych dla jej prawidłowego rozwoju, taką jednostką się staje. Rodzina, która stanowi dla dziecka pierwsze, a zarazem najważniejsze środowisko wychowawcze, wywierające jakże istotny wpływ na całe jego życie, przy nieprawidłowym funkcjonowaniu doprowadza do powstania zaburzeń w jego zachowaniu” [1]

Mam 15 lat. To dużo? mało?

Wystarczająco, by zniszczyć życie Rodzinie i Sobie!
Trafiłem do izby dziecka kolejny raz.

Dlaczego? Hmm, bo takie już jest, to „zasrane" życie!

Czy mi czegoś brakowało?

Rodziców miałem, dom, jedzenie, chodziłem do szkoły, kumpli.

Po prostu urocze życie, prawda? Więc dlaczego tu jestem?

Pewnie dlatego, że pech chciał i policja zgarnęła mnie z przystanku.
Sprawdzili legitymację i okazało się, że uciekłem ze schroniska.

Musiałem stamtąd uciec, po prostu musiałem!
Wszystko zaczęło się od wychodzenia z domu, nikt z rodziców nie pytał,

gdzie byłem, ani z kim. Więc zacząłem znikać na całe noce, naiwnie myśląc,

że teraz na pewno ktoś się zacznie mną interesować.

Ale nie zaczął! Poznałem nowych kumpli.

Spoko było. Na początku mieli kasę, robili co chcieli,

fundowali mi wszystko. Szybko nauczyłem się tego, że w życiu nie ma nic za darmo.

Musiałem się im jakoś odwdzięczyć. Kasy nie miałem, trzeba było coś wymyślić

Kradłem torebki, telefony, biżuterię.

Pewnego dnia z kumplami postanowiliśmy ukraść samochód, tak dla zabawy!

Niestety „psy nas ubiegły”

Trafiłem do Izby Dziecka, po dwóch tygodniach puścili mnie do domu.
Moi rodzicie zaczęli od tej chwili mną się interesować,

znaczy się mamusia zaczęła brać jakieś leki, po prostu sfiksowała.

Tatuś powtarzał mi, że to moja winna, to ja ją do takie stopnia doprowadziłem.
Pewnego dnia tatuniu sobie wypił i powiedział mi, że jestem nikim, ścierwem, nic niewartą rzeczą, niepotrzebną

i żałuje że się urodziłem, szkoda, że żyję, uderzył mnie w buzie.
Mama w tym czasie z moim braciszkiem przytulali się, śmiali... Boże!

Ja naprawdę byłem nikim dla rodziny!
Nie wiem, nie wytrzymałem, pękło coś we mnie.

Wyładowałem się  na braciszku i mamie, ale ja nie chciałem! Naprawdę!

Oto moja przyczyna pobytu w schronisku, skąd uciekłem, no i jestem tu!!!!
Proszę mi powiedzieć: dlaczego, to mi musiało się przytrafić?

Łukasz 15 lat

kwiecień 2006r , Policyjna Izba Dziecka w Warszawie.

Rodzina jest najważniejszym środowiskiem życia każdego człowieka. Wywiera najgłębszy i najtrwalszy wpływ na osobowość i zachowanie człowieka. Jest pierwszym oddziałującym na dziecko środowiskiem wychowawczym. Każda rodzina spełnia wiele funkcji i zadań, z których najważniejszym zadaniem jest tworzenie warunków sprzyjających prawidłowemu rozwojowi dzieci oraz zaspokajanie podstawowych potrzeb. Rodzina ma za zadanie stworzyć jak najlepsze warunki egzystencji dziecka oraz umożliwić zaspokojenie podstawowych potrzeb wśród, których najczęściej wymienia się potrzebę bezpieczeństwa, potrzebę miłości i potrzebę akceptacji. [2]

Niniejsza praca ma na celu, ukazanie jak duży wpływ mają rodzinne uwarunkowania na pobyt dzieci, młodzieży w Policyjnej Izbie Dziecka. Ze szczególnym uwzględnieniem miejsca Policyjnej Izby Dziecka w Warszawie
i Radomiu. Inspiracją do podjęcia i przedstawienia tego tematu, był udział
w praktykach studenckich w PIDz. Prawdziwe zetknięcie się z trudną młodzieżą, było nie lada wyzwaniem…!Kolejne dni spędzone w tym miejscu przynosiły wielkie niewiadome, z których brała się ciekawość i chęć zrozumienia problemów z jakimi borykają się zatrzymani w PIDz. To wszystko prowadziło do odnalezienia podłoża wpływu rodziców na pobyt w PIDz.

Pierwszy rozdział pracy przedstawia charakterystykę rodziny, role rodziny, funkcje rodziny oraz zjawiska patologii występujące w rodzinach, profilaktykę przeciwdziałania zjawiskom patologii występujących w rodzinach.

W drugim rozdziale omówiono środki profilaktyczne i resocjalizacyjne stosowane wobec nieletnich, ze szczególnym uwzględnieniem miejsca Policyjnej Izby Dziecka.

Trzecia część pracy składa się z celu, przedmiotu, problemu oraz metod, technik
i narzędzi badawczych zastosowanych do przeprowadzenia badań. Ten rozdział służy przede wszystkim do postawienia hipotez.

W czwartym rozdziale badano w jaki sposób rodzinne uwarunkowania determinują pobyty dzieci i młodzieży w Policyjnych Izbach Dziecka, na przykładzie Warszawy i Radomia. Na końcu pracy znajduje się podsumowanie całej pracy.

ROZDZIAŁ I

RODZINA JAKO ŚRODOWISKO SOCJALIZUJĄCE

1.1.  Definicja rodziny

 Rodzina jest najważniejszym i podstawowym środowiskiem wychowawczym każdego człowieka. Ciężko jest jednoznacznie sformułować definicje rodziny.

W dzisiejszych czasach rodzina przechodzi ciągłe zmiany. Socjologowie
i pedagodzy mają trudności z jednoznacznym zdefiniowaniem rodziny.

Z. Tyszka uważa, że: „Rodzina odgrywała i odgrywa nadal doniosłą rolę
w procesach socjalizacyjno – wychowawczych stwarzając optymalne warunki życiowego funkcjonowania ludzi również i w poza rodzinnych, ważnych dla społeczeństwa rolach. Zaspokaja też istotne potrzeby jednostki ludzkiej. Prawidłowe funkcjonowanie społeczeństwa i prawidłowe funkcjonowanie rodzin żyjących w tym społeczeństwie są ze sobą integralnie związane „[3]

 Zdaniem Z. Freuda: „Rodzina spełnia rolę w powstawaniu nadjaźni dziecka. Wytworzone w kulturze danego społeczeństwa normy postępowania i wzory zachowania są przez dziecko interioryzowane głównie dzięki zleceniom rodziców oraz ich naśladowaniu. Ważną rolę odgrywać ma tu proces identyfikacji z rodzicami„[4]

W ujęciu socjologicznym rodzina jest podstawową grupą społeczną (instytucją społeczną)[5] w której członkowie połączeni są małżeństwem, więzami pokrewieństwa (niekiedy adopcji), siecią wzajemnych zależności i stosunków społecznych, prowadzą wspólne gospodarstwo domowe oraz pełnią w niej odpowiednie role społeczne: matki, ojca, dziecka, współmałżonka czasem dziadka czy krewnego. Więź między małżonkami może się rozpaść (co często w wielu kulturach kończy się rozwodem), jednak więź między rodzicami a dziećmi oraz między rodzeństwem nie ulega dezintegracji. Więzi rodzinne mają zatem, w odróżnieniu od małżeństw, charakter bardziej trwały. Rodzina po drugie jest-uniwersalną instytucją społeczną, tzn. utrwalonym w tradycji wszystkich kultur, zrytualizowanym zespołem działań ludzkich ukierunkowanym na zaspokajanie określonych potrzeb swoich członków. Po trzecie, rodzina w socjologii uznawana jest za grupę pierwotną, która charakteryzuje się względną trwałości (tzn. jej istnienie nie jest obliczone na krótki okres), niewielką liczebnością (ogranicza się najczęściej do rodziców,  ich dzieci, czasem dziadków i innych krewnych), wielofunkcyjnością oraz więzią społeczną opartą na stosunkach „face-to-face”. To w jej ramach przychodzą na świat dzieci i to właśnie rodzina w konsekwencji jest pierwszą i podstawową agencją socjalizacji.[6]

Według W. Okonia „Rodzina to grupa społeczna składająca się z rodziców, ich dzieci, i krewnych: rodziców łączy więź małżeńska, rodziców z dziećmi – więź rodzicielska, stanowiąca podstawę wychowania rodzinnego, jak i również więź formalna określająca obowiązki rodziców względem siebie.[7]

Z. Tyszka „Najogólniej mówiąc rodzina jest instytucją ogólnoludzką spotykaną we wszystkich epokach i kulturach. Rodzina stanowi integralną część każdego społeczeństwa: stanowi jego najmniejszą, a zarazem podstawową komórkę”. [8]

1.2.  Funkcje, zadania rodziny

W związku z koniecznością zaspokajania licznych potrzeb swoich członków oraz zrealizowania celów, jakie stawia przed nią szersza zbiorowość, instytucja rodzinna jako grupa społeczna posiada istotną cechę, mianowicie realizuje pewne funkcje (zadania). Funkcje rodziny są ściśle związane z jej strukturą.[9] Zdefiniowanie funkcji rodziny nie jest proste. W literaturze przedmiotu można znaleźć różne definicję funkcji rodziny.

W. Okoń wyróżnia cztery podstawowe funkcje rodziny:

1. Prokreacyjna – wynikająca z dążenia człowieka zaspokojenia popędu płciowego
i posiadania potomstwa będące motywacją zawierania małżeństwa i tworzenia rodziny.

2. Wychowawcza- konsekwencja funkcji prokreacyjnej: udział rodziny
w socjalizacji dziecka we wszystkich jej fazach: od wczesnej opieki do usamodzielnienia się, zapewnienia dzieciom odpowiedniego startu życiowego.

3. Gospodarcza- od niej zależy spełnienie dwóch poprzednich funkcji –prowadzenie gospodarstwa domowego zaspokajającego potrzeby materialne członków rodziny.

4. Sprawowanie pieczy - nad życiem członków, ich zachowaniem, kulturą, zdrowiem, trudnościami życiowymi.[10]

Z kolei F. Adamski - Proponuje trzy typy funkcji rodziny:

1.  Funkcje pełnione wyłącznie tylko przez rodzinę, a przez to nie mogą ulegać jakimkolwiek fluktuacjom ( prokreacją).

2. Funkcje niezmienne albo zmienne niewiele, ale w zasadzie pozostające przy rodzinie (cała strefa emocjonalna, na której tle kształtuje się więź rodzinna).

3.  Funkcje pozostające w zasięgu wpływu rodziny, lecz dzielone z innymi instytucjami (wychowanie i kształcenie dzieci, opieka nad poszczególnymi członkami rodziny, strefa działalności gospodarczej, system norm i wartości, światopogląd).[11]

Funkcje rodziny według Z. Tyszki to :

1. Materialno-ekonomiczna funkcja rodziny. Zaspokajanie materialnych potrzeb członków rodziny. Pośrednio także zaspokojenie niektórych potrzeb społeczeństwa. Składają się na nią cztery podfunkcje: produkcyjna, właściwa dla rodzin rolniczych czy rzemieślniczych; zarobkowa; mającą na celu zapewnienie finansowych podstaw bytowych rodzinie; gospodarcza, polegająca na gromadzeniu trwałych dóbr potrzebnych do działania rodziny.

2. Opiekuńczo-zabezpieczająca funkcja rodziny. Polegająca na zapewnieniu bezpieczeństwa materialnego i fizycznego członkom rodziny małej lub rozszerzonej;  w zakres jej działań wchodzi pielęgnacja niemowląt i małych dzieci, pomoc materialna dla osób starszych (rodziców, dziadków itp.), a także opieka fizyczna nad osobami niedołężnymi.

3.  Prokreacyjna funkcja rodziny. Polegająca na powoływaniu do życia 
i wychowaniu młodych pokoleń; z jednej strony, rodzina służy zaspokajaniu potrzeb rodzicielskich mężczyzny i kobiety, a z drugiej, jest podstawą istnienia społeczeństwa, poprzez przyczynianie się do wymiany pokoleń.

4. Seksualna funkcja rodziny. Służąca zaspakajaniu potrzeb seksualnych pary małżeńskiej.

5.  Legalizacyjno-kontrolna funkcja rodziny. Polegająca na przyswajaniu norm etycznych i społecznych oraz stosowaniu kontroli zachowania poszczególnych członków rodziny, włącznie z sankcjami za łamanie przyjętych kanonów.

6.  Stratyfikacyjna funkcja rodziny. Wyrażająca się w określeniu statusu społecznego ze względu na pochodzenie rodzinne (dzisiaj nie ma ona już tak wielkiego znaczenia, a poza tym status ten może ulegać zmianom, np. przez zdobycie doświadczenia czy wysokiej pozycji społecznej).

7.  Socjalizacyjna funkcja rodziny. Polegająca na wieloletnim kształtowaniu osobowości dziecka, przygotowaniu go do życia w społeczeństwie, do pełnienia różnych zadań społecznych (socjalizacja potomstwa dokonuje się przez przekazywanie wiedzy, wpajanie wzorów zachowania i określonego systemu wartości, zatem ta funkcja rodziny jest niezmiernie ważna dla społeczeństwa, od niej zależy bowiem kształt przyszłych pokoleń).

8.  Kulturalna funkcja rodziny. Polegająca na zapoznaniu pokolenia z dziejami kultury danego społeczeństwa oraz budzeniu wrażliwości na wartości estetyczne
i duchowe.

9.  Religijna funkcja rodziny. Polegająca na wychowaniu potomstwa w duchu religijnym, ukazywaniu mu związku sensu życia z wiarą w Boga, wiążąca się z funkcją socjalizacyjno-wychowawczą przez religijne uzasadnianie norm moralnych.

10.   Rekreacyjno-towarzyska funkcja rodziny. Polegająca na zaspokajaniu potrzeb utrzymywania zażyłych, nieformalnych kontaktów z niewielkim kręgiem osób, niezbędnych dla zachowania równowagi psychicznej, uniknięcia poczucia osamotnienia, dla psychicznego odprężenia i wypoczynku.

11.   Emocjonalno-ekspresyjna funkcja rodziny. Polegającą na wypełnianiu potrzeb intymnego kontaktu psychicznego, który zwykle nie może być zrealizowany poza gronem najbliższej rodziny (chodzi tu o związek uczuciowy między współmałżonkami, o wzajemne związki uczuciowe między rodzicami a dziećmi
i rodzeństwem, oraz o więzi uczuciowe zachodzące w ramach trzech pokoleń).[12]

Jedną z najważniejszych funkcji, która pojawia się prawe w każdej typologii, jest funkcja wychowawcza (socjalizująca) rodziny. Tak szeroko rozumiana funkcja występuję niezależnie od struktury czy więzi łączących członków rodziny i obejmują:

·   Zapewnienie dzieciom wszechstronnego rozwoju fizycznego, psychicznego, w tym emocjonalnego.

·   Wprowadza w szeroko pojętą kulturę.

·   Kształtuje postawy społeczne i patriotyczne.

·   Umiejętność współżycia z innymi ludźmi, tolerancję.

·   Kształtowanie kultury uczuć.

·   Rozwój intelektualny, rozwijanie zainteresowań i aspiracji poznawczych.

·   Kształtowanie aktywnego stosunku do pracy, zgodnego z zainteresowaniami.[13]

Istnienie rodziny polega na wypełnianiu wyżej wymienionych funkcji. Zadania te nie są łatwe, proces wychowania bywa trudny, a jego efekty wychowawcze uwarunkowane są wieloma czynnikami takimi jak miłość rodziców do dzieci, odpowiednia atmosfera w domu, zaspokajanie potrzeb dzieci.

Jednym z najważniejszych czynników wpływających na pełnienie funkcji
w rodzinie jest jej struktura. Inaczej będzie przebiegać funkcjonowanie tej komórki społecznie składającej z kilku pokoleń, inaczej w przypadku tylko rodziców i dzieci,
a jeszcze inaczej gdy dziecko wychowuje samotna matka lub ojciec.

Podsumowując ten rozdział pracy, najbardziej trafne będą słowa. H. Izdebskiej: która uważa, że: „Rodzina jest naturalnym środowiskiem życia dzieci i młodzieży jako takie oddziałuje na nie socjalizująco, stwarzając warunki sprzyjające rozwojowi lub hamując go. Niezależnie od tego, jakie funkcje pełni, czy jest środowiskiem zdrowym
i wartościowym moralnie, czy przejawia wyraźne cechy patologii - w każdym przypadku kształtuje osobowość dzieci, podstawę społeczną, wyznacza koleje losu.[14]

Rodzina często nieświadomie kształtuje pierwsze wyobrażenia dziecka
o otaczającym świecie. Społeczne tło życia rodziny wobec tym postawy rodziców wobec siebie i innych ludzi, wobec problemów i zjawisk otaczającego świata mogą stanowić źródło nieprawidłowych zachowań dziecka.

1.3.  Patologie rodzinne

„Patologia życia rodzinnego” - jest to rodzaj zjawiska społecznego, dotykającego rodzinę, którego przejawem jest brak zgodności z określonymi wzorami zachowań, obowiązującymi w danej społeczności. Wśród rozmaitych form negatywnej aktywności

społecznej można wymienić: przestępczość, chorobę psychiczną, alkoholizm, wszelkie rodzaje przemocy w rodzinie, bezrobocie, rozwód”.^.[15].

Jednostki, zmagające się z tymi problemami, naznaczają nimi swoje rodziny
i w sposób znaczący dezorganizującej jej funkcjonowanie. Rodzina, w której występują takie zjawiska, powszechnie określana jest mianem patologicznej.

Chociaż pojęcia patologia, w odniesieniu do rodziny używa się często w socjologii i pedagogice, to nie podaje się jednoznacznej definicji tego terminu. Stosuje się go obok z pojęciami dewiacja, dezorganizacja, dysfunkcja, zjawiska patogenne, rodzina zagrożona.

Przyczyny wzrostu zjawisk patologizujących życie rodziny należy poszukiwać przede wszystkim w:

·        Trudnościach z zaadaptowaniem się rodziny do zmian sytemu społecznego
i gospodarczego.

·        Szybkim wzroście różnic społecznych materialnych oraz zmniejszeniu się funkcji opiekuńczych państwa.

·        Rozluźnieniu lokalnych więzi społecznych..[16]

Istotę patologii rodzinny stanowi przede wszystkim rozpad więzi emocjonalnych
i społecznych oraz konsekwencje dysfunkcyjności systemu rodzinnego dla jednostki. Do tak rozumianych form patologii rodziny należą:

·        Przemoc (fizyczna, psychiczna, emocjonalna, seksualna, kazirodztwo, zaniedbywanie).

·        Przestępczość.

·        Alkoholizm.

·        Bezrobocie, ubóstwo.

·        Brak perspektyw życiowych, poczucie beznadziei - oraz niesprawiedliwości społecznej. [17]

Typy rodzin patologicznych według M. Kolejwy:

Sytuacja wychowawcza patologicznych społecznie środowisk nie jest jednolita. Rozróżnienie typów rodzin patogennych wynika przede wszystkim z odmienności zagrożeń społecznych, jakie one stwarzają, oraz różnych sytuacji wewnątrz rodzinnych. Wymienić można następujące typy rodzin:

·        Rodziny patogenne stanowiące szkodę przestępczą- charakteryzuje się dynamiczną, zorganizowaną działalnością. Traktują one działalność przestępcza jako zawód i podstawowe źródło utrzymania. Dążą do akceptowania takiego stylu życia przez wszystkich członków rodzinny. Charakterystyczne jest to, że członkowie rodzin żyją pod ciągłym wpływem swoistej ideologii (moralności) przestępczej.

·        Rodziny patogenne zamknięte (wyizolowane ze środowiska) - jest to najliczniejsza grupa rodzin patogennych. Dziecko w takiej rodzinie traktowane jest instrumentalnie, a jego rozwój dokonuje się w atmosferze głębokiej demoralizacji, obojętności i częstych wybuchów konfliktów.

·        Rodzina patogenna otwarta (nie ukrywająca demoralizacji) - charakteryzuje duże nasilenie występowania uzależnień (szczególnie alkoholowych) jej członków. Alkoholizm wyzwala agresywne zachowania, częste konflikty i brutalność. Specyfika rodziny z problemem alkoholowym polega na uzależnieniu jednego lub większej liczby domowników od alkoholu. Jego używanie staje się podstawową kształtującą życie rodziny.

·         Rodzina patogenna uciążliwa społecznie – charakteryzuje się niewielkim stopniem demoralizacji. Rodziny te cechuje rozbieżność między prezentowanymi przez rodziców wzorami zachowań a stawianymi przez nich wymaganiami wobec dzieci. Rodzinne wychowanie i socjalizacja są nacechowane niedostateczną opieką i kontrolą oraz niską świadomością wychowawczą rodziców. Cechą pozytywną jest dążenie do nawiązywania współpracy z instytucjami diagnostyczno terapeutycznymi w przypadku znacznego zagrożenia demoralizacją dzieci.[18]

Charakterystyka opisująca podstawowe typy rodzin  patologicznych wskazuje, że nie spełniają one prawidłowo zadań wobec swoich dzieci. Takie rodziny nie są w stanie zabezpieczyć jednostki od strony właściwego przekazu treści życiowo i kulturowego ważnych. W rodzinach dysfunkcyjnych występuje nasilenie czynników, kształtujących  aspołeczne postawy u  dzieci i młodzieży.

Zakłócenia w funkcjonowaniu rodziny zawsze były i są wkomponowane w ogólne kształty i formy życia rodzinnego. Sposób szeregu symptomów współczesnych przeobrażeń rodziny w globalnej skali światowej, europejskiej czy polskiej, podkreśla się przede wszystkim pogłębiające się natężenia zjawisk patologicznych lub dewiacyjnych w życiu rodziny współczesnej. [19]

Z. Tyszka jest zdania, że w skali międzynarodowej można obecnie zaobserwować m.in. wzrost liczby konfliktów małżeńskich i rozwodów; relatywne zmniejszenie wartości dzieci dla rodziców (bo są dobra konkurencyjne); dyferencjację norm
i wartości u poszczególnych członków rodzin (niekiedy sprzecznych); indywidualizm – formy aktywności, stylu życia i wzorów kariery. Samo zagadnienie zaburzeń
w spełnianiu głównych funkcji rodziny jest wieloaspektowe i nie daje się wyjaśnić jednym uniwersalnym czynnikiem, np wzrostem konsumpcyjności życia, osłabieniem życia duchowego, czy więzi uczciwych rozrostem egoistycznych potrzeb młodych małżonków.

Nie kiedy w opracowaniach publicystycznych upowszechnia się tak widziany model życia rodzinnego (najpierw kasa, potem chata, ubawy, dyskoteki, wycieczki zagraniczne obowiązki i co dalej?) – prowadzący z reguły do rozwodu i innych komplikacji z tego stanu wynikających. [20]

W. Ambrozik. na podstawie empirycznych badań w środowisku wiejskim Wielkopolski stwierdził, iż rodziny zdemoralizowane - dotknięte najczęściej nadmiernym pijaństwem i chorobą alkoholową oraz zjawiskami pospolitej przestępczości, prostytucji matek lub córek itp. – nie utrzymują w zasadzie żadnych kontaktów z instytucjami kulturalnymi i oświatowymi. Dominują w nich wzory skrajnego prymitywizmu życiowego i ubóstwa kulturalnego. Zarówno praca zarobkowa, jak i edukacja szkolna dzieci, są traktowane w tych rodzinach jako zło konieczne. [21]

Sposób funkcjonowania rodziny może wyznaczać to, czy młody człowiek wejdzie w drogę przestępczą. Mogą na to wpływać następujące czynniki:

Przestępczość rodziców - przekonania jednego z rodziców mogą mieć bardzo duże znaczenie na opinie innych domowników. Ten związek najbardziej silny jest między ojcem kryminalistą synem, który może wyrosnąć na przestępcę. Przestępczość rodziców może silnie wpływać na rozwój dziecka i jego zachowania o cechach kryminalnych. Dzieci wychowując się w rodzinie o skłonnościach przestępczych, często za wzorzec mają styl swojego życia, postawy rodziców. Np.: dzieci które dorastają
w rodzinnie, w której nadużywa się alkoholu, narkotyków, często same w późniejszym życiu mają problemy substancjami pobudzającymi, oraz częściej angażują się
w działalności przestępcze  i okazują większą agresję. Następnym przykładem mogą być dzieci wychowywane w rodzinach w których panuje surowa dyscyplina.
W przyszłości takie dzieci mogą mieć problem w tworzeniu partnerskich związków bez przemocy. Dzieci wychowujące się w rodzinie w której jedynym źródłem utrzymania jest kradzież, w łatwy sposób zarobione pieniądze, często w późniejszym życiu, też
w taki sposób zarabiają pieniądze „ Opinia, zgodnie z którą dzieci uczą się zachowań społecznych poprzez obserwowanie aspołecznych zachowań rodziców, jest w pełni uzasadniona”. [22]

Bezrobocie, Ubóstwo –Coraz częściej w naszym kraju można zauważyć zjawisko dziedziczenia bezrobocia. Polega ono na trwałym bezrobociu w danej rodzinie, to nie tylko osoby, które straciły pracę, ale też takie które nigdy jej nie podejmowali i nie będą podejmować. Dotyczy to przede wszystkim rodzin dawnych pracowników państwowych gospodarstw rolnych, rodzin robotników już nie istniejących,hut, kopalni, stalowni itp.

Schemat zjawiska stałego bezrobocia wygląda następująco:

·        Najpierw prace traci główny żywiciel rodziny, a następnie drugi z rodziców lub matka zostaje sama z dziećmi, bo bezrobotny mąż opuszcza rodzinę (większość bezrobotnych mężów nie interesuje los rodziny).

·        Gdy kończy się zasiłek, a nie ma perspektywy na znalezienie zatrudnienia, rodzina, zwłaszcza dzieci zostają objęte programem pomocy społecznej (bezpłatne obiady
w szkole, zapomogi, dopłaty do czynszu itp.) Jednak przepisy prawa zmieniające się często i zwykle na niekorzyść osób korzystających z tych świadczeń, co powoduje, że zubożenie rodziny postępuje z roku na rok.

·        Dorastające w niedostatku dzieci niepracujących zawodowo rodziców z jednej strony uczą się zaspokajać jedynie najniezbędniejsze potrzeby, z drugiej utrwala się roszczeniowa - to inni muszą zadbać o ich podstawowe potrzeby.

·        Z braku pieniędzy dzieci nie są kształcone, a tylko w ten sposób miałby szansę na wyrwanie się z kręgu nędzy i bezrobocia. Ich edukacja kończy się zwykle na szkole podstawowej i obowiązkowym gimnazjum.

·        Gdy rodzina nie jest w stanie wyżywić kilkorga dzieci, część z nich (zwykle najmłodsze) lub wszystkie przekazywane są do domów dziecka. W tym momencie dziecko praktycznie pozbawione jest szans na naukę samodzielnego życia.

·        Dzieci, które miały ciężkie warunki socjalno- ekonomiczne, mają większe tendencję do zachowań antyspołecznych , są mniej akceptowane i tolerowane w gronie rówieśników.[23]

Choroba psychiczna - zaburzenia w rodzinie spowodowane problemem choroby psychicznej rodzica, są określane mianem specyficznych i niespecyficznych syndromów klinicznych. Atmosfera domowa zakłócająca konflikty, wywoływane przez dotkniętego chorobą, jego wybuchy złości, zmienne stany psychiczne, tendencje oraz próby samobójcze. Szczególnie trudną sytuacją są stany prześladowcze, dotyczące wszystkich członków rodziny: brak zaufania, podejrzliwość nadmierna zazdrość, halucynacje. Obok psychospołecznych problemów życia rodziny z problemem choroby psychicznej mogą pojawić się rzeczywiste sytuacje zagrażające bezpośrednio zdrowiu
i życiu pozostałych członków – podpalenia, samobójstwa poszerzone, demolowanie sprzętów i przedmiotów domowych.[24]

Choroba psychiczna rodzica często stanowi bezpośrednią przyczynę rozbicia rodziny- zarówno w sferze formalnej, jak i psychicznej sytuację dodatkowo komplikuję, stosunkowo często wskazywana przez znawców problematyki, obecność innych zjawisk patologicznych w rodzinie z problemem choroby psychicznej. Często obserwuję się występowanie alkoholizmu i zaburzeń psychicznych u współmałżonka oficjalnie identyfikowanego jako zdrowego. Zjawiskiem zagrażającym funkcjonowaniu rodziny chorego psychicznie jest tzw. selektywne dopasowanie (selective matching), czyli współwystępowanie symptomów psychiatrycznych u osób, pozostających w bliskich relacjach  z  chorym w rodzinie.[25]

Dezorganizacja rodziny, a w szczególności rozwód, jest jedną z dolegliwych lecz rozszerzających się w większości krajów deformacji życia społecznego. Rozbicie podstawowej struktury rodziny dokonuje się poprzez separację, rozwód lub śmierć czy też porzucenie rodziny przez jednego z małżonków. Rozwód jest więc jednym ze statystycznie uchwytnych wskaźników rozbicia małżeństwa i rodziny. Uwarunkowania tego zjawiska jest tak różnorakie, że nie sposób jest ustalić przyczyny dominującej (chociaż praprzyczyną jest na ogół rozkład więzi uczuciowych pomiędzy małżonkami). W nasilaniu się rozmiaru rozwodów dostrzega się także przyczyny cywilizacyjne. Jest on największy w krajach wysoko rozwiniętych gospodarczo oaz w krajach demokratycznych, w których występuje m.in. zjawisko równouprawnienia, emancypacji kobiet i wolność człowieka. Jak się okazuje w Polsce około 70% spraw rozwodowych do sądu kierują kobiety[26].Wiele dzieci i dorastającej młodzieży interpretuje rozwód jako odrzucenie lub porzucenie ich samych. Nie rozumieją lub nie potrafią zrozumieć wszystkich „dorosłych” przyczyn nieszczęśliwego małżeństwa. Z jednej strony założenie, że rozwód będzie miał negatywne konsekwencje, nie pozwala dzieciom, które pokonają doświadczenie smutku i rozpadu ich najintymniejszych relacji, rozwinąć się i wyrosnąć na normalnych i w miarę zadowolonych członków społeczności. Dzieci wchodzące w okres dojrzewania mniej okazują swoje cierpienie i poczucie krzywdy, co nie oznacza, że emocje te u nich nie występują. Często ukrywają je i bywa, że szukają odskoczni w zabawie i innych formach aktywności, tak jak dorośli szukają pocieszenia w alkoholu i rzucaniu się w wir zajęć. Dotarcie do dzieci w tym wieku może być trudne; niechętnie mówią o swoich uczuciach ze względu na ból i wstyd, jakie w nich wywołują. Pod widocznym odsunięciem się od rodzica kryje się gniew. Dzieci te mogą wejść  w bardzo silne przymierze z jednym z rodziców, podczas gdy z drugim nie będą chciały się nawet widywać. U dzieci w wieku dojrzewania pojawia się depresja. Zaczyna odsuwać się od życia rodzinnego i wchodzić w związki poza domem. Niektórzy koledzy mogą mieć zły wpływ na dzieci, nakłaniając je do szukania rozrywki w nieodpowiednim zachowaniu, stanowiącym antidotum na ich smutek.[27]

Są jeszcze inne, trudne do uchwycenia i zaobserwowania czynniki, niekorzystnie wpływające na nieprawidłową socjalizację i wychowanie dzieci. Należą do nich ustawiczne drastyczne sytuacje konfliktowe (często połączone z biciem słabszych), złe warunki materialno bytowe (bezrobocie – pasożytnictwo) lecz zwłaszcza współwystępowanie niekorzystnego syndromu sytuacyjnego w życiu rodziny. Jest to określony splot negatywnych cech statusu ekonomicznego, społecznego i kulturalnego w funkcjonowaniu konkretnej rodziny. W takim przypadku trudnej sytuacji bytowej rodziny towarzyszy na ogół wielodzietność, niski poziom wykształcenia rodziców i ich patologiczne zachowania wobec innych osób- zwłaszcza wobec własnych dzieci. Powoduje to na ogół sytuację „zamkniętego kręgu”, bez wyjścia prowadzącą jej członków do degradacji indywidualnej kolejnych ciągów rodzinnych. Dzieci nie znajdują w takiej rodzinie innych wzorów zachowań, tylko patologiczne, które
w dorosłym życiu na ogół powtarzają. Stąd córki prostytutki na ogół naśladuje wzór życia swojej matki.[28]

Przemoc, jak każde znaczące doświadczenie, odciska swój ślad
a psychospołecznym funkcjonowaniu dziecka, wpływając niekorzystnie na proces jego rozwoju. Wagę tego doświadczenia podkreśla fakt, iż jego sprawcami są najczęściej rodzice lub opiekunowie, a więc osoby w sposób naturalny predysponowane do zapewnienia dziecku poczucia bezpieczeństwa i podpory we wszystkich jego trudnych chwilach. Z tego powodu sytuacja dziecka źle traktowanego jest trudna w dwójnasób. Nie tylko przez fakt przeżywania doświadczenia, niejednokrotnie o najwyższym stopniu fizycznego zagrożenia, ale dodatkowo- ze względu na osamotnieniu w tym położeniu. Krzywdzenie dziecka szczególnie negatywnie odbija się na jego rozwoju emocjonalnym. Bezpośrednią reakcją dziecka na zachowania krzywdzące jest: wzrost agresywności, niska samoocena, emocjonalna labilność, nieumiejętność wchodzenia
w relacje interpersonalne, wrogość do otoczenia przy jednoczesnym silnym przywiązaniu do opiekunów.

Dzieci krzywdzone często są opisywane jako niezdolne do rozluźnienia, bez poczucia humoru, krnąbrne, przyjmujące postawę zimnego wyczekiwania lub wzmożonej czujności.[29]

Przemoc i zaniedbanie powodują niewrażliwość dzieci na otoczenie. Bywają smutne i łatwo wpadają w depresje. Stąd sprzyja to nadużywaniu środków psychoaktywnych, ucieczkom z domów, a także skłania do przestępczości. Dziewczęta
i chłopcy z rodzin z przemocą częściej niż inne dzieci nawiązują wczesne kontakty seksualne, uprawiają prostytucję. Stwierdzono ponadto, że chłopcy- ofiary przemocy seksualnej w przyszłości sami mogą być sprawcami takich nadużyć (ok. 30%). Zwiększa się też u tych chłopców możliwość zachowań homoseksualnych[30]

W rodzinie z problemem alkoholowym trudno o akceptację siebie i pozytywną tożsamość. Już raczej wszyscy mają pretensje do siebie samych i do siebie nawzajem. Zarówno alkoholicy, jak i ich rodziny czy współmałżonkowie, a nawet dorastające  dzieci, związani są węzłami krzywdy i winy, urazy, agresji oraz poczucia, że nikt nie jest  w porządku. Emocjonalna atmosfera rodziny alkoholowej ogniskuje się wokół wstydu, żalu, złości  i agresji, lęku, poczucia winy i krzywdy. Dzieci nie zapraszają kolegów, a że w tej kwestii także obowiązuje pewna wymiana, wychodzą- najdalej- na ulicę. U dzieci rozwijają się rozliczne symptomy zaburzeń (snu, odżywiania, emocjonalne, zachowania, trudności w nauce itp.) lub utrwalają się patologiczne wzory przystosowania. Osobowość dziecka dorastającego w rodzinie z problemem alkoholowym rozwija się nieprawidłowo.[31]

1.3.1.        Profilaktyka patologii w rodzinnej

Profilaktyce patologii rodziny służą odpowiednio skonstruowane, systemy interwencji kryzysowej oraz dokonywanie wczesnej diagnozy sytuacji.

Do najważniejszych zadań profilaktyki należy:

1.       Poszukiwanie skutecznych metod aktywnych form pracy z rodzicami

zagrożonymi patologią życia rodzinnego.

2.      Angażowanie sił instytucjonalnych.

3.      Zapobieganie wykluczeniu społecznemu i pogłębieniu się izolacji.

4.      Diagnozy zjawiska patologii życia rodzinnego szczególnie zaś ich kumulacja.

Zdaniem kryminologów, socjologów, pedagogów i psychologów zjawiska patologiczne w rodzinie należą do istotnych czynników etiologii zachowań przestępczych nieletnich.[32]Bardzo dużą rolę w profilaktyce patologii rodzinnej odgrywa tzn. Środowiskowe Ognisko Wychowawcze, które swoją prace realizuję poprzez zadania pracy z dzieckiem i rodziną. Prace wychowawców wspomagają najczęściej wolontariusze, terapeuci, psychologowie, pedagodzy rodzinni czy podwórkowi.

Funkcją nadrzędną pedagoga rodzinnego, uważana jest likwidacja patologii rodzinnych. Pomoc dziecku i jego rodzinie w rozwiązywaniu konfliktów, pomoc
w przepadku kryzysu. Pedagog jest diagnostą, mediatorem organizatorem pomocy. Działa przede wszystkim dla dobra dziecka. Pedagog poprzez oddziaływanie na rodzinie, ma osiągnąć daleko idącą poprawę więzi pomiędzy dziećmi a rodzicami.[33]

Do głównych zadań pedagoga rodzinnego zalicza się:

·        poprawę komunikacji i relacji pomiędzy rodzicami i dziećmi, pozytywna zmiana nastawień , postaw, sposobów wyrażania emocji, poprawa więzi rodzinnych,

·        zwiększanie umiejętności rozwiązywania konfliktów wewnątrzrodzinnych,

·        właściwe ukierunkowanie celów, dążenie do aspiracji życiowych rodziny,

·        podniesienie kultury osobistej rodziny.[34]

Łącznikiem pomiędzy środowiskiem dziecka a placówką wychowawczą jest pedagog podwórkowy, który organizuje różnego rodzaju imprezy sportowe, wyjazdy itp., po to aby młodych ludzi odciągnąć od spędzania wolnego czasu w warunkach dla niego nieodpowiednich tzn. takich, które prowadzą do demoralizacji.

Zadaniem pedagoga podwórkowego jest wspieranie pracy  pedagogów rodzinnych  i wychowawców środowiskowych ognisk wychowawczych. Pedagog podwórkowy dla dziecka jest przykładem „ pozytywnego dorosłego”. ^[35]

W Polsce przez ostanie lata dynamicznie zmienia się system społeczno-ekonomiczny, coraz bardziej pogarszają się warunki materialne rodzin. To właśnie przez, tą sytuację występuje w rodzinach zjawisko bezrobocia, konieczność podejmowania dodatkowych prac, oraz bezradność i nie potrafienie odnaleźć się
w warunkach takich szybkich zmian społecznych. Młodzi ludzie pozostają sami sobie
z problemem rodzinnym.

Niestety nasz system pomocy rodziną i dzieciom w takich wypadkach bardzo często zawodzi, weźmy chociażby przykład resortu Ministerstwa Oświaty, który jakiś czas temu zlikwidował zajęcia pozaszkolne dla dzieci, które były najczęściej jedyną formą spędzania wolnego czasu młodych ludzi. Niestety dzieci, młodzież  z „nudów” szukają innych form spędzania wolnego czasu, tworząc lub dołączając się do nieformalnych grup, które propagują nieakceptowane przez społeczeństwo formy spędzania wolnego czasu.[36]

Obecny system opieki nad dzieckiem, zamiast przyczyniać się do udzielania pomocy rodzinie i dziecku, nagradza patologicznych rodziców poprzez różnego rodzaju zapomogi, zasiłki społeczne. Dodatkowym profitem dla rodziców patologicznych jest np: umieszczenie dziecka w rodzinie zastępczej, domu dziecka, lub w ośrodku resocjalizacyjnym, tym samym „wspaniali rodzice” pozbywają się problemu.

ROZDZIAŁ 2

ŚRODKI PROFILAKTYCZNE I RESOCJALIZACYJNE STOSOWANE WOBEC NIELETNICH

2.1. Przegląd instytucji profilaktycznych-resocjalizacyjnych

Istotą systemu profilaktyki dzieci i młodzieży są podejmowane w różnym stopniu interwencje zapobiegające pojawianiu się i rozwijaniu procesu niedostosowania społecznego oraz różnych form dewiacji w ich zachowaniu. Profilaktyka systemu polega również na terapii zaburzeń prowadzących do niekorzystnych stanów osobowościowych , a zwłaszcza przestępczych u dzieci i młodzieży.[37]

Według A. Nowak zasadniczą słabością Polskiego sytemu profilaktyki  jest przede wszystkim koncentracja na środkach prawnych i reglamentacji zachowań  nieletnich przez zakazy i ograniczenia oraz  instytucjonalizację i izolację nieletnich.[38]

„Zasadniczym ograniczeniem oddziaływań jest również niepełna diagnoza potrzeb podmiotów tych oddziaływań oraz zwężony zakres zasięgu. Oznacza to, ze działaniami obejmuje się najczęściej dzieci i młodzież przejawiającą już symptomy niedostosowania i to przeważnie ze środowisk  o ustalonej opinii „tak zwanych zdemoralizowanych”.
W ten sposób w każdym środowisku i zbiorowości pozostają jednostki, które w istocie wymagają już pewnej interwencji, ale zauważane są dopiero rozwinięciu się u nich wyraźnych systemów, najczęściej wrogiego ustosunkowana do otoczenia społecznego.”[39]

2.1.1  Kurator sądowy dla nieletnich.

„Nadzór kuratora sądowego zawdzięcza się podstawowym praktykom sądowym. Rozwój tej instytucji doprowadził do uznania nadzoru za samoistną sankcję sądową,
a zajmujące się nadzorowaniem osoby stały się przedstawicielami władzy sądowej – kuratorami sądowymi”. [40]

Przepisy ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. o kuratorach sądowych  (Dz. U. Nr 98, poz. 1071  z późn. zm.) stanowią, iż  w  sądach działają kuratorzy sądowi, którzy tworzą służbę kuratorską i wykonują czynności o charakterze profilaktycznym, wychowawczo-resocjalizacyjnym i kontrolnym, związane z wykonywaniem orzeczeń sądu. Kuratorzy sądowi wykonują swoje zadania w środowisku podopiecznych, także na terenie zamkniętych zakładów i placówek ich pobytu, w szczególności na terenie placówek opiekuńczo-wychowawczych oraz leczniczo-rehabilitacyjnych. [41]

Kurator sądowy dla nieletnich sprawuje nadzór nad nieletnimi w wieku 13-17lat, którzy popełnili czyn karalny, wobec których sąd rodzinny orzekł nadzór kuratora,
w postaci środka wychowawczego, a także nad tymi nieletnimi w przypadku, których zostało zawieszone umieszczenie w zakładzie poprawczym, lub warunkowe zwolnienie zakładu poprawczego. [42]

Naczelnym celem i zadaniem kuratorów jest doprowadzenie do prawidłowego funkcjonowania rodziny, poprzez niesienie pomocy podopiecznemu pokonywaniu tych trudności, które doprowadziły do zaburzeń w jego zachowaniu oraz rodzicom w sytuacji ograniczenia władzy  rodzicielskiej nad dzieckiem. [43]

A. Bałandynowicz wyróżnia cztery fazy oddziaływania wychowawczego kuratora sądowego na podopiecznego:

1.      Faza otwierająca proces resocjalizacji nieletniego, w której trakcie następuje uświadomienie osobie podatnej probacji realności celów i skuteczności wspólnie podejmowanych z kuratorem sądowym.

2.      Faza badania możliwości wykorzystywania potrzeb wychowawczych nieletniego
w procesie resocjalizacji.

3.      Faza pracy nad rozwiązywaniem problemów utrudniających nieletniemu poprawne funkcjonowanie w społeczeństwie.

4.      Faza zakończenia oddziaływania wychowawczego. [44]

Według Kalinowskiego „O ważności nadzoru kuratora w całym systemie środków orzekanych wobec nieletnich  świadczą dane statystyki sądowej. Jest to jedną
z najczęściej stosowanych środków wobec nieletnich. Środek o którym  można powiedzieć, że jest najwcześniejszą ingerencją sądu w sytuacje nieletniego”. [45]

Rola kuratora sądowego jest jednym z najistotniejszych punktów sytemu profilaktyki i resocjalizacji nieletnich. Jest podstawowym środkiem sądowym
w sprawach nieletnich, orzekany jest w 80% przypadków orzeczeń sądowych. Kuratorzy sądowi są tak zwanymi organizatorami procesu wychowawczego nieletnich, którego celem jest nie tylko  przestrzeganie norm społecznie przyjętych, ale
i poprawienie jego funkcjonowania w kontaktach międzyludzkich w takim stopniu, by nieletni potrafili sami rozwiązywać swoje problemy w życiu, optymalnie rozwiać swój własny rozwój[46].

2.1.1.1.  Kuratorskie Ośrodki pracy z młodzieżą

Do jednych z podstawowych instytucji resocjalizacyjnych o charakterze otwartym działającym w miejscu zamieszkania nieletniego należą kuratorskie ośrodki pracy
z młodzieżą. [47]

Kuratorskie Ośrodki pracy z młodzieżą stanowią pośrednią formę oddziaływania wychowawczego między dozorem kuratora a umieszczeniem nieletniego w placówce. Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Sprawiedliwości z 5 października 2001 roku
w sprawie kuratorskich ośrodków ( DzU nr 120, poz 1294), ośrodek prowadzi działalność profilaktyczną, opiekuńczo- wychowawczą i resocjalizacyjno-terapeutyczną, zmierzając do zmiany systemu wartości i postaw w kierunku zapewniającym prawidłowy rozwój osobowości nieletniego.  [48]

Głównym zadaniem ośrodków jest wdrażanie uczestników do przestrzegania zasad współżycia społecznego, zaspokajanie potrzeb osobowościowych, udzielania pomocy
w rozwiązywaniu problemów psychicznych podopiecznych oraz kształtowania właściwego stosunku do nauki i pracy, a także budzenia zainteresowań, rozwijania uzdolnień nieletnich. [49] Działalność kuratorskich ośrodków pracy z młodzieżą obejmują przede wszystkim takie funkcje jak: Opieka, wychowanie, działalność  profilaktyczna.[50]

Według L. Pytki funkcje i zadania realizowane w kuratorskich ośrodkach najlepiej wyodrębnić można dzięki działalności kuratora dla nieletnich oraz wychowawcy instruktora po przez:

·   przeprowadzanie zajęć dydaktyczno wychowawczych nieletnimi

·   współpraca z rodzicami i opiekunami

·   współpraca ze szkołami

·   stosowanie indywidualnej pracy wychowawczej

·   kontrolowanie wyników w nauce nieletniego w zakresie wyrównania braków szkolnych. [51]

Zajęcia z uczestnikami odbywają się w siedzibie ośrodka. Jeżeli przemawiają za tym względy organizacyjne lub wychowawcze, zajęcia mogą również odbywać się poza siedzibą ośrodka. Podczas zajęć w ośrodku uczestnikom przysługuje dożywianie. Osoba prowadząca zajęcia w ośrodku pracuje z grupą nie większą niż 10 osób. Ośrodek jest czynny w ciągu całego roku kalendarzowego, w dniach i godzinach dostosowanych do rzeczywistych potrzeb uczestników, w czasie nie krótszym niż 20 godzin zegarowych tygodniowo. [52]

2.1.2. Ochotnicze Hufce Pracy

Ochotnicze Hufce Pracy nawiązują w swojej działalności do tradycji ‘’Junackich Hufców Pracy, które zostały powołane do życia dekretem - z dnia 22 września 1936 roku- Prezydenta Rzeczpospolitej I. Mościckiego. Art. 2 tego dekretu mówił: „Junackie Hufce Pracy zapewnią młodzieży, obok pełnienia służby pracy, także przysposobienie do służby wojskowej lub do wojskowej służby pomocniczej, a nadto nabycie kwalifikacji zawodowych, wychowanie obywatelskie i oświatę ogólną. Art. 8 - Do Junackich Hufców Pracy będzie przyjmowana przede wszystkim młodzież ‘bezrobotna obojga płci. Art. 11 - Do Junackich Hufców Pracy przyjmowana może być młodzież
w wieku od 18 do 20 lat.” [53]

OHP są państwową jednostką budżetową nadzorowaną przez ministra spraw pracy, realizującą zadania państwa w obszarze polityki społecznej w zakresie zatrudnienia, przeciwdziałania wykluczeniu społecznemu i marginalizacji młodego pokolenia oraz jego kształcenia i wychowania. [54]

Głównym celem działalności OHP jest stwarzanie młodzieży warunków prawidłowego rozwoju społecznego i zawodowego - ze szczególnym uwzględnieniem młodzieży zagrożonej patologiom społecznym i bezrobociu. Pomagają również młodzieży nie potrafiącej sobie radzić z sytuacjami życiowymi. ^[55]

Jednostkom wykonawczą OHP jest Komenda Główna, a jej zadaniem jest stworzenie jak najbardziej optymalnych warunków realizacji programów i zadań jednostek jej podległych. Drugim szczeblem organizacyjnym są wojewódzkie komendy OHP. Głównym celem OHP komend woj. jest organizowanie hufców pracy, środowiskowych hufców pracy, ośrodków szkolenia i wychowania. Ponadto wojewódzkie komendy OHP współpracują z kuratoriami oświaty w zakresie kształcenia i wychowania uczestników hufców pracy oraz ośrodków szkolenia i wychowania,
z wojewódzkimi urzędami pracy  w zakresie realizacji zadań pośrednictwa pracy,
a także z wojewódzkimi organami administracji w zakresie zatrudniania, kształcenia
i wychowania młodzieży. ^[56]

Zadania OHP realizowane przez 16 wojewódzkich komend, 10 ponadregionalnych centrów kształcenia i wychowania oraz ok. 400 jednostek organizacyjnych na terenie kraju.[57]

Podstawowe jednostki organizacyjne OHP dzielą się na cztery grupy:

Młodzieżowe biura pracy, które  podlegają   Komendom wojewódzkim. OHP komend wojewódzkich, są terenowymi jednostkami organizacyjnymi odpowiedzialnymi za realizację zadań takich jak: pośrednictwo pracy, poszukiwanie gromadzenie ofert pracy, kierowania bezrobotnych do pracy zgodnych z ofertą, prowadzenia ewidencji osób poszukujących pracy, poradnictwa zawodowego.

Kluby pracy są jedną z form działalności młodzieżowych biur pracy. Do klubów pracy mogą należeć młodzi ludzie powyżej 15 roku życia. Zadaniem klubów pracy jest wpieranie młodzieży poszukiwaniu pracy, gromadzenie ofert pracy, udzielania porad jak pisać podań o prace, sporządzania umów z przyszłym pracodawcom. Głównym zadaniem klubów pracy jest działalność wychowawcza polegająca głownie na kształtowaniu wiary we własne możliwości, poczucia zaradności, „zapobiegania degradacji intelektualnej”. Działalność wychowawczą w klubach pracy prowadzą psycholodzy, pedagodzy.

Ośrodki szkolenia zawodowego funkcjonują w strukturach gospodarstw pomocniczych OHP. Prowadzą i organizują kursy w zakresie zdobywania przyszłego zawodu, przekwalifikowania zawodowego, podwyższania kwalifikacji zawodowych.

Młodzieżowe biura turystyki należy do nich młodzież ze szkół ponadpodstawowych, uczestnicy hufców pracy, ośrodków szkolenia wychowania. Wykorzystuje się w tej działalności bazę OHP hotelowo-żywieniową.[58]

OHP realizuje również przedsięwzięcia ujęte w międzyresortowym Krajowym Programie Zapobiegania Niedostosowaniu Społecznemu i Przestępczości wśród Dzieci
i Młodzieży - m.in. pakiet „Bezpieczny szlak”, który obejmuje swoim zasięgiem ok. 22 000 młodych ludzi i w ramach, którego w bazie OHP funkcjonuje 66 świetlic środowiskowych i 8 Ośrodków Profilaktyki i Interwencji Społecznej, z których korzysta młodzież ze środowisk lokalnych. Do Młodzieżowych Biur Pracy OHP rocznie zgłasza się ok. 240 tys. młodych ludzi, z czego około 140 tys. podejmuje pracę. ^[59]

Dzięki OHP młodzi ludzie z rodzin biednych, patologicznych uzyskują możliwość ukończenia szkoły, zdobycia zawodu, usamodzielnienia się czy też radzenia sobie
 z życiem, wychodzenia z równego rodzaju nałogów.

Ochotnicze Hufce Pracy odgrywają szczególną rolę resocjalizacji oraz profilaktyce nieletnich.

2.1.3. Ogniska Wychowawcze

O Ogniskach Wychowawczych wspominano w rozdziale I w najszerszym słowa znaczeniu jest to miejsce (ognisko), które jest źródłem celowych, zorganizowanych oddziaływań, które mają wpływ na wychowanie i nauczanie osób w nich przebywających. Określa się tym mianem różne instytucje opiekuńczo-wychowawcze. W ścisłym sensie ognisko wychowawcze jest to placówka mająca na celu zapobieganie niedostosowaniu  i sieroctwu społecznemu dzieci i młodzieży oraz zapewnianie pomocy rodzicom mającym poważne trudności w wychowaniu dzieci. Najczęstszym ich zadaniem jest wspieranie w ramach działań  profilaktyczno- opiekuńczych funkcji opiekuńczo-wychowawczych rodziny. Rzadkością nazywa się tak rodzaj ogniska domowego, miejsce całościowego, pozarodzinnego wychowania. Rozwój takich placówek towarzyszył od drugiej połowy XIX w. przemianom cywilizacyjnym: industrializacji, urbanizacji, osłabieniu tradycyjnych więzi rodzinnych i sąsiedzkich.
W ogniskach prowadzi się różne formy działań świetlicowych, klubowych, pomoc
w nauczaniu, dożywianie, poradnictwo (także dla rodziców), wakacyjne formy pomocy wychowawczo-terapeutycznej. Może w nich być prowadzony hotelik dla dzieci ze szczególnie trudnymi warunkami rodzinnymi (pobyt stały lub okresowy).

Gospodarzami ogniska są wspólnie pracownicy pedagogiczni (wychowawcy, nauczyciele, czasem też logopedzi, socjoterapeuci, instruktorzy sportu) oraz wychowankowie.[60]

2.1.4.  Ośrodki Adopcyjno-Opiekuńcze

To specjalistyczna placówka o charakterze diagnostyczno-konsultacyjnym, inicjująca i wspomagająca zastępcze formy wychowania rodzinnego.

Główne zadania ośrodka to:

·        pozyskiwanie i kwalifikowanie osób wyrażających gotowość zapewnienia dziecku zastępczego wychowania rodzinnego w formie: przysposobienia, rodziny zastępczej, rodzinnego domu dziecka;

·        poradnictwo i pomoc pedagogiczna dla rodziców przysposabiających, zastępczych 
i wychowawców rodzinnych domu dziecka;

·        pomoc w reagowaniu sytuacji prawnej dzieci kwalifikujących się do umieszczenia w zastępczych środowiskach rodzinnych;

·         kwalifikowanie dzieci do umieszczania w rodzinnych środowiskach zastępczych;

·        pośrednictwo adopcyjne i pomoc w zakresie przygotowania wniosków do sądu
o przysposobienie;

·         pomoc dla rodzin naturalnych w zakresie wychowania i opieki mad dziećmi.

Zadania te realizowane są poprzez:

·             zbieranie informacji o dzieciach wymagających zastępczych form opieki

rodzinnej;

·             przeprowadzenie badań psychologicznych, pedagogicznych i wywiadów

środowiskowych potrzebnych do wydania opinii dla sądów rodzinnych i organów

administracji państwowej o dzieciach i kandydatach na rodziców adopcyjnych, zastępczych i wychowawców rodzinnych domów dziecka;

·             współpraca z resortami odpowiedzialnymi za opiekę nad dziećmi opuszczonymi,

sądami, placówkami opieki zdrowotnej, a także z innymi placówkami
i organizacjami działającymi na rzecz opieki nad dzieckiem;

·             organizowanie szkoleń dla pracowników ośrodków oraz wymiana doświadczeń

między ośrodkami krajowymi i pokrewnymi stowarzyszeniami za granicą. [61]

2.1.5. Młodzieżowe Ośrodki Wychowawcze

Młodzieżowe Ośrodki Wychowawcze są prowadzone dla dzieci i młodzieży niedostosowanych społecznie wymagających stosowania specjalnej organizacji nauki, metod pracy, wychowania i resocjalizacji jako resocjalizacyjno-wychowawcze, a dla dzieci i młodzieży z upośledzeniem umysłowym w stopniu lekkim jako resocjalizacyjno-rewalidacyjne. Ośrodki mają charakter homogeniczny-występuje podział na grupy ze względu na płeć, wiek, poziom wiedzy szkolnej. Najczęstsze łączne powody umieszczania nieletnich w ośrodkach stanowią: niewydolność wychowawcza ich rodzin, determinująca zaniedbywanie przez dzieci i młodzież obowiązków szkolnych, negatywne oddziaływanie na dzieci przez środowisko rówieśnicze oraz konflikt z prawem. W młodzieżowych ośrodkach wychowawczych organizowane są szkoły specjalne o trzech poziomach edukacji:

 Podstawowym

Gimnazjalnym

Średnie.

Ich organizacja i program pracy dydaktyczno-wychowawczej uwzględniają poziom intelektualny i społeczny niedojrzałości podopiecznych. Pracują tam obok wychowawców internatu nauczyciele szkół, odpowiednio przygotowani
(z uwzględnieniem wymogów ortodydaktyki) do prowadzenia specyficznego nauczania osób niedostosowanych społecznie.

Do podstawowych zadań placówek należy eliminowanie przyczyn i przejawów niedostosowania społecznego, przygotowanie wychowanków do reintegracji społecznej, samodzielności zawodowej oraz do życia zgodnego z powszechnie obowiązującymi normami prawnymi i społecznymi. Zadania te realizowane są poprzez organizowanie zajęć dydaktycznych, profilaktyczno-wychowawczych, terapeutycznych i resocjalizacyjnych, wspomaganie w zakresie nabywania umiejętności życiowych, ułatwiających funkcjonowanie społeczne oraz umożliwiających powrót do środowiska społecznego   i rodzinnego. Większość wychowanków opuszcza placówki gdy ukończy 18 lat, zamykając cykl nauki po uzyskaniu pełnoletniości. Choć coraz częściej zdarzają się przypadki pozostawiania wychowanków w ośrodkach w celu ukończenia cyklu kształcenia na przykład ponad gimnazjalnego - ponieważ wielu z nich chce zdobyć zawód umożliwiający im pełne usamodzielnienie. [62]

 2. 1.6.  Zakłady Poprawcze

Działalność podstawowa zakładu realizowana jest w oparciu o ustawę postępowaniu w sprawach nieletnich, rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości
w sprawię zakładów poprawczych i schronisk dla nieletnich oraz ustawę oświatową. Obecnie w Polsce jest 26 zakładów poprawczych, 18 schronisk dla nieletnich i 9 zakładów poprawczych razem ze schroniskami dla nieletnich.

Zakłady poprawcze są najsurowszym środek karnym stosowany wobec nieletnich. Funkcją zakładów poprawczych polega przede wszystkim  na  korygowaniu zachowania nieletniego oraz stara się przygotować nieletniego do życia społecznego
i zawodowego.[63]

‘’Zakład poprawczy, to instytucja wypełniająca zadania z zakresu określonych potrzeb  i oczekiwań społeczeństwa.‘’ Warunkiem pomyślności procesu resocjalizacji
w Zakładzie jest akceptacja nieletniego z całą jego przeszłością. Podstawowym założeniem na początku pracy    z nieletnim w placówce jest założenie, że to jest dobre dziecko, dobry młody człowiek. Bo patrząc    z określonego punktu widzenia, można powiedzieć: „to my, świat ludzi dorosłych zgotowaliśmy taki los temu dziecku, nie dając mu tego, co powinno otrzymać , nie tworząc mu takich warunków, jakie powinno mieć” ^[64]

Głównym środkiem oddziaływania wychowawczego w zakładzie poprawczym jest nauka w zakresie obowiązkowej szkoły podstawowej, nauka zawodu, praca
w warsztatach szkolenia zawodowego. ^[65]

Zakłady poprawcze możemy podzielić na trzy rodzaje:

1.      Resocjalizacyjne:

·        otwarte - młodzieżowe ośrodki adaptacji społecznej- otwarte przeznaczone dla nieletnich, którzy nigdy nie przebywali w aresztach śledczych lub zakładach karnych, nie dopuścili się czynu karalnego określonego w kodeksie karnym, nie identyfikują się
z podkulturą przestępczą. W zakładach otwartych umieszczani są wychowankowie 
z innych zakładów resocjalizacyjnych, jeśli zachowanie wychowanków jest adekwatne do danego zakładu, lub postawy lub wskazania zespołu diagnostyczno-korekcyjnego. Kształcenie ogólne, zawodowe nieletnich w zakładach otwartych prowadzone jest na terenie zakładu lub poza nim. W zakładach poprawczych nieletni mają zajęcia dodatkowe o charakterze kulturalnym, sportowym oraz rekreacyjnym.

·        półotwarte są przeznaczone dla  tych nieletnich, którzy popełni czyny karalne,
i których zachowanie nie daję podstaw do umieszczeni w zakładach resocjalizacyjnych otwartych, lub nieletni z zakładów zamkniętych, co do których istnieje przekonanie , że dalszy proces resocjalizacji może przebiegać w zakładach resocjalizacyjnych półotwartych. W zakładach półotwartych  kształcenie ogólne i zawodowe oraz zatrudnianie wychowanków prowadzone jest na terenie zakładu. W poszczególnych wypadkach wychowankowie mogą kształcić się poza ośrodkiem.  W takich ośrodkach zajęcia odbywające się w czasie wolnym od szkolnych zajęć prowadzone są  na terenie zakładu pod nadzorem bezpośrednim pracowników zakładu.

·        zamknięte są przeznaczone dla wychowanków, którzy wielokrotnie uciekali
z zakładów resocjalizacyjnych otwartych lub półotwartych. Kształcenie ogólne
i zawodowe, zatrudnianie oraz zajęcia w czasie wolnym od nauki i pracy prowadzi się na terenie zakładu. W zakładach zamkniętych zajęcia resocjalizacyjne prowadzą wychowawcy, zajęcia terapeutyczne ukierunkowane są na rozpoznawanie
i eliminowanie przyczyn ucieczek.

·        zamknięte o wzmożonym nadzorze wychowawczym są przeznaczone dla nieletnich, wobec których sąd orzekł umieszczenie w tego rodzaju zakładzie. Zajęcia resocjalizacyjne  w warunkach wzmożonego nadzoru wychowawczego polega
w szczególności na: zaplanowaniu indywidualnych oddziaływań wychowawczych,
w tym zajęć edukacyjnych, korekcyjnych i terapeutycznych w warunkach czasowego ograniczenia kontaktów z grupą wychowawczą, oraz na określeniu porządku dla poszczególnych grup wychowawczych, oddziałów szkolnych, grup warsztatowych oraz warunków czasowego ograniczenia kontaktów z innymi wychowankami. W zakładach, kształcenie ogólne, zawodowe i zatrudnianie oraz zajęcia w czasie wolnym od nauki
i pracy prowadzi się na terenie zakładu.. W niektórych przypadkach dla wychowanków wykazujących poprawę w zachowaniu mogą być organizowane zajęcia poza zakładem pod bezpośrednim i stałym nadzorem pracowników zakładu.

2.      Zakłady resocjalizacyjno-rewalidacyjne są przeznaczone dla nieletnich upośledzonych umysłowo. W zakładach, pracę resocjalizacyjną prowadzi się na terenie zakładu lub poza zakładem, z zastosowaniem środków, form, metod wychowania
i nauczania przewidzianych dla młodzieży upośledzonej umysłowo.

3.      Zakłady resocjalizacyjno-terapeutyczne są przeznaczone dla nieletnich:

·        z zaburzeniami rozwoju osobowości na tle organicznego uszkodzenia centralnego układu nerwowego,

·        uzależnionych od środków odurzających lub psychotropowych,

·        nosicieli wirusa HIV.

 Każdy zakład poprawczy powinien posiadać: internat, szkoła albo szkoły, warsztaty szkolne, zespół diagnostyczno-korekcyjny, inne działy zapewniające realizację zadań zakładu. Dla zapewnienia prawidłowej realizacji zadań  powinny być pomieszczenia mieszkalne dla nieletnich oraz higieniczno-sanitarne, pomieszczenia do zajęć edukacyjnych (pracownie przedmiotowe), salę gimnastyczną, bibliotekę
z czytelnią,  pomieszczenia warsztatowe odpowiednie do kierunków prowadzonego szkolenia zawodowego oraz szkolenia kursowego, gabinet lekarski i stomatologiczny oraz izbę chorych,)  gabinet psychologiczno-pedagogiczny, izby przejściowe, i izby izolacyjne, tereny do zajęć rekreacyjnych i sportowych. ^[66]

 Pracownikami zakładów są w szczególności pedagodzy, którzy pełnią funkcję nauczycieli, wychowawców, psychologowie, pracownicy administracyjni, oraz pracownicy medyczni.

 W każdym  zakładzie poprawczym  prowadzona jest  dokumentacja pobytu wychowanków w innych placówkach, oraz dokumentacja przebiegu nauczania wraz
 z informacji dotyczącymi zatrudnienia wychowanków. ^[67]

 Zakład poprawczy prowadzi proces resocjalizacji w oparciu o indywidualny plan. Przede wszystkim plan musi uwzględniać możliwości i zakres oddziaływań wychowawczych i terapeutycznych,  możliwości i warunki zatrudniania wychowanka
w zakładzie, wiodące zasady wychowawcze w toku nauczania i zdobywania kwalifikacji zawodowych przez wychowanka. Indywidualny plan resocjalizacji obejmuje w szczególności:

·        rodzaje i formy oddziaływań resocjalizacyjnych, do których wychowanek zostanie włączony, z podaniem przewidywanego czasu ich trwania,

·        zakres, kierunki i formy nauczania, kształcenia zawodowego, jakimi wychowanek ma zostać objęty, oraz jego indywidualne obowiązki wiążące się
z przebiegiem nauczania,

·        zakres i sposób współpracy z rodziną i innymi osobami w celu doprowadzenia do integracji społecznej oraz do usamodzielnienia się,

·        sposób i kryteria oceny przebiegu procesu resocjalizacji,

·        program przygotowań wychowanka do życia po zwolnieniu z zakładu.

·        w przypadku gdy wychowanek odmawia współudziału w opracowaniu indywidualnego planu resocjalizacji, plan ten opracowuje pedagog przy współpracy psychologa i innych pracowników zakładu.

Indywidualny plan resocjalizacji powinien być modyfikowany wraz z przebiegiem procesu resocjalizacji wychowanka. [68]

Wychowankowie zakładów poprawczych otrzymują na własne wydatki kieszonkowe, wypłacane ze środków finansowych przeznaczonych na utrzymanie zakładu. Nieletni  również mogą otrzymywać paczki z żywnością, książkami, ubraniem, obuwiem  i innymi przedmiotami osobistego użytku. Nieletni w zakładach poprawczych mają prawo do przepustek oraz do urlopów, które są  przydzielane ze dobre sprawowanie.