Zgodnie z art. 239 Ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym z dnia 27-07-2005 r. i art. 15a ustawy z dnia 04-02-1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz. U. z 2000 r. Nr 80, poz. 904, z późn. zm.) Uczelni w rozumieniu przepisów o szkolnictwie wyższym przysługuje pierwszeństwo w opublikowaniu pracy dyplomowej studenta. Realizując ten zapis Pedagogium Wyższa Szkoła Pedagogiki Resocjalizacyjnej w Warszawie na niniejszej stronie (www.pedagogium.com.pl) publikuje wszystkie prace dyplomowe swoich studentów. Materiały publikowane na tej stronie chronione są prawem autorskim. W przypadku wykrycia naruszenia praw autorskich należy powyższy fakt zgłosić na adres rektorat@pedagogium.edu.pl.   

PEDAGOGIUM

Wyższa Szkoła Pedagogiki Resocjalizacyjnej w Warszawie

             ______________________________________________________________

Anna  Karolina  Michalska

Numer  albumu  0095/04

Świetlica środowiskowa

jako forma opieki nad dziećmi

z rodzin problemowych

Common room

 as form of taking care of children

from patology family

Praca licencjacka

na kierunku Pedagogika

specjalności Resocjalizacja społecznie nieprzystosowanych

Praca wykonana pod kierunkiem dr Ewy Kozdrowicz

Warszawa   2007

Oświadczenie promotora pracy

Oświadczam, że niniejsza praca została przygotowana pod moim kierunkiem i stwierdzam,

że spełnia warunki do przedstawienia jej w postępowaniu o nadanie tytułu zawodowego.

...................................................       ...........................................................................................    (data)                       (podpis promotora pracy dyplomowej)

Oświadczenie autora pracy

Świadom odpowiedzialności prawnej oświadczam, że niniejsza praca dyplomowa została napisana przeze mnie samodzielnie i nie zawiera treści uzyskanych w sposób niezgodny z obowiązującymi przepisami.

Oświadczam, że przedstawiona praca nie była wcześniej przedmiotem procedur związanych z uzyskaniem tytułu zawodowego lub stopnia naukowego w wyższej uczelni.

Oświadczam ponadto, że niniejsza wersja pracy jest identyczna z załączoną wersją elektroniczną.

...............................................                                              .........................................................

                 (data)                                                                   (podpis autora pracy dyplomowej)

Streszczenie

Tytuł pracy: Świetlica środowiskowa jako forma opieki nad dziećmi z rodzin                 problemowych

Title: Common room as form of taking care of children from patology family

            Prezentowana praca podejmuje problem miejsca i roli świetlicy dziecięcej w środowisku lokalnym. Wszelka działalność na poziomie lokalnym, w tym również otoczenie właściwą opieką dzieci, może stanowić element zapobiegania zagrożeniom wynikającym z niekorzystnych przemian ustrojowych i ekonomicznych. Świetlica środowiskowa jest jednym z ogniw zarówno w systemie opieki jak i działań profilaktycznych. Przygotowanie, wiedza opiekunów, odpowiednie warunki materialne i lokalowe sprzyjają utworzeniu placówki na miarę potrzeb dzieci z problemami wychowawczymi. Najczęściej jest to jedyne miejsce, zdolne zagospodarować efektywnie czas dziecka po lekcjach, co potwierdzają wyniki przeprowadzonych badań w Świetlicy Dziecięcej przy ul. Gibalskiego 10 w Warszawie.

            W części teoretycznej uwzględniono miejsce szkoły i ośrodków wsparcia dziennego w systemie opiekuńczo - wychowawczym i profilaktyce, omówiono typy świetlic oraz stosowane przez nie formy pracy z grupą dzieci i możliwość dotarcia do dziecka z problemami. Cześć metodologiczna przedstawia założenia badawcze pracy. Część empiryczna zawiera charakterystykę świetlicy (położenie, wyposażenie, warunki kadrowe, formy i metody pracy), wyniki badań własnych, oparte na obserwacji, ankiecie i indywidualnych rozmów z wychowankami i ich wychowawcami.

            Badania potwierdzają, że świetlica środowiskowa spełnia bardzo ważną rolę w sprawowaniu opieki nad dziećmi z rodzin problemowych.

Słowa kluczowe: świetlica, środowisko, rodzina problemowa, opieka nad dzieckiem,                        

                              zainteresowania, wychowawca.

Keywords: common room, social group, patology family, taking care of children,

                    interests, teacher.

SPIS TREŚCI

WSTĘP ......................................................................................................................................1

ROZDZIAŁ 1. OPIEKA NAD DZIEĆMI W SYSTEMIE EDUKACJI

I POMOCY SPOŁECZNEJ …………………………………………………………………...3

1.1. Problemy opiekuńczo – wychowawcze w kontekście transformacji ustrojowej.…............3

1.2. Miejsce szkoły w systemie opiekuńczo – wychowawczym i profilaktyce.........................6

1.3. Poradnictwo jako forma wsparcia w zreformowanym systemie pomocy społecznej.........8

1.4. Ośrodki wsparcia dziennego jako ważne ogniwo w systemie

opiekuńczo - wychowawczym.................................................................................................10

ROZDZIAŁ 2. ŚWIETLICA ŚRODOWISKOWA JAKO FORMA PRACY

 Z DZIECKIEM I RODZINĄ .................................................................................................13

2.1. Świetlica środowiskowa w świetle podstawowych aktów prawnych…...........................13

2.2. Zadania świetlicy środowiskowej......................................................................................15

2.3. Typy i rodzaje świetlic.......................................................................................................18

2.4. Formy pracy.......................................................................................................................19

ROZDZIAŁ 3. ZAŁOŻENIA METODOLOGICZNE PRACY ............................................22

3.1. Cel i przedmiot  badań…...................................................................................................22

3.2. Problem  badawczy............................................................................................................22

3.3. Metody, techniki i narzędzia badawcze............................................................................23

3.4. Teren badań.......................................................................................................................24

ROZDZIAŁ 4 ORGANIZACJA I DZIAŁALNOŚĆ ŚWIETLICY DZIECIĘCEJ PRZY ULICY GIBALSKIEGO 10 W WARSZAWIE ......................................................................27

4.1. Podstawy organizacyjno – prawne.....................................................................................27

4.2. Lokalizacja i wyposażenie placówki.................................................................................28

4.3. Warunki kadrowe i ekonomiczne......................................................................................31

4.4. Formy i metody pracy w świetlicy.....................................................................................32

ROZDZIAŁ 5 PREZENTACJA WYNIKÓW BADAŃ ........................................................46

5.1. Charakterystyka dzieci uczęszczających do świetlicy......................................................46

5.2. Powody uczestnictwa w zajęciach proponowanych w świetlicy......................................49

5.3. Kierunki zainteresowań dzieci................................................................................ .........51

5.4. Ocena świetlicy przez wychowanków..............................................................................55

ZAKOŃCZENIE ....................................................................................................................58

BIBLIOGRAFIA ....................................................................................................................61

SPIS TABEL ...........................................................................................................................62

SPIS ZDJĘC ...........................................................................................................................62

ANEKSY .................................................................................................................................63

WSTĘP

        Zainteresowanie problematyką uwzględnioną w temacie pracy spowodował bezpośredni kontakt z dziećmi podczas odbywanej przeze mnie praktyki w lipcu 2006 roku w Świetlicy  Dziecięcej funkcjonującej przy ul. Gibalskiego 10 w Warszawie.

Początkowe zdumienie, że w tak ograniczonych warunkach lokalowych mieści się placówka, której funkcjonowaniu w środowisku lokalnym stawia się niezwykle ważne zadania, zaczęło przeradzać się w uznanie dla autentycznego zaangażowania w pracy całego zespołu wychowawców. Zadowolenie dzieci, które nie miały, dokąd wyjechać z miasta w okresie wakacji, było dla nich wystarczającą nagrodą za podejmowany trud organizowania interesujących zajęć. Bogaty w atrakcje plan pracy uwzględniał całodniowe wyjazdy za miasto. Przykładem może być wspólny wyjazd z uczestnikami "Lata w mieście'' do Ursusa, gdzie odbyło się spotkanie z dziećmi spędzającymi podobnie wakacje oraz obejrzano film "Czerwony Kapturek". Do nie mniej atrakcyjnych należały wycieczki rowerowe nad Wisłę, kilkakrotny pobyt na basenach np. „Warszawianki”, na placu zabaw ze sportowym terenem przeszkód, w Parku Sowińskiego na przedstawieniach teatralnych w każdą środę, wycieczki do ZOO zakończone konkursem z nagrodami, oglądanie filmów w kinie „Femina”. Przedłużany przez dzieci moment rozstania po całym wspólnie spędzonym dniu oraz słowa pożegnania: „Do jutra!”, „Do miłego zobaczenia!” mobilizowały również nas, dorosłych, aby kolejny dzień był także pełen wrażeń i dostarczał wakacyjnych wspomnień.

         Piszę o tym, ponieważ jest to pełne potwierdzenie zasadności tworzenia świetlic środowiskowych, których działalność mieści się w kręgu moich zainteresowań związanych z wybranym tematem. Prezentowana praca mana celu przybliżenie działania świetlicy w środowisku lokalnym, jej roli w zaspokajaniu zainteresowań i potrzeb dzieci poprzez różnorodne formy pracy.

        W rozpoznaniu zainteresowań dzieci nie chodzi jedynie o dostosowanie się do ich upodobań, często jeszcze niesprecyzowanych, "rozproszonych', wielokierunkowych, zdominowanych procesami biologicznego i psychicznego rozwoju, lecz także o umiejętne i w porę uświadamiania problemów naturalnych w rozwoju człowieka, w jego relacjach z dorosłymi i rówieśnikami.

        Świetlica środowiskowa jest jednym z ogniw w systemie opieki i działań profilaktycznych. Dobrze przygotowana kadra wychowawców, dobrze zorganizowana placówka ma szansę wyjść naprzeciw potrzebom dzieci, szansę realizowania ich zainteresowań oraz szansę indywidualnego kontaktu. To tutaj, w godziwych warunkach, dziecko spędza czas. To tutaj uzyskuje pomoc w nauce, może zjeść w spokoju posiłek, bawić się i rozwijać w grupie rówieśników.

        Pracę niniejszą napisałam w oparciu:

-  o literaturę przedmiotu;

-  własne obserwacje poczynione podczas odbytych praktyk w tej placówce w lipcu 2006 roku

- wyniki badań przeprowadzonych w Świetlicy przy ulicy Gibalskiego 10 w Warszawie dotyczących roli świetlicy środowiskowej w zaspokajaniu indywidualnych zainteresowań i potrzeb dziecka. Praca składa się z części teoretycznej, metodologicznej i empirycznej opartej na wynikach badań własnych.

        Część teoretyczna dotyczy opieki nad dzieckiem w systemie pomocy społecznej i roli świetlicy środowiskowej w pracy z dzieckiem i jego rodziną. W rozdziałach uwzględniono problemy opiekuńczo - wychowawcze w kontekście transformacji ustrojowej, miejsce szkoły i ośrodków wsparcia dziennego w systemie opiekuńczo - wychowawczym i profilaktyce, typy i rodzaje świetlic oraz formy ich pracy na rzecz dziecka i środowiska lokalnego.

        W rozdziale metodologicznym przedstawiono cel i problem badawczy oraz omówiono wybrane metody, techniki i narzędzia badawcze oraz teren badań.

         Cześć empiryczną poświęcono organizacji i działalności Świetlicy Dziecięcej przy ulicy Gibalskiego 10 w Warszawie z uwzględnieniem podstaw prawnych, lokalizacji i wyposażenia placówki, warunków kadrowych i ekonomicznych, form i metod pracy. Część drugą stanowi prezentacja wyników badań własnych. W zakończeniu dokonano podsumowania pracy badawczej oraz zebrano najważniejsze wnioski wypływające z badań.

ROZDZIAŁ I

OPIEKA NAD DZIECMI W SYSTEMIE EDUKACJI I POMOCY SPOŁECZNEJ

1.1.  PROBLEMY OPIEKUŃCZO – WYCHOWAWCZE W KONTEKŚCIE TRANSFORMACJI     

    USTROJOWEJ

        „Zachodzące w ostatnich latach głębokie transformacje społeczno - ustrojowe zaskakują cały system oświatowo – wychowawczy szeregiem nowych problemów, które nie mogą być rozwiązywane według dotychczasowych wzorów i za pomocą standardowych metod. (...) Do rozwiązywania zadań wynikających ze zwiększenia się rozmiarów patologii społecznej, a zwłaszcza pojawienia się ich nowych rodzajów, nie jest przygotowany cały system kontroli społecznej, instytucje terapeutyczne i resocjalizacyjne. W wielu środowiskach pedagogów można zaobserwować brak uświadomienia potrzeby innego traktowania jednostek i grup dewiacyjnych. W warunkach polskich w dalszym ciągu przeciwdziałanie patologii społecznej utożsamia się raczej z represją, a nie docenia się wczesnej profilaktyki. Państwowe oszczędności na oświacie powodują niewymierne w konsekwencji straty moralne, zubożenie kulturowe, demoralizację i lekceważenie potrzeb rozwojowych dzieci i młodzieży. W szkołach likwiduje się zajęcia pozalekcyjne i świetlice”[1].

         Nie zauważa się, że przemiany zachodzące w naszym kraju od 1989 roku dotyczą nie tylko ekonomii. Miały i mają one znaczący wpływ na system wartości i poziom aspiracji zwłaszcza młodego pokolenia. „Te same mechanizmy, które umożliwiły istotną zmianę na lepsze pewnej części społeczeństwa, łatwiej dostosowującej się do nowych reguł ekonomicznych, stały się źródłem frustracji, utraty poczucia bezpieczeństwa i źródłem subiektywnego poczucia obniżenia statusu społecznego, dla znacznie większej części społeczeństwa.”[2] Pojawił się trudny do opanowania problem bezrobocia, bezdomności i ubożenia rodzin. Nasiliło sie zjawisko przejmowania przez młodzież stylu życia krajów zachodnich, między innymi nadużywania alkoholu, narkotyków. Dotyczy to zarówno młodzieży z domów o najniższym statusie ekonomicznym i edukacyjnym, jak też o statusie najwyższym. Swoisty udział ma w tym reklama, która na stałe zagościła w handlu i środkach przekazu. „Reklama alkoholu, w szczególności piwa, mimo że prawie zabroniona, wszędzie obecna podbiła młode pokolenie. W krótkim czasie stosunek społeczeństwa do piwa, kojarzącego w reklamach z życiem na luzie, modnymi ubraniami i seksem, zmienił się niemal rewolucyjnie. Piwo, które dawniej było symbolem pijaństwa w obskurnych budach i w krzakach, stało się trwałym elementem modnego stylu życia. (...) Omawiane tu mechanizmy zwiększające zarówno podaż , jak i popyt na alkohol, leki i narkotyki mają charakter globalny w tym sensie, że są obecne w całym kraju.”[3]

        Zdaniem Franciszka Kazaczuka „cywilizacja współczesna w sposób patologiczny wprowadza młode pokolenie w życie społeczne proponując do przesady bogaty wybór wartości, przede wszystkim materialnych i konsumpcyjnych. Sugerując jak łatwo i szybko można uzyskać te dobra wprowadza się młodego człowieka w model życia konsumpcyjnego, kształtuje się postawę mieć dużo i dobrze”[4], żyć przyjemnie bez obowiązków i odpowiedzialności za siebie i innych. Z tym wiąże się negacja wysiłku związanego z nauką. „Młodzież nie chce się uczyć i rozwijać swojej osobowości. (...) Wielu uczniów porzuca szkołę, studia, zajmuje się nielegalnym handlem (...), wchodzi w niebezpieczne powiązania z grupami nieformalnego odniesienia (...) Dodatkowe zagrożenia płyną z upowszechniania wątpliwych poglądów i przekonań w środkach masowego przekazu.”[5]

         W 2000 roku Ministerstwo Edukacji Narodowej i Sportu przekazało opiekę nad dziećmi resortowi Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej, co uczyniło opiekę nad dzieckiem elementem składowym szerokiego systemu pomocy społecznej. Wymagało to uchwalenia nowych rozporządzeń regulujących pracę w placówkach opieki, wsparcia i pomocy oraz dostosowujących, jakość pracy opiekuńczo – wychowawczej do standardów europejskich. Taki, bowiem obowiązek nakłada członkostwo w Unii Europejskiej. Oznacza to, iż konieczne stało się opanowanie nowych standardów opieki i wsparcia, a słowo standard odniesione jest do „wzorca lub normy, czyli systemu zasad, które określają ogólne schematy postępowania, cele oddziaływań profilaktycznych i opiekuńczych oraz niektóre programowe wymogi wobec organizatorów usług”[6]. Odbywa się to w sferze przepisów obowiązującego prawa, w zakresie uwzględniania „w makrosystemie opiekuńczych trendów wynikających z polityki i doświadczeń różnych krajów oraz na poziomie praktycznej realizacji tych przepisów”[7]. Podstawowe standardy europejskiego systemu opiekuńczego formułowane są w aktach prawa międzynarodowego. Są to między innymi „Europejska karta socjalna, (...) Europejska konwencja o przysposobieniu dzieci, rezolucja nr (77) 33 w sprawie umieszczania dzieci poza rodziną, rekomendacja nr R(87)6 w sprawie rodzin zastępczych i rekomendacja nr 1121 (1990) Zgromadzenia Parlamentarnego w Sprawie Praw Dziecka”[8]. Dokumenty te realizują zasadę autonomii rodziny oraz jej prymatu w wychowaniu dzieci. Określają też zasady organizacji i funkcjonowania instytucji pomocy rodzinie.

        Temu celowi służą też międzynarodowe konferencje, seminaria, których efektem jest opracowanie nowych metod pracy z dzieckiem i jego rodziną. Oczekuje się ścisłej współpracy pomiędzy różnymi specjalistycznymi organizacjami, pomiędzy pracownikami, którzy opiekują się rodziną. Dotyczy to także problemu współpracy pomiędzy profesjonalistami i wolontariuszami. Ustalono też relacje pomiędzy władzami centralnymi a organizatorami opieki w terenie. Europejskim standardem stała się „decentralizacja, oznaczająca pewne uniezależnienie się od władz centralnych, ale także od regionalnych i od organizacji rządowych i pozarządowych; w gestii rządu pozostawiono ułatwianie zadań opieki.”[9] Preferowane są formy opiekuńcze o charakterze rodzinnym, gdzie możliwe są więzi emocjonalne z rodziną. Stąd dążenie do tego, aby instytucje opiekuńcze były usytuowane możliwie najbliżej domu wychowanka, zabieganie o maksymalne indywidualizowanie opieki, dbałość o kontakty społeczne, o ścisłą współpracę ze szkołą.

        W naszych realiach zmiany te wdrażane są z różnym powodzeniem. Obok interesujących rozwiązań przynoszących efekty w zakresie opieki i wsparcia rodziny w postaci placówek wsparcia dziennego, placówek interwencji kryzysowej, rodzinnej opieki zastępczej, przekształcanie dużych placówek w mniejsze o charakterze rodzinnym lub w ośrodki wielofunkcyjne, pracy socjalnej z rodzinami, są ośrodki, gdzie napotyka to na duże trudności. Ważne też jest, że wykorzystywane są możliwości, które daje prawo do organizowania instytucji kulturalno – wychowawczych zaspokajających potrzeby i oczekiwania lokalnych społeczności. System opieki, a właściwie przeprowadzana reforma, możliwości jej wdrażania – to zagadnienia szeroko dyskutowane wśród pedagogów. Dotyczą one pewnych nieprawidłowości systemu prawnego, który nie zapewnia w dostatecznym stopniu środków finansowych samorządom na cele opiekuńczo – wychowawcze, nie określa jednoznacznie statusu wychowawcy. W praktyce konieczne jest ustalenie czy jest to nauczyciel, czy pracownik pomocy społecznej. Nie ustalono też czytelnie sytuacji niektórych placówek, takich jak na przykład rodzinne domy dziecka. W efekcie są one uwikłane „w niezliczone trudności natury prawnej, organizacyjnej, finansowej (...). Respektowanie zasady, że za los swoich dzieci odpowiedzialna jest w pierwszym rzędzie rodzina i w związku z tym trzeba ją w realizacji tego zadania wspierać, jest oczywiste. Trzeba jednak pamiętać, że dzieci stanowią odrębną kategorie społeczną i nie można o nich myśleć jak o elemencie prywatnej sfery życia rodziców. Konieczne jest rozróżnienie pojęcia » ochrona dziecka « i » ochrona praw dziecka «. To drugie określenie zakłada podejście podmiotowe, traktuje dziecko, jako partnera układu, a nie, jako jednostkę » poddaną oddziaływaniu «”.[10]Najważniejsze w tym wszystkim musi być zawsze dobro dziecka, stworzenie takiego środowiska wychowawczego, które będzie w stanie zaspokoić jego potrzeby rozwojowe, zdrowotne i emocjonalne.

1.2.  OPIEKUŃCZO - WYCHOWAWCZE FUNKCJE SZKOŁY

         „Współczesna szkoła nie jest w stanie wziąć na siebie całkowitej odpowiedzialności za opiekę i wychowanie młodego pokolenia. Jednak dostrzega się konieczność ustawicznej reformy systemu oświaty w kierunku dostosowywania programów dydaktycznych i opiekuńczo – wychowawczych do potrzeby przygotowania młodego człowieka do życia w szybko zmieniającym się świecie”[11]. Realizacja zadań opiekuńczo – wychowawczych przez szkołę ma służyć integracji rodziny i społeczności. Szkoła powinna swe działania ukierunkować na dobro ucznia poprzez zapobieganie i redukcję negatywnych wpływów oddziaływań ze strony innych środowisk, w jakich dziecko funkcjonuje. Stąd konieczność realizowania usług „profilaktycznych i kompensacyjnych (...). Szkoła została włączona w realizację polityki „pomocowej” państwa wobec dzieci szczególnie zagrożonych patologią”[12]. Poprzez działania w systemie lekcyjnym i pozaszkolnym ma przeciwdziałać wszelkim zjawiskom przemocy, przestępczości i patologii społecznej . W tym celu musi mieć pełne rozeznanie w potrzebach swoich uczniów i ich rodzin, by móc udzielać wsparcia w szerokim znaczeniu – od konkretnej, wymiernej pomocy aż do poradnictwa włącznie. Resort edukacji musi też realizować zadania z zakresu poradnictwa – mającego na celu kształtowanie umiejętności rozwiązywania problemów emocjonalnych, konfliktów rodzinnych i rówieśniczych, „uzmysławiania negatywnych skutków oddziaływania tzw. wychowania ulicznego – a także zadania z zakresu systemu mediacji”[13]. Współczesne wychowanie w szkole i opieka powinny zmierzać do uczenia dzieci prospołecznych zachowań międzyludzkiej komunikacji i do kształtowania w nich wartościowych cech charakteru, sprzyjających prawidłowej społecznej adaptacji. Osoby odpowiedzialne za opiekę i wychowanie uczniów w szkole prowadzą „działalność dydaktyczną, kompensacyjną, diagnostyczną i profilaktyczną, której podstawowym celem jest zapewnienie prawidłowego funkcjonowania dziecka w społeczeństwie XXI w.”[14] Tak, więc zmiany wprowadzone przez reformę obejmują całokształt spraw szkolnych, w tym także system pomocy psychologiczno – pedagogicznej i profilaktyki dostosowuje wczesne działania prewencyjne do wymogów nowej szkoły. „Realizacja poszczególnych etapów i obszarów reformy należy również do zadań jednostek samorządu terytorialnego. (...) Z nowego usytuowania profilaktyki w zreformowanej szkole wynikają inne niż dotychczas oczekiwania wobec władz samorządowych, odpowiedzialnych na tworzenie wielopoziomowych programów profilaktycznych.”[15] Utworzenie gimnazjów zrodziło nowe zagrożenia wychowawcze. Wiek gimnazjalny „pokrywa się z początkową i środkową fazą dojrzewania. Jest to okres trudny tak dla samej młodzieży, jak dla jej opiekunów i wychowawców. Szybki rozwój fizyczny, (...) pobudliwość i niestabilność emocjonalna, słabe mechanizmy kontroli, próby określenia własnej tożsamości i walka o autonomię rodzą wiele problemów i konfliktów. (...) W tym wieku (...) obserwuje się największą podatność na wpływy mediów, reklamy, sekt i grupy rówieśniczej.”[16]

        Zadaniem szkoły jest kierowanie się dobrem uczniów, troską o ich zdrowie, a także szanowanie ich godności osobistej. W działalności opiekuńczo -wychowawczej nauczyciela nie mogą wystąpić zachowania krzywdzące ucznia. Współczesna pedagogika zaleca, aby realizację zadań opiekuńczo - wychowawczych szkoły oprzeć na dialogu nauczyciela z uczniem. Podstawą tego dialogu „ma być spotkanie na zasadzie podmiotowości, według której uczeń jest partnerem nauczyciela w realizacji przyjętych przez niego zadań”[17]. Szkoła ma być w założeniach i praktyce miejscem przyjaznym dla ucznia, miejscem kształtującym cechy jego osobowość, motywującym do pokonywania trudności, kształtującym jego kulturę osobistą, potrzebę pomagania innym, szacunku do nauki.

        Temu celowi służą też statutowe zadania pedagoga szkolnego, który ma obowiązek „diagnozować sytuację materialno – bytową uczniów”[18]. Po ustaleniu potrzeb dzieci z rodzin ubogich winien kierować do odpowiednich instytucji prośby o udzieleniu pomocy w postaci przyznania zasiłku, uczestnictwa w zajęciach pozalekcyjnych i pozaszkolnych, a także każdy inny rodzaj pomocy materialnej i wychowawczej.

        Agendą realizującą na terenie szkoły zadania opiekuńczo – wychowawcze jest świetlica szkolna. Jej funkcjonowanie reguluje ramowy statut zawarty w Dzienniku Urzędowym 1994, nr 41. Obejmuje ona opieką uczniów, których rodzice nie mogą jej zapewnić w czasie wolnym od zajęć, którzy dojeżdżają do szkoły, którzy wykazują zaburzenia zachowania wynikające z niekorzystnych warunków dla ich rozwoju, często jest to także opieka bytowa, pomoc w nauce i rozwijaniu zainteresowań i uzdolnień uczniów. Szczególną opieką winni być otoczeni uczniowie z mikro defektami, ponieważ wychowawcze prawo opieki państwa wobec obywateli ma charakter społeczny i zapewnia pomoc zwłaszcza uczniom w trudnej sytuacji, kiedy konieczne jest eliminowanie negatywnych wpływów oddziaływania środowiska, w jakim funkcjonuje dziecko.

- Swoistą rolę do spełnienia wobec funkcji opiekuńczo – wychowawczych ma nauczyciel – bibliotekarz szkolny. Stosowane przez niego metody uwzględniają:

- kształtowanie właściwego klimatu obcowania z książką, z jej walorami poznawczymi i estetycznymi;

-  możliwość doboru lektury do potrzeb emocjonalnych i intelektualnych odbiorów;

-  odwoływanie sie do literatury, jako do źródła wiedzy o życiu; zapewnienie zdobywania

 podstaw wiedzy a zdolniejszym uczniom – rozszerzanie wiedzy.

Chodzi o zapewnienie każdemu uczniowi optymalnych warunków rozwoju stosowanie do jego możliwości, o podmiotowe traktowanie uczniów, o partnerski stosunek do niego. Biblioteka szkolna stosując właściwe sobie metody, formy i środki pracy uczestniczy w realizacji wszystkich funkcji szkoły: kształtująco – wychowawczej, opiekuńczo – kompensacyjnej, kulturotwórczej.

1.3.  PORADNICTWO  JAKO FORMA  WSPARCIA  W  ZREFORMOWANYM  SYSTEMIE  

        POMOCY  SPOŁECZNEJ

         Ogólne cele opieki i wychowania zostały określone w ustawie o systemie oświaty z 25 lipca 1998 r., gdzie uregulowano zasady zakładania i prowadzenia placówek oświatowo– wychowawczych i opiekuńczych oraz zalecano wspieranie systemu opieki nad dzieckiem w placówce szkolnej. Artykuł 2a ustawy podaje, że system oświaty w zakresie realizowanych zadań opiekuńczo – wychowawczych może być wspierany przez różnego rodzaju stowarzyszenia i fundacje. Z kolei art. 5 ust. 5a tejże ustawy podaje zasady zakładania i prowadzenia placówek, które wspólnie ze szkołami mogą pełnić role opiekuńczo – wychowawcze w stosunku do dziecka. Placówkami tymi są świetlice, ogniska wychowawcze oraz poradnie psychologiczno – pedagogiczne i poradnie specjalistyczne. Z tym wiąże się szeroko rozumiane poradnictwo mające powiązania z podstawowymi działaniami społecznymi, wychowaniem, nauczaniem, opieką, polityką oświatową. „Wychowanie ma szczególnie miejsce w tym związku, (...) traktowane jest, jako pomoc w rozwoju jednostki, (aktywne przystosowanie się do zadań wynikających z ról społecznych i normy wieku). Pomoc to działania podejmowane przez instytucje, stowarzyszenia, jednostkowe siły społeczne. Rozwój odnosi się do osoby korzystającej z pomocy o dotyczy trzech sfer życia – biologicznej, społecznej i kulturalnej. Wszelkie działania wychowawcy zmierzające do organizowania sytuacji umożliwiających rozwój określa się, jako poradnictwo lub doradztwo. (...) Poradnictwo stanowi swoistą metodę pomocy polegającą na stwarzaniu sytuacji wychowawczych, dzięki którym dziecko (młodzież, dorośli) na podstawie informacji, porady, działania może lepiej funkcjonować w swoich rolach – kolegi, ucznia, rodzica itd. (...) W zależności od stanu osoby radzącej się podejmowane są działania poradnicze nastawione na prognozę, profilaktykę, optymalizację, bądź naprawę.”[19]

         Ewa Kozdrowicz zwraca uwagę na sytuacje trudne, z którymi dziecko nie radzi sobie w życiu. Należą do nich: „przekraczanie progów życiowych (przedszkole – szkoła podstawowa– szkoła średnia – studia), adaptacja do nowego środowiska (...) problemy (...) związane (...) z funkcjonowaniem w środowisku szkolnym i rodzinnym.”[20] Rozbieżność oczekiwań w relacjach: dziecko – rodzice, dziecko – szkoła, brak wiary we własne możliwości, trudność w kontaktach z rówieśnikami, brak sukcesów, awersja do przestrzegania wszelkich norm, poczucie osamotnienia, braku akceptacji wśród najbliższych, brak możliwości „bycia dobrym”- to problemy, które niesie codzienność. Jak sie w tym odnaleźć?- to bariery najczęściej nie do przekroczenia. Stąd poza frustracją, dość często agresja , atak, jako forma obrony i zaznaczania swojego miejsca. W takiej sytuacji jedyną szansą jest pomoc nauczyciela, pedagoga, rodziców. Od posiadanej wiedzy wymienionych osób, zaangażowania zależy los dzieci i młodzieży. „Dawniej przyjmowano, iż przyczyn zaburzeń i trudności należy szukać tylko u wychowanka. Teraz zwycięża przekonanie, że diagnoza powinna objąć wszystkie elementy interakcji”[21]. Gdy w sytuacji problemowej nauczycielowi zabraknie w repertuarze skutecznych działań w stosunku do dziecka nawiązuje kontakt z rodzicami. Z kolei, gdy rozwiązanie problemu w ramach triady: nauczyciel – uczeń – rodzice ucznia okazuje się niemożliwe, do gry wchodzi doradca. Jest to zazwyczaj pedagog szkolny lub psycholog, „którzy podejmują rolę konsultanta, arbitra, terapeuty itd.”[22]. Rolę tą pełnią też takie placówki, jak:

- Poradnia psychologiczno - pedagogiczna z funkcjami: profilaktyczną, diagnostyczną, doradczą, terapeutyczną i orzeczeniowo – kwalifikacyjną. Ważne jest jej działanie integrujące w środowisku. Może wpływać inspirująco, stymulować i koordynować poczynanie innych instytucji w zakresie współtworzenia zintegrowanego systemu wychowawczego w środowisku lokalnym. „Z usług poradni korzystają nauczyciele, rodzice dzieci. Dzieci nie uświadamiają sobie potrzeby i możliwości zasięgnięcia porady, dlatego też, w razie trudności rozwojowych, dydaktycznych, wychowawczych, wobec których oddziaływanie szkoły i rodziców okazało się nieskuteczne, powinno być skierowane do poradni. (...) Ogólnie przyjmuje się, że około 20% dzieci szkolnych potrzebuje specjalistycznej pomocy i terapii psychopedagogicznej. Do poradni trafia mniej niż połowa populacji dzieci potrzebujących pomocy”[23]. Pomoc taką oferują między innymi:

-  Młodzieżowe Telefony Zaufania;

-  Poradnie Młodzieżowe (o charakterze diagnostyczno – terapeutycznym);

- Poradnie dla dzieci i młodzieży znerwicowanej, z trudnościami adaptacyjnymi; z różnymi uzależnieniami (w sensie zdrowia i pomocy społecznej). W Warszawie działają: Młodzieżowa poradnia przeciwalkoholowa, Poradnia antynikotynowa, Poradnia Anonimowa dla młodzieży z kłopotami szkolnymi i rodzinnymi, Szkolny Ośrodek Socjoterapii (SOS) prowadzący dla młodzieży niedostosowanej społecznie nauczanie na poziomie szkoły średniej;

-  Młodzieżowy Ośrodek Psychologiczny nastawiony na pomoc i wsparcie duchowe ludziom w wieku 14 – 19 lat, którzy przeżywają kryzys osobisty i nie mogą sobie poradzić z problemami;

-  Poradnie zdrowia psychicznego dla dzieci i młodzieży nastawiane na pomoc w przypadku różnego rodzaju zaburzeń nerwicowych i objawów choroby psychicznej”[24].

1.4.  OŚRODKI WSPARCIA DZIENNEGO JAKO WAŻNE OGIWO W SYSTEMIE OPIEKI

     I WYCHOWANIA

        W polityce społecznej naszego kraju podkreśla się niejednokrotnie potrzebę otoczenia szczególną opieką rodzin, które z różnych powodów stwarzają dzieciom niekorzystne środowisko wychowawcze”. Zadania związane z kwestią opieki nad dzieckiem regulują aktualne przepisy zawarte w rozporządzeniu Ministra Polityki Społecznej z 14 lutego 2005 r. w sprawie placówek opiekuńczo – wychowawczych typu interwencyjnego, rodzinnego, jako placówka socjalizacyjna oraz o charakterze placówki wielofunkcyjnej. To tutaj zapewnia się dziecku doraźną opieką w warunkach, kiedy jest to natychmiast potrzebne. Wychowawca pracuje z grupą lub organizuje pracę indywidualną z dzieckiem. Psycholog lub pedagog prowadzi zajęcia terapeutyczne zarówno dla dzieci jak i ich rodziców. Proces reformowania systemu opieki i wsparcia ma trwać do 2006 r. Poza bezpośrednią pomocą socjalną preferuje się rozwój placówek wsparcia dziennego. Inną formą jest pozyskiwanie osób tworzących zastępcze środowisko rodzinne, tj.: rodziny adopcyjne, tradycyjne i nowego typu rodziny zastępcze, rodzinne domy dziecka. Funkcje rodziny uzupełniają instytucje tj. żłobek, przedszkole, oczywiście szkoła, internat, poradnie rodzinne, poradnie psychologiczno – pedagogiczne, ośrodki interwencji kryzysowej, domy dla samotnej matki i dziecka, placówki opiekuńczo – wychowawcze w postaci pogotowia opiekuńczego, policyjnej izby dziecka oraz placówki opiekuńczo – wychowawcze typu resocjalizacyjnego, gdzie zalicza się schronisko dla nieletnich, młodzieżowy ośrodek wychowawczy, zakład poprawczy, ośrodek rehabilitacyjno – readaptacyjny dla uzależnionych, a także rodzinny kurator sądowy. Rzeczywistość potwierdza zasadność tworzenia takich form pomocy dziecku i rodzinie, bowiem wraz częściej obserwuje się zachowania dzieci i młodzieży sprzeczne z normami prawnymi, obyczajowymi i moralnymi. „Nie tylko w Polsce, ale także i w innych krajach zjawisko rosnącej przestępczości dzieci i młodzieży sygnalizowane jest w kontekście zmian obyczajowych.”[25] Rodzi to konieczność tworzenia między innymi placówek środowiskowych wsparcia dziennego, które mogą efektywnie pomagać rodzicom mającym trudności w wypełnianiu swoich zadań, a przede wszystkim dziecku z takich rodzin. Wskazano tu, że w celu wsparcia funkcji opiekuńczych rodziny można otoczyć dziecko opieką i wychowaniem w placówce opiekuńczej, prowadzonej w formie kół zainteresowań, świetlic, klubów, ognisk wychowawczych, które pomagają dzieciom w pokonywaniu trudności szkolnych i organizowaniu wolnego czasu. W sferze socjalnej jest to niekiedy miejsce, gdzie dziecko spożywa jedyny wartościowy posiłek. Ważna jest prowadzona tu terapia grupowa i indywidualna poprzez zajęcia, muzykę, kontakt z książką, terapia logopedyczna, rekreacja i wypoczynek. Działania te ułatwia fakt, że sprowadzają się one do konkretnych społeczności lokalnych, gdzie możliwe jest lepsze rozpoznanie potrzeb danego środowiska. Jako placówki wychowania pozaszkolnego w formie młodzieżowych domów kultury, ognisk wychowawczych, świetlic środowiskowych stanowią ważne ogniwo w systemie opiekuńczo - wychowawczym.

ROZDZIAŁ II

ŚWIETLICA ŚRODOWISKOWA JAKO FORMA PRACY Z DZIECKIEM

I RODZINĄ

2.1.  ŚWIETLICA ŚRODOWISKOWA W ŚWIETLE PODSTAWOWYCH AKTÓW PRAWNYCH

        Okres transformacji oprócz powodzenia w reformach różnych struktur naszego życia niesie również wiele zagrożeń dla ich funkcjonowania. „Dokonują się przemiany ustrojowe i związane z nimi trudności w wielu dziedzinach życia wywołują oraz zaczynają ujawniać nowe potrzeby i wyzwania, a w konsekwencji powoduje konieczność podejmowania działań pomocniczych wobec najsłabszych grup społecznych.”[26] Zlikwidowanie wielu instytucji kulturalno – opiekuńczych spowodowało narastanie zjawiska nieprzystosowania społecznego dzieci i młodzieży oraz przestępczości. Stąd konieczność organizowania różnych form opieki, wychowania i społecznego wsparcia .

        Nowy polski system opieki i wsparcia społecznego tworzony jest na podstawie zarówno dostosowanego do standardów europejskich prawo, jak i europejskich tendencji w polityce opiekuńczej. Jednym z ważnych aktów prawnych jest ustawa o pomocy społecznej z 12 marca 2004 r. (DzU. 2004, ur 64, poz. 593), która określa zadania w zakresie pomocy społecznej. W ustawie omówione są też podstawowe zasady organizacji i funkcjonowania placówek opiekuńczo - wychowawczych i rodzinnych form opieki. „Przepisy dotyczące placówek opiekuńczo - wychowawczych nie odnoszą się jednak do ich szczegółowych rodzajów, a tylko do typów i nie ma w nich ściśle sprecyzowanych statutów, co daje organizatorom możliwość dostosowania zapisów prawnych do konkretnych lokalnych potrzeb lub tworzenia placówek wielofunkcyjnych.”[27]

           Podstawę    prawną    funkcjonowania    świetlic   środowiskowych   stanowią:

a)  Ustawa o pomocy społecznej z 12 marca 2004 r. Placówki opiekuńczo – wychowawcze ze względu na specyfikę ich działań przybierają różne formy. Dzieli się je na placówki wsparcia

rodzinnego, interwencyjne, rodzinne i socjalizacyjne. W świetle tego świetlice środowiskowe,

podobnie jak ogniska wychowawcze i kluby środowiskowe są placówkami wsparcia dziennego. Powinny współpracować ze szkołami, ośrodkami pomocy społecznej i innymi instytucjami w rozwiązywaniu problemów wychowawczych, a ich specyfika ma być dostosowana do potrzeb środowiska lokalnego. Tworząc świetlice, można powoływać całkiem nowe podmioty lub wykorzystać bazę istniejących już ośrodków, korygujących jedynie zakres ich działania. W konsekwencji „odchodzi się od myślenia zorientowanego na problem, na rzecz identyfikowania sił, zasobów i możliwości tkwiących w rodzinie i w środowisku.”[28]  W praktyce pozwala to uniknąć pochopnego umieszczania dzieci poza domem, w placówkach opieki całkowitej lub w rodzinach zastępczych, akcentuje potrzebę wspierania rodziny poprzez indywidualne formy wsparcia rodziny i terapię w naturalnym, najbliższym środowisku życia dziecka. W ten sposób nie zwalnia się rodziny z odpowiedzialności za wychowanie dziecka i jednocześnie wspiera się w procesie normalizacji funkcji rodziny; 

            b)  nowelizacja ustawy o pomocy społecznej  z  1  stycznia  1999 r.  –  Dziedzinę  opieki  nad  

            dzieckiem wyłączono z systemu oświaty organizowanego przez Ministra Edukacji Narodowej

            i przekazano pod nadzór Ministra Pracy i Polityki Społecznej;

           c)  nowelizacja obowiązująca od 1 stycznia 2000 r. wprowadziła w dziale II przepisów ustawy        

           rozdział.  1a .pt.  „Opieka  nad  rodziną  i  dzieckiem”,   który   zawiera  m.  in.   uregulowania

dotyczące placówek opiekuńczo – wychowawczych. Placówki te mają za zadanie zapewnić dzieciom i młodzieży pozbawionym częściowo lub całkowicie opieki rodzicielskiej oraz niedostosowanym społecznie dzienną lub całodobową, ciągłą lub okresową opiekę i wychowanie, jak również wspieranie działania rodziców w wychowaniu i sprawowaniu opieki;

d) zajęcia profilaktyczno - terapeutyczne w świetlicy środowiskowej prowadzone są na podstawie rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej:

            -    z     7    stycznia    2003 r.     w   sprawie    zasad   udzielania    i   organizowania    pomocy

psychologicznej w publicznych przedszkolach, szkołach i placówkach;  

-  z   21  lutego   2004 r.   w   sprawie  rodzajów,  organizacji   i   zasad   działania publicznych placówek opiekuńczo – wychowawczych i resocjalizacyjnych;

Wymaga to od świetlic środowiskowych podjęcia działalności profilaktyczno – terapeutycznej i socjalno – wychowawczej.

            e)  Rozporządzenie    Ministra    Polityki    Społecznej     z   14   lutego   2005   r.   w   sprawie

placówek opiekuńczo – wychowawczych (Dz U z dnia 4 marca 2005 r.), określa organizację placówek wielofunkcyjnych, działania na rzecz realizacji praw dziecka, procedury kierowania dziecka do placówek i jego powrotu do rodziny, kwalifikacje zatrudnionych pracowników zapewniających zaspokojenie potrzeb dziecka i placówek. Pomoc ta obejmuje opiekę całodobową, doraźną, dzienną, hotelową. Placówka współpracuje z powiatowym, lokalnym centrum pomocy rodzinie, a także z rodziną dziecka. Ustala zasady kontaktu dziecka z rodzicami w porozumieniu z sądem. Zapewnia opiekę wychowawczą oraz zaspokaja inne potrzeby związane z zainteresowaniami dziecka, sytuacją zdrowotną. Pracę wychowawcy wspierają pracownicy, których zatrudnienie wynika z potrzeby organizowania zajęć terapeutycznych, zapewnienia prawidłowej opieki i bezpieczeństwa. Placówka utrzymuje kontakt z ośrodkami pomocy społecznej, pracownikami socjalnymi w celu uzyskania informacji o sytuacji rodzinnej i materialnej dziecka. Organizuje również działalność kulturalną i rekreacyjną. Zadaniem placówki opiekuńczo – wychowawczej jest między innymi stwarzanie dziecku warunków do fizycznego, psychicznego i poznawczego rozwoju, kształtowania nawyków i uczenia zachowań prozdrowotnych, uczenie organizowania czasu wolnego, uczestnictwa w zajęciach kulturalnych, rekreacyjnych i sportowych, uczenie nawiązywania więzi uczuciowych z rodzicami i rodzeństwem oraz związków interpersonalnych.

2.2.  ZADANIA ŚWIETLICY ŚRODOWISKOWEJ

        Wśród organizowanych współcześnie działań pomocowych bardzo ważne miejsce zajmują te, które za główny swój cel przyjmują niesienie pomocy i wsparcia rodzinom niewydolnym wychowawczo i patologicznym. „Placówki środowiskowe, jako ważne ogniwo systemu opiekuńczo – wychowawczego powinny być miejscem świadomie, systematycznie i konsekwentnie podejmowanych działań opiekuńczych, wychowawczych, profilaktycznych, diagnostycznych i terapeutycznych skierowanych na dziecko, jego rodzinę i całą społeczność lokalną.”[29]

        Wskazane jest, aby wszelkie działania profilaktyczne wyzwalając aktywność, poprawiając samopoczucie, wzmagające rozwój posiadanych zdolności powinny rozpocząć się już w momencie, kiedy jeszcze występujące nieprawidłowości w rozwoju dziecka „nieutrudniające mu przystosowanie się i niedezorganizującą prawidłowego wychowania, ale jednocześnie w negatywny sposób wyróżniające dziecko wśród rówieśników.”[30] Okazało się, bowiem, że dotychczasowe rozwiązania systemowe są niewystarczające, skoro nie można zapanować nad patologią społeczną.

        Potrzeba profilaktyki jest oczywista i możliwa do realizowania w warunkach pracy świetlicy środowiskowej. Wymaga to jednak poza w miarę pełnym rozeznaniu w potrzebach zarówno jednostek, jak i grup rówieśniczych oraz środowiska lokalnego znacznych nakładów finansowych i zaangażowania prowadzących. Dużo prostsze, realniejsze są działania terapeutyczne. Umożliwiają sytuację, w której dziecko jest w stanie poza akceptację własnych niepowodzeń zmobilizować się do wysiłku pokonywanie trudności. Wyzwolenie w nim wiary we własne siły poprawia w efekcie samopoczucie, podnosi samoocenę. Dziecko nabiera dystansu wobec wszystkiego, co wiąże się z jego egzystencją.

        Dziecko funkcjonuje i rozwija się w rodzinie, szkole, grupie rówieśniczej i lokalnej społeczności. Należy, więc zadbać o harmonijnie więzi w każdym z tych środowisk, W tym celu konieczne jest stwarzanie możliwości autentycznego zaangażowania oraz wypracowanie systemu indywidualnego wspierania poczynań dziecka. Świetlica środowiskowa, jako placówka wsparcia dziennego może aktywnie uczestniczyć w niesieniu pomocy rodzinie, dzieciom i młodzieży z problemami wychowawczymi, zagrożonymi demoralizacją. Może spełniać potrzeby dzieci i młodzieży poprzez koła zainteresowań, sport, pomoc w nauce, włączanie się w działalność społeczną. Są tu dogodniejsze warunki niż w szkole, gdzie nauczyciel pracuje przede wszystkim z zespołami uczniów. Dziecko szczególnie ubogie, mniej zdolne, odstaje od tych zadbanych, z sukcesami w olimpiadach przedmiotowych, konkursach, wyróżnianych. Ta indywidualizacja jest dla niego niedostępna. Dramatyzmu tej sytuacji potęguje fakt, że dziecko nie może liczyć na wsparcie ze strony rodziców. Nie czyni tego również szkoła. Poszukuje, więc innych możliwości zaistnienia. Dokonywane wybory nie zawsze są najtrafniejsze. „Jednocześnie zaś nałożenie się niewydolności dydaktycznej i wychowawczej środowiska domowego i szkolnego (...) stanowi krytyczne zagrożenie rozwoju społecznego dziecka.”[31]

     Grupa rówieśnicza w świetlicy różni się od zespołu szkolnego. Dziecko podejmuje tu zadania bez stresu spowodowanego oceną. Włącza się do zajęć na zasadzie swobodnego wyboru. W każdej chwili może z nich zrezygnować. Różnorodność propozycji, dowolne łączenie się w zespoły, możliwość indywidualnego zaistnienia zaspokaja jedną z najistotniejszych potrzeb – bycia „kimś ważnym”. To z kolei decyduje o poczuciu własnej wartości, daje poczucie bezpieczeństwa.

        Osobisty kontakt z opiekunem, wychowawcą, instruktorem rekompensuje brak zainteresowania właśnie potrzebami dziecka ze strony domu rodzinnego, a bywa też, że i szkoły. Umożliwia nawiązanie więzi emocjonalnych, zdobycie zaufania. Wtedy, kiedy nie umie ono odnaleźć się w otaczającej rzeczywistości. Zagubione, wyobcowane, bezradne, pozbawione wzorów godnych naśladowania – najczęściej powiększa grono zagrożone patologią.

        A zatem do podstawowych zadań świetlicy środowiskowej należy:

-  podejmowanie prób integrowania dzieci i młodzieży, jako przygotowanie do życia i działanie w ramach różnych wspólnot;

-    kształtowanie postaw koleżeństwa, przyjaźni, życzliwości;

-    uwrażliwianie na potrzeby słabszych, wymagających wsparcia;

-   kształtowanie  wiary w swoje możliwości, motywowanie do pokonywania niepowodzeń życiowych;

-  wyzwalanie aktywności życiowej i optymizmu w widzeniu świata przez zaspokajanie indywidualnych zainteresowań dzieci i młodzieży;

-  możliwość kształtowania pozytywnych postaw i zachowań w życiu jednostki i zbiorowości;

-     propagowanie wzorów kultury osobistej człowieka.

        W ramach terapii „dąży się do stymulowania rozwoju psychoruchowego dziecka, przezwyciężania trudności w uczeniu się, eliminowaniu braków dydaktycznych, poprawy sytuacji społecznej dziecka wśród rówieśników po to, by zapobiegać w ten sposób jego stygmatyzacji w szkole oraz podnosić jego samoocenę i poczucie kompetencji.”[32]

        Niezwykle ważnym elementem pracy świetlicy środowiskowej jest dbałość o zdrowie dziecka. Prowadzenie ćwiczeń relaksacyjnych umożliwia odreagowanie hałasu, stresu i emocji szkolnych. W miarę możliwości finansowych i materialnych należy podejmować także współpracę z rodzicami, choć w praktyce jest to mało realne. Rodzice na ogół, sami oczekują wsparcia w problemach osobistych i materialnych. Kontakt z nimi pozwala jednak na rzeczowe poradnictwo i wskazanie odpowiednich instytucji gdzie mogą uzyskać pomoc. Świetlica środowiskowa może także wiele uczynić w zakresie działalności socjalno – wychowawczej. Pracując w najbliższym otoczeniu dziecka ma rozeznanie w jego sytuacji rodzinnej. „Diagnoza środowiska wychowawczego daje możliwość podjęcia odpowiednich działań ratowniczych, opiekuńczych i pomocniczych.”[33] Jest to działanie tym korzystniejsze, że ukierunkowane bezpośrednio na dziecko.

        A zatem świetlica środowiskowa – „owa ciągle jeszcze niedoceniana placówka opiekuńczo – wychowawcza może być takim miejscem, gdzie siły i wartości tkwiące w jednostkach, grupach i instytucjach mogłyby być aktywizowane w celu spożytkowania ich dla dobra osobistego ludzi i istniejącej rzeczywistości[34]. Jej umiejscowienie w środowisku lokalnym, możliwości stałej współpracy z ośrodkiem pomocy społecznej, poradnią psychologiczno – pedagogiczną, sądem, sponsorem, kościołem, wolontariuszami i z wieloma innymi instytucjami – to szansa udzielenia pomocy dziecku, jego rodzinie i środowisku lokalnemu. Dlatego należy zabiegać o to, by świetlica środowiskowa nie stała się jedynie placówką o charakterze doraźnej pomocy dziennej. 

2.3.  TYPY I RODZAJE ŚWIETLIC

        „Rodzice wychowują dziecko pozostające pod ich władzą rodzicielską. Obowiązani są troszczyć się o fizyczny i duchowy rozwój dziecka i przygotować je należycie do pracy dla państwa i społeczeństwa odpowiednio do jego uzdolnień”[35] - tak określa to artykuł 96 ustawy kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Chodzi „o zapewnienie dzieciom odpowiednich warunków materialnych i zdrowotnych, umożliwienie im dostępu do różnorodnych dóbr – przedmiotów, osób, sytuacji w taki sposób, aby dobra te zaspokajały różnorodne potrzeby dziecka związane z prawidłowym rozwojem jego osobowości.”[36] Działania te poza stworzeniem warunków sprzyjających rozwojowi biopsychicznemu mają zapobiegać różnym sytuacjom zagrożenia. Konieczna jest świadomość, że „każde zaburzenie utrudniające rodzinie spełnienie jakiejś funkcji powoduje przejściową lub stałą dysfunkcjonalność.  Rodziny tego typu określa się, jako zagrożone, zdezorganizowane, problemowe, dysfunkcjonalne, a nawet patologiczne.”[37]

        Naprzeciw owym problemom wychodzą placówki środowiskowe podejmujące ważną działalność opiekuńczo – wychowawczą, profilaktyczną diagnostyczną i terapeutyczną. Wśród placówek wychowania pozaszkolnego są to między innymi świetlice środowiskowe i socjoterapeutyczne. Świetlice środowiskowe z uwagi na w miarę pełny obraz społeczności lokalnej podejmują działalność profilaktyczno – terapeutyczną oraz socjalno – wychowawczą. Dotyczy to zarówno dziecka jak i w miarę możliwości jego rodziny. Polega to między innymi na jak najszybszej interwencji wobec dzieci i młodzieży. Z rodzin niewydolnych materialnie i wychowawczo oraz z grup wysokiego ryzyka (wszelkich patologii), wobec wagarujących, odrzuconych przez środowisko, wobec agresji. Celem terapii jest „przekształcenie zaburzonych zachowań (...) w zachowanie plastyczne, adekwatne, konstruktywne, społecznie akceptowane. Odbywa się to poprzez gromadzenie nowych, odmiennych od dotychczasowych doświadczeń.”[38] Praca socjalno – wychowawcza bywa najczęściej procesem długotrwałym. Chodzi, bowiem o objęcie opieką dziecka i jego rodziny formą efektywnej pomocy, by doprowadzi do aktywności odbiorców pomocy. Wielostronna i efektywna pomoc całej rodzinie daje szansę na jej oczekiwane samodzielnie funkcjonowanie w zakresie opieki zdrowotnej, wychowawczej i materialnej. Bez inspiracji, budzenia ambicji i działalności społecznej doprowadza się do zdeprawowania dziecka i jego rodziny, do biernej postawy do egoistycznego wymuszania pomocy.

        Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Polityki Społecznej z 14 lutego 2005 r. (DzU 2005, nr 37, poz. 331) także świetlice socjoterapeutyczne powinny wspomaga rodzinę i szkołę w wypełnianiu funkcji opiekuńczych, wychowawczych i korekcyjnych. Powinny pomagać w prawidłowej organizacji czasu wolnego dzieci i ich racjonalnego wypoczynku, jak również w zapewnieniu indywidualnego wszechstronnego rozwoju każdego dziecka, z uwzględnieniem jego swoistych potrzeb. Sprostać temu może realizowanie celów edukacyjnych, rozwojowych i terapeutycznych, co w efekcie pozwoli na:

- zaspokojenie podstawowych potrzeb emocjonalnych i społecznych;

- eliminowanie nieprawidłowych zachowań;

- tworzenie warunków do nauki;

- rozwijanie zainteresowań i umożliwienie ich realizacji.

        Opieką wychowawczą można objąć także młodzież w świetlicach dworcowych. Młodzież spędza niekiedy długi czas na dworcu w oczekiwaniu na powrót do domu. Stworzenie warunków do nauki, w tym czasie możliwość ewentualnego spędzania czasu przy komputerze, spożycie posiłku, możliwość korzystania z czasopism – z pewnością byłoby szansą przeciw patologiom. Formy wychowawczo – opiekuńczych poczynań wskazane są w każdej nawet najmniejszej społeczności, np. Działania rady osiedla, wspólnoty mieszkaniowej.

2.4.  FORMY PRACY

        Świetlica socjoterapeutyczna to miejsce, gdzie możliwe jest prowadzenie terapii w grupie i poprzez grupę. Prezentowanie oczekiwanych zachowań społecznych może spowodować zmianę patologii. K. Sawicka zwraca uwagę na konieczność wspomagania dzieci „w ich rozwoju i w pojmowaniu otaczającej je rzeczywistości. Cele, które spełnia socjoterapia w świetlicy, można podzieli na trzy zasadnicze grupy. Pierwszą z nich stanowią cele edukacyjne(...) Do drugiej grupy należą cele rozwojowe (...) Trzecia grupa celów to cele terapeutyczne.”[39] Cele edukacyjne są wsparciem procesu nabywania przez dziecko wiedzy o sobie i innych ludziach, uczy się rozumienia otaczającej rzeczywistości, rozpoznaje emocje i umiejętność kierowania nimi, uczy się rozumienia procesów społecznych, drogi uzależnień i konsekwencji z tego wynikających, uczy się w końcu odpowiedzialności za dokonywanie wybory w życiu, poznaje podstawowe normy społeczne, cenę bycia wolnym człowiekiem – odpowiedzialnym za siebie i innych, uczy się znaczenia hierarchii podstawowych wartości decydujących o godności człowieka i jego miejscu w strukturze społecznej.

        Młodzież zbyt często czuje się zdominowana przez dorosłych, przez stosowane zakazy i przemoc. Stąd różne formy demonstrowania potrzeby niezależności, walka o autonomię. „Poszukiwania własnej tożsamości dzieci i młodzieży oscylują między skrajnymi wartościami akomodacji (...) czyli konieczności dostosowania sie do istniejącego porządku i ładu i skrajnymi wartościami asymilacji, czyli wyrażania własnej tożsamości poprzez bunt, podporządkowanie sobie innych, ekspansję siebie.”[40]

     W obecnej sytuacji, transformacji ustrojowej, gospodarczej, społecznej, przy zachowanej postawie szkoły i niezależności środków masowego przekazu, daje znać o sobie zagubienie młodego pokolenia i sprzyjające różnego rodzaju patologiom społecznym. Do szczególnie niebezpiecznych zjawisk należy zaliczyć afery ekonomiczne i przekonanie młodzieży, że krętactwo, układy i udział w grupach paraprzestępczych i małego biznesu stanowią drogę do szybkiego dobrobytu, przestępczość nieletnich, powszechność alkoholizmu, narkomanii, utrata poczucia sensu życia, zamieszanie światopoglądowe, negacja przekonania, że można żyć uczciwie w poszanowaniu ideałów i wartości humanistycznych – to poważne problemy.  Realizację celów rozwojowych wyznacza wiek i potrzeby rozwojowe z tego wynikające. Stąd zajęcia socjoterapeutyczne wymagają ścisłej korelacji i indywidualnymi zainteresowaniami i potrzebami danej grupy wiekowej. Cele terapeutyczne są związane z korygowaniem konkretnych zaburzeń spowodowanych negatywnymi doświadczeniami dziecka. Podejmowane tu działania wymagają dokładnego rozeznania psychiki dziecka, stopnia jego wrażliwości, etapu destrukcji w odbiorze świata. Chodzi, bowiem o spowodowanie w miarę świadomego współdziałania w tworzeniu prawidłowego obrazu funkcjonowania człowieka w społeczeństwie, o prawidłowe emocje, o umiejętność radzenia sobie z niepowodzeniami. Główne formy zajęć, jakich podejmuje się świetlica socjoterapeutyczna, wiążą się właśnie z pomaganiem dziecku w zaistniałych kryzysach szkolnych, rodzinnych, osobistych, w grupie rówieśniczej. Są to także „zajęcia socjoterapeutyczne, zajęcia korekcyjne, kompensacyjne logopedyczne, indywidualne programy korekcyjne, pomoc w nauce, pomoc socjalna, dożywianie, organizacja czasu wolnego, rozwój zainteresowań, organizacja zabaw i zajęć sportowych, stała praca z rodziną dziecka, stała współpraca przede wszystkim z ośrodkiem pomocy społecznej, szkołą oraz sądem.”[41]

        Odpowiednio kreowane zajęcia przez prowadzących inspirują w naturalny sposób aktywność dziecka, rozwijają wszystkie sfery osobowości, kształtują umiejętności współistnienia w grupie rówieśniczej. Dziecko przyjmuje różne role społeczne, poznaje kryteria ich funkcjonowania, nabywa umiejętności asertywnych, uczy się w miarę obiektywnej wiedzy o zasadach egzystowania wśród innych ludzi, próbuje uporać się z różnego rodzaju trudnościami. Poznaje podstawowe normy obowiązujące w społeczności, kryteria bycia wolnym i zniewolonym, normy ludzkiej przyzwoitości, bycia obowiązkowym, sumiennym, prawdomównym człowiekiem, ostrożnym w wydawaniu sądów o innych.

ROZDZIAŁ III

ZAŁOŻENIA METODOLOGICZNE PRACY

3.1.  CEL I PRZEDMIOT BADAŃ

        Zdaniem T. Pilcha: „zasadniczym celem poznania naukowego jest zdobycie wiedzy maksymalnie ścisłej, maksymalnie pewnej, maksymalnie ogólnej, maksymalnie prostej, o maksymalnej zawartości informacji. Takie dopiero poznanie prowadzi do wyższych form funkcjonowania wiedzy, a są nimi prawa nauki i prawidłowości”[42].

        Celem podjętych przeze mnie badań jest przedstawione świetlicy środowiskowej, jako miejsca, które może pomóc dzieciom z problemami wychowawczymi. Ważne jest poznanie potrzeb dzieci i metod stosowanych w pracy z nimi szczególnie związanych z ich zainteresowaniami. Istotne jest też ustalenie relacji – szkoła, dom, rodzice, bowiem to przybliży powody uczestnictwa dzieci w zajęciach prowadzonych w świetlicy.

3.2.  PROBLEM BADAWCZY

        Problem badawczy według T. Pilcha: „to pytanie o naturę badanego zjawiska, o istotę związków między zdarzeniami lub istotami i cechami procesów, cechami zjawiska, to (...)  uświadomienie sobie trudności z wyjaśnieniem i zrozumieniem określonego fragmentu rzeczywistości, to (...) deklaracja o naszej niewiedzy zawarta w gramatycznej formie pytania”[43]. Uwzględniając kryterium przedmiotu, zakresu i roli, jaką pełnią problemy, J. Sztumski wyróżnia problemy: „teoretyczne i praktyczne; ogólne i szczegółowe; podstawowe i cząstkowe”[44].

        Problem ogólny niniejszej pracy stanowi pytanie: Czy świetlica środowiskowa jest w stanie otoczyc opieką dzieci z rodzin problemowych, czy jest miejscem zaspokajania indywidualnych zainteresowań tych dzieci? Dla przeanalizowania powyższego problemu niezbędnie są zadania szczegółowe, które pośrednio poinformują o:

-         dzieciach uczestniczących w zajęciach świetlicy;

-         zainteresowaniach;

-         roli świetlicy;

-         ocenie świetlicy przez dzieci

W związku z tym zamierzeniem niniejszej pracy badawczej jest ustalenie:

1.      Informacji dotyczących sytuacji dzieci (rodzice, szkoła, rówieśnicy)

2.      Powodów uczestnictwa w zajęciach proponowanych w świetlicy.

3.      Kierunków zainteresowań dzieci.

4.      Oceny działalności świetlicy przez wychowanków.

3.3.  METODY, TECHNIKI I NARZĘDZIA BADAWCZE

        Przedmiot i zakres badań wyznacza metody, techniki i narzędzia badawcze, a także kierunki interpretacji. Odpowiedni ich dobór umożliwia przeprowadzenie w miarę pełnych i obiektywnych badań pedagogicznych.

        Według T. Pilcha metoda badań to „zespól teoretycznie uzasadnionych zabiegów koncepcyjnych i instrumentalnych obejmujących najogólniej całość postępowania badacza zmierzającego do rozwiązania określonego problemu naukowego”[45]. Służy temu między innymi metoda sondażu diagnostycznego, który „jest sposobem gromadzenia wiedzy o atrybutach strukturalnych i funkcjonalnych oraz dynamice zjawisk społecznych, opiniach i poglądach wybranych zbiorowości, nasilaniu się i kierunkach rozwoju określonych zjawisk i wszelkich innych zjawiskach instytucjonalnie niezlokalizowanych – posiadających znaczenie wychowawcze – w oparciu o specjalnie dobraną grupę reprezentującą populację generalną, w której badane zjawisko występuje”[46]. Pozwala to na poznanie określonego zjawiska społecznego, ustalenie jego zasięgu i intensywności, następnie ocenę i w wyniku tego zaprojektowanie zmian ulepszających lub eliminujących negatywne sytuacje życiowe dzieci w badanym środowisku, albo wzmagających pozytywne momenty wzajemnych oddziaływań jednostek.  W sondażu charakterystyczne jest instrumentalne wykorzystanie respondentów, jako jednostek dostarczających pożądanych informacji. Metoda sondażu w swej części opiniowej pozwala na uzyskanie odpowiedzi na pytania: kto działa, dlaczego i co się dzieje w interesującej nas dziedzinie?

        W badaniach nad zainteresowaniami dzieci w świetlicy środowiskowej wykorzystano następujące techniki:

a) wywiad – jako metoda zbierania określonych informacji oraz badanie danej zbiorowości (polega na prowadzeniu ukierunkowanych rozmów); wywiad indywidualny, który pozwala na uzupełnianie prowadzonych obserwacji faktami z zachowania się badanych. Dzięki tej metodzie uzyskano w przeprowadzonym wywiadzie z kierowniczką placówki istotne informacje dotyczące funkcjonowania Świetlicy, a także o dzieciach objętych opieką;

b) ankieta (kwestionariusz) – technika zbierania informacji. Polega na wypełnianiu (najczęściej samodzielnie) przez badanego specjalnych kwestionariuszy, „na ogół o wysokim stopniu standaryzacji w obecności lub częściej bez obecności ankietera”[47];

c) obserwacja – „jedna z głównych (obok eksperymentu) metod badawczych nauki; systematyczne, planowe, kierowane celem selektywne badania; spostrzeganie przedmiotów i zjawisk, którego zadaniem jest dostarczanie materiału dla naukowych badań”[48].

3.4.  TEREN BADAŃ

        Badania przeprowadzono w Świetlicy Dziecięcej przy Ośrodku Kultury im. Stefana Żeromskiego w Dzielnicy Wola m. St. Warszawy, ul. Gibalskiego 10, 01-190 Warszawa. Obejmują grupę wiekową od pierwszej klasy szkoły podstawowej do trzeciej klasy gimnazjum.

        Świetlica obejmuje stałą opieką trzydzieścioro dwoje dzieci z dwudziestu dwóch rodzin. Zgłoszenia przyjmowane są na początku roku szkolnego na podstawie „Karty zapisu” wypełnianej przez rodziców (aneks 2). W zależności od potrzeb placówka przyjmuje od trzydziestu do czterdziestu wychowanków rocznie, niekiedy liczba ta zwiększa się lub zmniejsza o dwie, trzy osoby. Badaniami objęto grupę liczącą 27 dzieci (5 dzieci było nieobecnych z powodu choroby). Są to uczniowie szkoły podstawowej i gimnazjum, co prezentują tabele 1 i 2.

 Tabela 1. Liczba dzieci uczęszczających do Świetlicy z uwzględnieniem płci i typu szkoły

 źródło: opracowanie własne

        Wśród uczęszczających do Świetlicy przeważa liczba dzieci ze szkoły podstawowej (18 osób), w tym widoczna jest przewaga dziewcząt nad chłopcami zarówno ze szkoły podstawowej jak i gimnazjum.

        Do Świetlicy uczęszczają dzieci od klasy pierwszej do szóstej szkoły podstawowej oraz pierwszej i drugiej klasy gimnazjum. Obejmuje to przedział wieku od siedmiu do siedemnastu lat (jedna z dziewcząt powtarzała naukę w klasie piątej).

 Tabela 2. Liczba dzieci uczęszczających do Świetlicy z poszczególnych klas szkolnych