Zgodnie z art. 239 Ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym z dnia 27-07-2005 r. i art. 15a ustawy z dnia 04-02-1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz. U. z 2000 r. Nr 80, poz. 904, z późn. zm.) Uczelni w rozumieniu przepisów o szkolnictwie wyższym przysługuje pierwszeństwo w opublikowaniu pracy dyplomowej studenta. Realizując ten zapis Pedagogium Wyższa Szkoła Pedagogiki Resocjalizacyjnej w Warszawie na niniejszej stronie (www.pedagogium.com.pl) publikuje wszystkie prace dyplomowe swoich studentów. Materiały publikowane na tej stronie chronione są prawem autorskim. W przypadku wykrycia naruszenia praw autorskich należy powyższy fakt zgłosić na adres rektorat@pedagogium.edu.pl.
PEDAGOGIUM
Wyższa Szkoła Pedagogiki Resocjalizacyjnej w Warszawie
Łukasz Michał Musiałkowski
0127/04
Mobbing w szkole na przykładzie III Liceum Ogólnokształcącego im. płk S. Hojnowskiego w Tomaszowie Mazowieckim
Mobbing in colonel’s S. Hojnowski secondary school in Tomaszów Mazowiecki
Praca licencjacka na kierunku Pedagogika
Specjalność Resocjalizacja Społecznie Nieprzystosowanych
Warszawa 2007
Oświadczenie promotora pracy
Świadom odpowiedzialności prawnej oświadczam, że niniejsza praca dyplomowa została napisana przeze mnie samodzielnie i nie zawiera treści uzyskanych w sposób niezgodny z obowiązującymi przepisami.
Oświadczam, że przedstawiona praca nie była wcześniej przedmiotem procedur związanych z uzyskaniem tytułu zawodowego lub stopnia naukowego w wyższej uczelni.
Oświadczam ponadto, że niniejsza wersja pracy jest identyczna z załączoną wersją elektroniczną.
........................................ ................................................................
(data) (podpis autora pracy dyplomowej)
Streszczenie
Tytuł pracy: Mobbing w szkole na przykładzie III Liceum Ogólnokształcącego im. płk S. Hojnowskiego w Tomaszowie Mazowieckim
Title: Mobbing in colonel’s S. Hojnowski secondary school in Tomaszów Mazowiecki.
Celem moich badań jest ocena poziomu mobbingu w dwóch typach relacji występujących w szkole: uczeń – uczeń oraz nauczyciel – uczeń, a także stanu wiedzy uczniów na temat zjawiska mobbingu w szkole średniej w grupie 448 uczniów III L.O. im. płk S. Hojnowskiego. Z przeprowadzonych badań wynika, że w opinii uczniowskiej nauczyciele kierują się w dużej części popularnością uczniów, subiektywnie oceniają 60,04% oraz karzą 29,02% swoich wychowanków. Blisko 50% uczniów jest mobbowanych przez swoich rówieśników. Zadziwiającym jest zjawisko „fali” w placówce, w której przeprowadzałem badania, z których wynika, iż najrzadziej prześladowanie dotyka uczniów klas pierwszych, a najczęściej trzecich. Jeśli zaś chodzi o wiedzę, jaką reprezentują uczniowie na temat terroru psychicznego, jest wysoce niezadowalająca, 54,02% uczniów rozumie ogólnie pojęcie mobbingu, natomiast aż 70% społeczności uczniowskiej pragnie dowiedzieć się czegoś więcej na temat mobbingu.
Słowa kluczowe: mobbing, prześladowanie, agresja w szkole, szykanowanie, bulling, dręczenie
Keywords: mobbing, persecution, aggression in school, chicane, bulling, tormenting
SPIS TREŚCI
1.1. Pojęcie i typologie mobbingu................................................................................ 11
1.3. Przyczyny i mechanizmy powstawania mobbingu.................................................. 20
1.4. Wzorzec osobowy mobbera................................................................................ 24
1.5. Wzorzec osobowy outsidera – podatność wiktymologiczna ofiar mobbingu........... 26
1.6. Rodzaje działań mobbingowych........................................................................... 28
1.7. Skutki mobbingu.................................................................................................. 31
1.8. Mobbing w szkole............................................................................................... 33
1.8.1. Sposoby dręczenia uczniów przez uczniów.................................................. 33
1.8.4. Sposoby wykrywania mobbingu w szkole................................................... 37
1.9. Reakcje antymobbingowe.................................................................................... 39
2.1. Cel i założenia badawcze..................................................................................... 44
2.2. Problemy badawcze............................................................................................ 45
2.3. Charakterystyka narzędzia badawczego............................................................... 45
2.4. Charakterystyka grupy badawczej....................................................................... 46
CZĘŚĆ 3. ANALIZA BADAŃ WŁASNYCH................................................................ 49
3.1. Stosunek młodzieży do placówki.......................................................................... 49
3.2. Szkoła a reakcje lękowe uczniów......................................................................... 49
3.3. Relacje zachodzące między uczniami oraz nauczycielami i uczniami........................ 50
3.4. Formy szykan stosowanych przez uczniów oraz nauczycieli................................... 51
3.5. Jakich uczniów dotyczy zjawisko?........................................................................ 53
3.6. Poziom wiedzy uczniów na temat mobbingu.......................................................... 53
3.7. Wnioski końcowe................................................................................................ 53
BIBLIOGRAFIA........................................................................................................... 55
ANEKSY........................................................................................................................ 57
SPIS TABEL.................................................................................................................. 62
SPIS RYSUNKÓW........................................................................................................ 62
WSTĘP
"Podwładny powinien przed obliczem przełożonego mieć wygląd lichy i durnowaty tak, by swoim pojmowaniem istoty sprawy nie peszył przełożonego" - z ukazu cara Rosji Piotra I z 9 grudnia 1708 r.
Dziecko można porównać do rozlanej wody. Rolą rodziców, dziadków, nauczycieli jest uformowanie brzegów tak, by z rozlewiska powstała rzeka, tzn. powinni oni stwarzać takie warunki, by pobudzić do rozwoju w pożądanym kierunku, ukształtować charakter, pokierować impulsami, nauczyć zaspokajania potrzeb czy też rozładowywania napięć i agresji w sposób akceptowalny społecznie. Jeśli koryto rzeki będzie na bieżąco udrażniane i cały czas wzmacniane, to nawet, gdy dojdzie do jakiegokolwiek rozlewu, bardzo szybko wróci do poprzedniego stanu. Kiedy źle pokierujemy dzieckiem, damy mu zły przykład lub będziemy je poniżać, zacznie się mścić się na innych w podobny sposób zgodnie z zasadą „agresja rodzi agresję”.
Pedagodzy niemal jednogłośnie twierdzą, że drugim domem dla młodego człowieka jest szkoła, w której uczniowie spędzają około siedmiu godzin dziennie. Funkcja wychowawcza tej instytucji powinna polegać między innymi na wykrywaniu i ewentualnej korekcji niedociągnięć rodziców w kształtowaniu dziecka, przy czym należy się tu skupić na propagowaniu postaw tolerancyjnych, wzajemnego szacunku i adekwatnych społecznie sposobów wyrażania siebie. W związku z postępującą liberalizacją życia społecznego szkoła także ewoluuje. Jednak należy sobie zadać pytanie, czy kierunek zmian jest właściwy? Czy aby większa swoboda nie pozostawia szerszego pola dla wzrostu agresji?
Mimo iż agresja i prześladowanie towarzyszą ludzkości od zarania dziejów, dopiero w latach ‘80 XX wieku rozpoczęto badania nad ich szczególnym rodzajem – terrorem psychicznym w instytucjach, przede wszystkim: miejscu pracy. Zjawisko nazwano „mobbingiem”. Ze względu na to, iż naukowcy zaobserwowali liczne negatywne, zarówno dla jednostki, jak i społeczeństwa, skutki, zaczęto zwracać uwagę na coraz głębsze aspekty molestowania moralnego, takie jak przyczyny i mechanizmy powstawania mobbingu, portrety osobowe ofiary i sprawcy, czy sposoby dręczenia. W tej kwestii wyjątkową i specyficzną instytucją jest szkoła z uwagi na to, iż większość jej społeczności stanowią dzieci, na których piętno przemocy odciska się nad wyraz mocno w porównaniu z dorosłymi. Mobbing, agresję i prześladowanie w szkole najczęściej określa się „bullingiem”, jednak jest to w Polsce i na świecie stosunkowo nowy temat, dlatego do tej pory nie doczekaliśmy się zbyt wielu badań, ilustrujących zjawisko.
Celem mojej pracy jest określenie skali oraz przejawów mobbingu w szkole średniej w relacjach uczeń – uczeń oraz nauczyciel – uczeń, rodzajów prześladowań, a także poziomu wiedzy wśród uczniów na temat tego zjawiska.
Praca została podzielona na trzy części. W pierwszej z nich umieściłem dotychczas zebraną wiedzę na temat mobbingu: pojęcia i charakterystykę zjawiska, typologie, przyczyny i mechanizmy powstawania, wzorce osobowe outsidera i mobbera, sposoby dręczenia, sposoby wykrywania mobbingu oraz reakcje antymobbingowe. Posiłkowałem się przede wszystkim pracami D. Olweusa „Mobbing. Fala przemocy w szkole. Jak ją powstrzymać”, „Mobbing w szkole. Jak zapobiegać przemocy grupowej” K.E. Dambach oraz „Mobbing w szkolnictwie” A. Lankamer, P.Ciborski i U.Minga.
W drugiej części opisany został szczegółowo cel badania oraz założenia badawcze, na podstawie, których wysunąłem problemy badawcze, dotyczące relacji szkolnych między rówieśnikami oraz między młodzieżą a gronem pedagogicznym, z których może wynikać występowanie zjawiska mobbingu, jego skala i przejawy w badanej grupie. Badałem między innymi częstość doświadczeń przemocowych: wyśmiewania, poniżania, szarpania lub zmuszania do oddawania pieniędzy należących do niego, zmuszania do oddawania jedzenia lub innych rzeczy należących do niego, lekceważenia, przezywania, zmuszania do robienia czegoś przykrego. Scharakteryzowałem tu także opracowane przez siebie narzędzie badawcze, które umożliwiło mi uzyskanie potrzebnych do analizy danych.
Trzecia część zawiera analizę badań własnych, przeprowadzonych na grupie 448 uczniów III L.O. im. płk S. Hojnowskiego w Tomaszowie Mazowieckim. Mam nadzieję, że przybliży ona choć w niewielkim stopniu wiedzę na temat mobbingu i być może ułatwi w przyszłości rozwiązanie problemu w III L.O.
CZĘŚĆ 1. MOBBING W LITERATURZE PRZEDMIOTU
Agresja towarzyszy człowiekowi od początku istnienia gatunku ludzkiego. Już w prehistorii można było dostrzec przejawy agresji, która charakteryzowała się eliminacją jednostek słabszych, niepełnosprawnych. Ci, którzy w dowolny sposób odstawali od ustalonych norm, usuwani byli ze stada. Jeszcze w starożytności dosyć drastyczną formą pozbywania się słabszych jednostek było zrzucanie ze skały. Tego typu metody praktykowali Spartanie. Wraz z rozwojem cywilizacji zmieniały się sposoby wyładowywania agresji. Ludzie zaczęli wymyślać coraz bardziej wyrafinowane metody dręczenia fizycznego, ale także psychicznego. Zimbardo stwierdził, że "być może każdy z nas ma potencjalne możliwości, by stać się grzesznikiem, altruistą lub samolubem, łagodnym lub okrutnym, dominującym lub uległym, zdrowym psychicznie lub szalonym. Być może to warunki społeczne, z jakimi mamy do czynienia oraz sposób, w jaki uczymy się borykać z nim decydują o tym, które z tych możliwości wybierzemy.” (Zimbardo i Ruch, 1994, s. 582) Ze względu na to, że na przestrzeni wieków niewielką wagę przywiązywano do psychiki, sprowadzając ją do wymiaru „zdrowia psychicznego”, uwagę zwracano głównie na aspekt fizyczny agresji i pierwsze poważne wzmianki na temat dręczenia psychicznego pojawiły się pod koniec XIX wieku, a w połowie XX wieku stworzono pojęcie mobbingu.
Genezy pojęcia „mobbing” upatruje się w angielskim słowie „mob”, co dosłownie oznacza napastować, oblegać, lub też powstało ono poprzez skrócenie zwrotu „ganging up on someone”, co dokładnie oznacza, „sprzysięgać się przeciwko komuś”. Zostało ono użyte po raz pierwszy przez austriackiego etologa, Konrada Lorenza, w celu opisania "sytuacji atakowania pojedynczego osobnika przez grupę zwierząt danego gatunku" (grupa małych zwierząt, broniąc się, atakuje inne - duże zwierzę, aby je odstraszyć).[1] Następnie termin mobbingu został w późniejszym czasie (lata 60) użyty przez szwedzkiego lekarza, Petera Paula Heinemanna, w stosunku do wrogich zachowań dzieci w szkołach.
W latach osiemdziesiątych w krajach północnoeuropejskich zaczęto rozpowszechniać badania nad nowymi formami agresji psychicznej, szerzącej się w środowiskach zawodowych, a polegającej na szykanowaniu jednostki przez inną jednostkę lub przez grupę w celu destrukcji lub wykluczenia jej z kolektywu pracy. W latach 1982-1983 w Szwecji Heinz Leymann i Aniela Gustafsson przeprowadzili badania, z których raport został opublikowany w 1984 roku. W raporcie tym H. Leymann słowem "mobbing" określił terror psychiczny, stosowany na niektórych pracownikach, "cały system psychospołecznych relacji w miejscu pracy, charakteryzujący się wrogim nastawieniem i nękaniem pracownika przez współpracowników lub przełożonych"[2], polegającym na częstym i powtarzalnym wrogim działaniu w miejscu pracy, wymierzanym systematycznie przeciwko jednej osobie.
Bardzo szybko termin ten został przyjęty przez wiele krajów zachodnioeuropejskich oraz Stany Zjednoczone, natomiast w Wielkiej Brytanii i Australii powszechny stał się termin „bullying” – „tyranizowanie”, którego używa się zwykle do określenia mobbingu charakterystycznego dla szkół. Bulling może być psychiczny lub fizyczny natomiast mobbing polega przede wszystkim na nękaniu psychicznym, ma efekt stygmatyzacyjny. Rzadko można się spotkać z przemocą fizyczną. "Cel mobbingu jest dość klarowny: izolowanie ofiary ze środowiska, obdarcie jej z godności, ośmieszenie, poniżenie."[3]
W podobny sposób do Leymana definicję mobbingu przedstawia D. Olweus. Twierdzi, że „o zjawisku mobbingu można mówić wówczas, gdy ofiara jest w dłuższym okresie wielokrotnie narażona na negatywne działania ze strony innej osoby lub osób”[4]. Natomiast zdaniem J. Abramczyka mobbing to „zjawisko szykan i zastraszania uczniów, ale także i dorosłych”[5], które charakteryzuje się: celowym i świadomym podporządkowaniem ofiary; naruszeniem dobra osobistego i wolności jednostki; cierpieniem, bólem oraz uszczerbkiem na zdrowiu. Ofiarę i mobbera charakteryzuje brak równowagi sił, ofiara zazwyczaj jest słabsza pod względem fizycznym, a także psychicznym i nie jest w stanie się przeciwstawić; agresorzy mają zwykle znacznie silniejszą pozycję, choćby, dlatego, że często tworzą grupę. Prześladowanie ma charakter stały (nie stwierdza się mobbingu, gdy dokuczanie jest rzadsze niż raz w tygodniu), trwa minimum pół roku; osoba narażana jest wielokrotnie na negatywne działania sprawcy, działania te są z góry przemyślane i wystepują cykliczne.
Międzynarodowa Organizacja Pracy precyzuje pojęcie mobbingu następująco: „mobbing to obraźliwe zachowanie poprzez mściwe, okrutne, złośliwe lub upokarzające usiłowanie zaszkodzenia jednostce lub grupie pracowników (...), którzy stają się przedmiotem psychicznego dręczenia”. Inni autorzy powielają te definicje (por. Marciniak 2004, Bechowska-Gebhardt, Stalewski 2004, Lankamer 2005), niejednokrotnie posługując się definicją pojęć agresji psychicznej, terroru psychicznego lub molestowania moralnego, które stosują jako synonimy pojęcia „mobbing”. „Agresję psychiczną definiuje się najczęściej jako poddawanie jednostki, obranej przez grupę za kozła ofiarnego, systematycznym oraz stygmatyzującym ją w opinii grupy destruktywnym działaniom, których celem jest zniszczenie jej godności oraz integralności fizycznej i psychicznej.”[6] „Molestowaniem moralnym jest wszelkie zachowanie o charakterze nadużycia (gest, słowo, czyn, postawa, ...), będące, przez swą powtarzalność lub systematyczny charakter, naruszeniem godności oraz integralności psychicznej lub fizycznej jednostki, stanowiące zagrożenie dla jej przyszłości zawodowej oraz powodujące degradację atmosfery pracy.”[7]
Przemoc psychiczna może mieć charakter instrumentalny (po trupach do władzy) lub bezinteresowny (czerpanie przyjemności z nękania innych). Pierwszy rodzaj polega na traktowaniu człowieka w sposób przedmiotowy. Jeśli mobber będzie widział w drugiej osobie narzędzie do osiągnięcia jakiegoś wcześniej zamierzonego celu, nie będzie miał problemu z potraktowaniem go bezosobowo, zdehumanizowaniem. Dehumanizacja jest ostatnim etapem w deprecjonowaniu (czyli umniejszaniu wartości) partnera interakcji. Zaczyna się od poddawania w wątpliwość poziomu intelektualnego lub zdrowia psychicznego („głupek”, „debil”, „psychol”, „schizol”), następnie porównuje się osobę do zwierzęcia („osioł”, „świnia”), aby ostatecznie sprowadzić ją do poziomu przedmiotów martwych („trep”, „parapet”, „młotek”). „(...) takie zdehumanizowanie pozwala sprawniej funkcjonować. Działanie nie jest wówczas obciążone zbędnymi emocjami, które mogłyby je zakłócać.”[8] Mobbing bezinteresowny natomiast charakteryzuje się tym, że tyran robi krzywdę innym ze względu na to, że sam był w taki sposób traktowany (tzw. „fala”). Możliwość przeniesienia tego na drugą osobę sprawia przyjemność, a jeśli ta osoba na dodatek nie sprzeciwia się temu, przyjemność jest jeszcze większa.
Istnieją trzy podstawowe typologie terroru psychiczego: podział ze względu na rodzaj i skutki oddziaływań prześladowczych, podział ze względu na kierunek oddziaływań agresywnych oraz podział ze względu na cel. Pierwsza z nich wyróżnia mobbing:
¨ piętnujący: polega na obarczeniu odpowiedzialnością za jakieś niefortunne wydarzenia kogoś, kto ma niewiele wspólnego ze sprawą, co powduje jego napiętnowanie, upośledzające codzienne funkcjonowanie, np. napiętnowanie dyrektora szkoły w Puławach za samobójczą śmierć jednej z nauczycielek po radzie pedagogicznej przez męża kobiety, który uznał dyrektora winnym i sprawę nagłośnił;
¨ efektowny: celem jest spowodowanie, by ofiara stała się obiektem drwin i żartów, np. ośmieszenie pracownika w jednej z firm przez wypłacanie mu pensji w bilonie o nominale pięćdziesiąt groszy;
¨ szkodliwy: jest to taki, który w znaczny sposób odbija się na funkcjonowaniu psychicznym, biologicznym, społecznym oraz ekonomicznym; firmę możemy porównać do maszyny: każdy pracownik to koło zębate; jeśli któreś zostanie wyszcerbione (np. poprzez przemoc) maszyna przestaje dobrze funkcjonować, a w efekcie spada jej wydajność i jedynym rozwiązaniem jest naprawa, czyli uświadomienie na w czym polega mobbing i w jaki sposób go zwalczać.[9]
Według drugiej typologii istnieje mobbing:
¨ horyzontalny, poziomy: dotyczy osób o tej samej randze społecznej bądź zawodowej, np. w sytuacji, gdy jeden uczeń lub współpracownik dręczony jest przez innych;
¨ wertykalny, pionowy: zachodzi między osobami o różnych pozycjach społecznych lub zawodowych, może działać dwukierunkowo: w relacji uczeń – nauczyciel, pracodawca – podwładny.[10]
Natomiast w trzeciej wyróżnia się następujące formy:
¨ molestowanie perwersyjne: polega na zniszczeniu drugiej osoby, aby wzmocnić swoją pozycję;
¨ molestowanie strategiczne: celem jest tutaj emocjonalna kapitulacja jednostki; chodzi o to, by zmusić osobę, której nic nie można zarzucić, do dymisji;
¨ molestowanie instytucjonalne: osoba zarządzająca prześladuje pracowników zlecając im zadania nie możliwe do wykonania, skazując ich na poczucie winy; osobami takimi łatwo jest manipulować i wykorzystywać je na różne sposoby.[11]
Zdaniem wielu naukowców (por. K.E. Dambach 2003) wyróżniamy trzy fazy mobbingu: pierwsza (wczesna, rozszerzania się mobbingu): ofiara stara się bronić; druga (stabilna), w której ofiara pełni rolę „kozła ofiarnego”; trzecia (zaawansowana): ucieczka osoby pokrzywdzonej.
Jak już wcześniej zauważono, mobbing jest swoistą odmianą agrejsji, która jest przez naukowców różnie interpretowana. Zgodnie z koncepcją Z. Freuda i innych przedstawicieli nurtu psychoanalitycznego jest wrodzonym instynktem lub popędem, który umożliwia walkę o niezbędne do życia dobra i ich utrzymanie. Według J. Dollarda i N.E. Millera agresja może być reakcją na frustrację potrzeb (gdy potrzeby nie są zaspokojone, powoduje to agresję, która ostatecznie umożliwia ich zaspokojenie, co jest nagrodą dla jednostki i powoduje utrwalenie zachowań agresywnych jako środka do osiągnięcia celu). Natomiast A. Buss twierdzi, iż gdy agresywne zachowania są już wystarczająco utrwalone, agresja staje się nawykiem napastowania, co uzupełnia drugą z teorii[12] (por. Kmiecik – Baran 1999). Te właśnie koncepcje mają tłumaczyć przyczyny przemocy.
Prace badawcze na temat mobbingu nie są zbyt bogate, a co za tym idzie zebrane na ten temat informacje zawierają niewiele definicji, jednak wszystkie są spójne: mobbing to długotrwałe, uporczywe, świadome złe traktowanie jednostki w celu zastraszenia, napiętnowania, odarcia z godności, wyniszczenia psychicznego, czego skutkiem jest izolacja bądź eliminacja z grupy. Szkoła, uczelnia wyższa, miejsce pracy, a także rodzina. Wszędzie, gdzie ludzie bywają ze sobą dłuższy czas, może dojść do mobbingu, a jego ofiarą może stać się każdy z nas w zależności od okoliczności, w jakich się znajdziemy oraz od cech osobowych naszych i otaczających nas osób, a skutki wpadnięcia w pułapkę prześladowania mogą być trudne, a czasem nawet nie możliwe do zwalczenia.
1.2. Skala zjawiska mobbingu
Ze względu na to, że zjawiskiem mobbingu zaczęto interesować się stosunkowo niedawno, bo w latach ‘80 na świecie, a ‘90 w Polsce, jest niewiele badań na ten temat. Jedne z nich przeprowadziła G. Miłkowska-Olejniczak, która w roku szkolnym 1994/1995 badała poziom agresji wśród dzieci i młodzieży. Spośród 284 badanych dyrektorów polskich szkół jedynie 5% dostrzega problem mobbingu[13]. K. Socha-Kołodziej w roku szkolnym 1996/1997 zbadała, jakie panują stosunki wśród 307 uczniów szkół podstawowych oraz średnich. Z badań wynika, że 42% uczniów nie czuje się bezpiecznie[14]. Uczniowie uważają, że mobbing sprowadza się jedynie do poziomu agresji fizycznej. Co piąty uczeń niszczenie mienia szkoły uważa za przejaw agresji, natomiast zachowanie niewerbalne tzn. używanie przezwisk, czy wulgaryzmów zdaniem uczniów nie jest mobbingiem.[15] Według uczniów wpływ na zachowanie agresywne mają: przechwalanie się innym, jacy są „mocni” (64,5%), zachowania przejęte od dorosłych, np. rodziców, nauczycieli, mających władzę, niektórych znajomych (37,8%), niezadowolenie, niemożność realizowania pragnień (36,5%), przekonanie, że przemoc ułatwia życie, a nawet jest potrzebna w życiu (35,2%), czerpanie przyjemności ze stosowanej przemocy (27%), obrona przed tymi, którzy im zagrażają (26,7%), brak podstaw dobrego wychowania (23,1%), spełnianie oczekiwań kolegów (18,6%), ogólny zamęt i chaos społeczny, czego efektem jest dopominanie się młodzieży o swoje prawa (16,6%), zabawy dziecięce i młodzieżowe (16,3%), wzory zachowań wyuczone w domu rodzinnym (14,3%), przemoc traktowana jako normalny styl zachowania młodzieży w całej europie (10,1%).[16]
Z badań przeprowadzonych w roku 1997 przez Z. Brańkę na uczniach w krakowskich szkołach podstawowych wynika, że 20,0% uczniów nie czuje się bezpiecznie. M. Krasnopolski przeprowadził badania w szkołach podstawowych w Trójmieście. 57% dzieci przyznało się do stosowania przemocy na rówieśnikach. Co ciekawe agresja w klasach ósmych (54%) jest nieco mniejsza od klas siódmych (63%).[17]
Z badań Zespołu Pracowni Modernizacji Systemu Resocjalizacji Młodzieży przeprowadzonych w 1997r. wynika, że spośród 25 ówczesnych województw co 16 szkoła podstawowa nie kontroluje mobbingu. Jak widać najwięcej badań przeprowadzonych zostało na szkołach podstawowych, a większość z nich jest z lat dziewięćdziesiątych.
A. Bechowska-Gebhardt jedynie wspomina o badaniach przeprowadzonych przez Europejską Fundację do Spraw Poprawy Warunków Życia i Pracy w Dublinie w 1998. Polegały one na zbadaniu warunków pracy za granicą. Wynika z nich, iż 8% pracowników jest rokrocznie szykanowanych (rys.1). Te same badania zostały przeprowadzone pięć lat później, przy czym wykazano wzrost liczby prześladowanych osób do 9%.
Rys.1 Skala mobbingu (%) wśród pracowników w wybranych krajach europejskich (1998)[18]
Niestety, zamiast pomniejszać się, zjawisko mobbingu cały czas rośnie. 17% pracowników w Polsce stało się ofiarami szykanowania w miejscu pracy przez przełożonych, w tym 5% zgłaszało, że były to częste przypadki (rys. 2).
Rys. 2 Skala mobbingu w relacjach podwładny – przełożony w Polsce[19]
6% pracowników w Polsce natomiast to ofiary szykanowania ze strony współpracowników (rys. 3)
Rys. 3 Mobbing w Polsce ze strony współpracowników[20]
Do najczęstszych form szykanowania pracowników w Polsce należą: molestowanie seksualne (2%), karanie za dochodzenie swoich praw (3%), przypisywanie konfliktowego charakteru (4%), zmuszanie do składania publicznych donosów (4%), publiczne krytykowanie i ośmieszanie (7%), karanie bez wysłuchania wyjaśnień (8%), wyznaczanie nierealnie krótkich terminów (8%), powierzanie zadań przewyższających kompetencje (10%), niesłuszne pozbawianie nagrody lub premii (13%), złośliwe uwagi, niewybredne żarty (14%), szantażowanie zwolnieniem z pracy (14%), odmawianie urlopu lub zwolnienia (16%), zmuszanie do zostawania po godzinach (24%) (rys. 4.).
Rys. 4. Najczęstsze formy szykanowania polskich pracowników przez przełożonych[21]
Grupy pracowników najczęściej narażonych na szykanowanie to kolejno: kierowcy komunikacji zbiorowej, średni personel medyczny, specjaliści ds. bankowości i kredytów, nauczyciele, sprzedawcy, urzędnicy administracji rządowej i samorządowej, informatycy, robotnicy budowlani (rys. 5).
Rys. 5. Zawody najbardziej narażone na mobbing[22]
Dzięki przeprowadzonym badaniom, można określić skalę zjawiska, ułożyć program zaradczy, dowiedzieć się, jaki procent potrzebuje pomocy i jakiego rodzaju to ma być pomoc. Jednak liczba badań przeprowadzonych w Polsce jest wciąż za mała i często skupia się tylko na jednej grupie ludzi bądź też zjawisko traktuje zbyt ogólnie.
Jak każde zjawisko patologiczne mobbing ma swoje źródła. Czemu w jednym środowisku nie dostrzegamy tej kwestii, a w drugim tak? Przyczyny zjawiska mogą być różne: mogą leżeć u podstaw, czyli dotyczyć cech osobowych zaangażowanych stron lub też wynikać z problemów środowiskowych otoczenia. Aby skutecznie przeciwdziałać mobbingowi, należy sięgnąć do jego korzeni, gdyż w innym przypadku nasze działania nie będą miały zadawalającego skutku. Jednym słowem: należy zająć się właśnie przyczynami, które powodują niepożądane zachowanie.
W roku 2002 Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) opublikowała raport, którego autorzy przedstawili model ukazujący możliwe źródła przemocy. Obszary funkcjonowania człowieka zostały podzielone na cztery podstawowe kręgi, które ilustrowały kolejno, poczynając od najmniejszego, najbliższego jednostce: kontekst indywidualny, interakcje pomiędzy rówieśnikami lub partnerami, czynniki środowiskowe, „klimat dla zachowań przemocowych”. Według badaczy w każdym z nich mogą pojawić się czynniki wywołujące agresję (rys.6).
Rys. 6. Model przestrzenny wskazujący na źródła przemocy[23]
Kontekst indywidualny jest to obszar, który kumuluje wszystkie cechy, wzmagające zachowania agresywne np.: cechy charakteru, predyspozycje genetyczne, potrzeby, dążenia, ewentualne zaburzenia i choroby psychiczne zarówno agresora, jak i ofiary.
W obszarze „interakcje zachodzące między rówieśnikami (partnerami)” badane są relacje między partnerami oraz rówieśnikami, a także wszelakie stosunki zachodzące w środowisku rodzinnym, które mogą powodować wzmacnianie zachowań agresywnych. Mogą do nich należeć: zanik więzi rodzinnych (zła atmosfera panująca we wzajemnych stosunkach rodziców, rodzina nuklearna, zamiast wielopokoleniowej), błędy wychowawcze (niedobór ciepła i miłości, zbyt wiele swobody lub stosowanie metod opartych na przemocy, np. kar cielesnych) patologiczne wzorce rodziny (rodziny rozbite, powielanie bezrobocia, alkoholizmu, narkomanii), migracje pojedynczych członków rodziny, zwiększenie anonimowości w kręgach sąsiedzkich (co prowadzi do zmniejszenia kontroli sąsiedzkiej), przyjmowanie niewłaściwych wzorców zachowań przedstawianych przez rówieśników i ich najbliższe otoczenie.
W kręgu „czynniki środowiskowe” najważniejsze jest środowisko lokalne, przez co rozumiemy ludzi zamieszkujących konkretny obszar, którzy cenią sobie wspólną tradycję, symbole oraz wartości, oprócz tego znajdują się tu różne inne czynniki, które to, zaraz obok rodziny, były najistotniejszym elementem socjalizacji. Społeczność lokalna jest najbardziej trwałą i uniwersalną częścią naszego otoczenia od początku naszych dni po kres naszego życia. Poza zbiorowością społeczną zamieszkującą nieduży obszar, do środowiska lokalnego zaliczmy również szereg instytucji, które mają służyć organizacji życia zbiorowego, takich jak instytucje usługowe, kościoły, szkoły, obiekty rekreacyjne lub socjalne, stowarzyszenia, a także mechanizmy, które, oprócz prawa, mają za zadanie regulować stosunki międzyludzkie i zachowania jednostkowe, takie jak: wzory zachowań, autorytety, normy moralne i obyczajowość. Jest to wszystko to, co nazywamy „Małą Ojczyzną” (por. Pilch, Lepalczyk 1995).
"Klimat zachowań przemocowych" jest to obszar, w którym znajdują się czynniki sprzyjające rozszerzaniu się przemocy oraz różnych zachowań agresywnych, tworzą one także odpowiedni "klimat" tym zjawiskom. Zaliczamy do niego: normy kulturowe („od najmłodszych lat dziecku narzucane są interpretacje definicji dobra i zła”[24]), które wspierają przemoc jako sposób na rozwiązywanie konfliktów; obojętność, jaka panuje wśród ludzi (gdy młody człowiek we własnym gronie odgrywa scenkę, przypominającą wymuszenie, zastraszenie, napad, itp., a w trakcie trwania tego incydentu otoczenie lub odpowiednie służby nie podejmą jakichś działań, które miałyby na celu powstrzymanie sprawców, można się spodziewać, że w trakcie prawdziwego zdarzenia reakcja będzie podobna); normy prawne nie są przestrzegane (w najbliższym otoczeniu znajdują się osoby, które łamią prawo); siła, jaką posiadają wszelkie organy, stojące na straży porządku, jest nadużywana (głośne incydenty, w których rolę agresora odgrywa np. policja lub straż miejska); konflikty w środowisku polityków (politycy manipulują społeczeństwem, okłamują je, wzajemnie się zakrzykują); polityka, która ciągle trzyma w napięciu społeczność (sytuacje na scenie politycznej wprowadzają częstokroć w niepewność, przede wszystkim w związku z ekonomią, która ma wpływ na codzienne funkcjonowanie rodzin); stawianie prawa mężczyzn nad prawami dzieci i kobiet oraz prawa rodziców ponad prawami dzieci (zdarza się, że kobiety nie mogą wykonywać pracy, która według stereotypów jest przeznaczona tylko dla mężczyzn, a jeśli już zdarzyła się sytuacja, że kobieta dostaje taką pracę, koledzy próbują się pozbyć niewygodnego współpracownika, natomiast w stosunku do dzieci pokutuje pogląd, że „dzieci i ryby głosu nie mają”), wzrost agresji w mediach[25].
Jak już wcześniej zauważono w przebiegu zachowań mobbingowych autorzy wielu publikacji wyróżniają się trzy podstawowe fazy:
1. Młody człowiek, któremu dokuczają rówieśnicy, próbuje się bronić: poddaje się oprawcom, wykonuje ich polecenia, przynosi lub zdobywa dla nich żądanych przedmioty. Niestety, im więcej zachowań konformistycznych wykazuje dziecko, tym bardziej jest dręczone psychicznie. W fazie pierwszej sygnały są tak niewyraźne, że jedynie wyjątkowo spostrzegawczy rodzic lub pedagog je zauważy; w klasie pozornie jest wszystko w normie.
2. Faza mobbingu stabilnego następuje wtedy, gdy ofiara już na stałe pełni rolę „kozła ofiarnego”. Dziecko próbuje unikać niekorzystnych dla niego sytuacji: symuluje choroby, aby nie musieć opuszczać bezpiecznego domu, ucieka z lekcji. Niepokojące może być osamotnienie i apatia dziecka, np. podczas zajęć siedzi samo, nie bawi się na przerwach z rówieśnikami, niekiedy, aby zrekompensować sobie brak przyjaciół, próbuje zbliżyć się do nauczyciela lub intensywnie pogłębia swoją wiedzę, – co dodatkowo powoduje narastanie niechęci i wzrost agresji rówieśników. Nie możliwe jest zwykle rozpoznanie sytuacji przez nauczyciela dzięki rozmowie z uczniami. Osoba szykanowana nie będzie chciała współpracować, ponieważ mogłoby się to okazać oznaką słabości. Agresorzy zaś w ogóle problemu nie dostrzegają. Ofiary mobbingu czasem starają się zintegrować z grupą podejmując próbę stworzenia więzi z jednym z mobberów, zwykle jednak skutki są niezadowalające, gdyż rola „kozła ofiarnego” musiałaby przejść na jednego z przeciętnych członków grupy, na co niestety zwykle żaden z nich się nie godzi.
3. W trzecim stadium następuje ucieczka osoby prześladowanej. Dziecko stale wagaruje, czasem dla uzdrowienia sytuacji konieczne jest przeniesienie go do innej szkoły. Może także uciekać w marzenia, często czuje się wyalienowane, całkowite unika towarzystwa rówieśników.[26] (por. Marciniak 2004)
Mechanizmy powstawania mobbingu napędza efekt błędnego koła: przeciętna ofiara jest zwykle pod jakimś względem słabsza (fizycznie, psychicznie, społecznie - nie może liczyć na obronę ze strony kolegów) od agresora, który, wykorzystując to, dręczy ją, co powoduje, że staje się ona jeszcze słabsza, więc agresja narasta i prześladowania stają się silniejsze, itd. „(...) u podstaw (...) wzorców relacji między jednostką i grupą leży proces o charakterze zwrotnym:
- grupa przypisuje jednej lub wielu osobom rolę outsidera;
- osoba, której taką rolę przypisano, reaguje według [określonych][27] (...) wzorców zachowań;
- grupa uzasadnia wykluczenie zachowaniem outsidera (nikt nie dostrzega w nim odruchów obronnych);
- wykluczenie przyczynia się z kolei do spotęgowania zachowań obronnych outsidera i tak dalej.”[28]
Jak więc widać mechanizm rodzenia się agresji czy mobbingu jest bardzo prosty. Istnieje wiele czynników, które mogą do nich prowadzić. Każdy przypadek mobbingu jest inny i do każdego należy podejść indywidualnie. Aby właściwie rozpoznać problem, należy dokładnie wniknąć w przyczyny.
W pracach, poświęconych mobbingowi dość często tworzy się portrety społeczno-psychologiczne sprawców i ofiar tego zjawiska. Jak już wcześniej wspomniano, zgodnie z kryteriami przyjętymi przez Światową Organizację Zdrowia, do podstawowych przyczyn rodzaju agresji, jakim jest mobbing, należą cechy indywidualne osób, które biorą udział w relacji, w której występuje prześladowanie. Za najważniejsze naukowcy uznali cechy mobbera.
Zdaniem A. Lankamer, P. Ciborskiego i U. Minga (2005) należy zwrócić szczególną uwagę na dwa specyficzne typy osobowości potencjalnego agresora:
¨ osobowość autorytarna, czyli najczęściej: słaba psychicznie, podnosząca swoją pozycję i siłę przez wskazywanie na znajomości wśród osób znanych i wpływowych, z wyolbrzymionym poczuciem własnej wartości, bezwzględna, arogancka w postawie i zachowaniu, pozbawiona zdolności do empatii[29];
¨ osobowość narcystyczna, objawiająca się (wg. DSM-IV): przesadnym poczuciem doniosłości własnej osoby; oddawaniem się fantazjom na temat nieograniczonego powodzenia, potencjału, doskonałości, urody i miłości idealnej; przekonaniem o własnej wyjątkowości; wymaganiem skrajnego podziwu; poczuciem posiadania specjalnych praw; podejściem eksploatacyjnym w kontaktach między ludzkich; aroganckimi i wyniosłymi poglądami i zachowaniem.[30]
„Oba typy osobowości nie znoszą jakiejkolwiek krytyki ze strony innych osób, a na wszelkie próby zwrócenia uwagi reagują złością. Reprezentowanie odrębnego zdania traktowane jest jako podważanie czy kwestionowanie autorytetu, a osoba taka staje się automatycznie wrogiem”[31] (por. Hirigoyen 2001). Osoby, które traktują innych instrumentalnie, nie odczuwają najmniejszych wyrzutów sumienia w związku z wykorzystywaniem i poniżaniem innych. Prześladowca twierdzi, że postępuje właściwie, bo ofiara sama sobie na to zasłużyła lub, co więcej, zabiega o złe traktowanie, nie powinna więc, a nawet nie ma prawa narzekać. Nie potrafi on wziąć na siebie odpowiedzialności za swoje czyny, ma skłonności do zrzucania problemów i niepowodzeń na innych. Dla agresora niezwykle interesująca jest przemoc i wszelkie czynności z nią związane. Mobber w ten sposób usiłuje zaspokoić swoją potrzebę dominacji w grupie. Jest impulsywny, porywczy, ma niski próg frustracji, co sprawia, że nie potrafi zrozumieć swoich ofiar, a ich cierpienia i porażki sprawiają mu przyjemność. Deprecjacja innych jest dla niego swoistym sposobem funkcjonowania, dzięki któremu dowartościowuje się i czuje lepszym. Mobber charakteryzuje się zazwyczaj podwyższonym poziomem sprawności i siły fizycznej, dzięki czemu ma poczucie przewagi nad ofiarą. Jest to zwykle przebojowa osoba o nadmiernie wysokiej samoocenie i stosunkowo znaczącej pozycji społecznej (por. Olweus 2007).
„Konrad, licealista. – Szkoła to nie wczasy na Hawajach. Tu trzeba walczyć o przetrwanie. Takie są reguły. Kto tego nie umie, jest mięczakiem – twierdzi. Ma opinię największego łobuza w swojej szkole (…). Konrad pisze: <W domu syf, w szkole bagno, tylko jak komuś dowalę, czuję się ważny. Uwielbiam komuś przylać. Gnębię zwykle pierwszoklasistów. (…) U mnie mają także ci, co nie palą, nie ćpają, nie piją. Lalusie. Oni muszą dostać. Klasa? Co klasa? Nie reaguje, bo chce żyć, nie? Nie czuję żadnych oporów. Przeciwnie. Mam satysfakcję, że komuś ‘dodupczyłem‘. Wtedy patrzę w lustro i myślę, że jest git.>”[32]
Mimo że zauważono szczególne pokrewieństwo cech mobbera z charakterystykami osobowości autorytarnej i narcystycznej, do tej pory w literaturze nie zwrócono uwagi na oczywisty związek przymiotów agresora z klasycznymi cechami psychopaty impulsywnego (por. Pospiszyl 2000), co jednoznacznie potwierdzają badania D. Olweusa (2007). Udowodnił on mianowicie, że sprawcy szykan odznaczają się przeważnie deficytem lęku oraz znacznymi niedoborami w zakresie reakcji społecznych, przede wszystkim empatii.
Wymienione powyżej cechy osobowości sprawcy szykan pozwalają nam zrozumieć, jaki typ człowieka może zostać mobberem. Dzięki temu możemy wyłowić z tłumu potencjalnych agresorów, co pomaga skuteczniej przeciwdziałać rozszerzaniu się terroru psychicznego. Należy jednak zawsze pamiętać, że uogólnianie i stereotypizowanie może również doprowadzić do mobbingu.
W zasadzie każdy może stać się ofiarą mobbingu lub bullingu, jednak wśród czynników sprzyjających pojawieniu się zachowań agresywnych wielokrotnie w literaturze odnajdujemy cechy osobowe ofiar przemocy. Większość oprawców nie potrafi wytłumaczyć, czemu ich ofiarami stały się akurat dane osoby, ale naukowcy dowiedli, iż suma pewnych atrybutów predestynuje je do stania się outsiderem.
W roku 1954 Alport przedstawił podstawowe cztery cechy ofiary, mianowicie:
¨ widoczność: jednostka prześladowana w szczególny sposób wyróżnia się z otoczenia,
¨ dostępność: jest to na ogół przeciętny, szary człowiek, który nie jest chroniony w żaden szczególny sposób,
¨ słabość i niemożność odwetu: ta cecha łączy się z poprzednią, jednostka narażona na zachowania agresywne jest słabsza fizycznie bądź psychicznie i nie ma szczególnych szans na obronę ze strony innych,
¨ historycznie utrwalone antagonizmy międzygrupowe: stare stereotypy stają się przyczynkiem do „szufladkowania” jednostek, napiętnowania ich.[33]
Natomiast w roku 1987 R. Girard scharakteryzował trzy cechy grupy osób, które mogą stać się ofiarami:
¨ jednostki lub grupy niedostatecznie zintegrowane ze społecznością, w której żyją,
¨ osoby obce, ludzie z zewnątrz,
¨ jednostki wyróżniające się pod względem cech fizycznych lub psychicznych.
Powyższe typologie skupiają się na pozycji i sytuacji społecznej ofiary. D. Olweus dzieli ofiary mobbingu na dwa typy ze względu na temperament:
¨ pasywne: osoby mające niskie poczucie własnej wartości, nieśmiałe, zalęknione, ostrożne, wstydliwe, nieszczęśliwe, samotne, słabe fizycznie, niewyróżniające się w żaden sposób;
„Marcin niesie na tacy stertę elektronicznych aparatów pomiarowych z kantorka do klasy, ktoś woła szyderczo: <Ostrożnie! Przeszkoda!>. to stary i zgrany żart, ale Marcin zaczyna drżeć, a ja podbiegam żeby nie upuścił delikatnej aparatury na podłogę. Klasa wybucha gromkim śmiechem. Wszyscy są przekonani, że Marcin jest niedojdą, – co nie jest prawdą. Dowiódł tego w zakładzie pracy, w czasie praktyk. Tylko że tam nikt go nie wyśmiewał.”[34]
¨ prowokujące: osoby niespokojne, mające zmienne nastroje, wytwarzające wokół siebie atmosferę napięcia, irytujące, hałaśliwe, natrętne, mające problemy z koncentracją, porywcze;
„ Janek ma często zaskakujące pomysły. Oprócz stałych i nieznośnych dla wszystkich zwrotów językowych, których używa podczas zajęć w stosownych i niestosownych chwilach <Głośniej, idioto!>, <Każdy ma swój koniec, tylko kiełbasa ma dwa>, odgrywa stale regularne ‘przedstawienia’: kładzie się na przykład na biurku nauczyciela, od stóp do głów owinięty papierem toaletowym (co samo w sobie wydaje się nie lada wyczynem technicznym). Na moje pytanie, co to ma znaczyć, odpowiada grubym głosem: <Jestem mumią!>. inni uczniowie śmieją się do rozpuku. Ale również dręczą Janka. Często biją go, przebiegając obok, płaską dłonią w głowę. (…) Kiedyś zapytałem go wprost, dlaczego to robi. Nie odpowiedział, czemu tak postępuje, lecz zdradził mi powód bycia maltretowanym: <Nie mogą mnie ścierpieć, bo jako jedyny pochodzę z innej miejscowości, z Bad Homburga>[35]
Wyżej wymienione klasyfikacje zawierają bardzo ogólne zestawy przymiotów, pozostali autorzy zwracają uwagę na konkretne przypadki osób mogących ulec mobbingowi, takie jak: osoby niepełnosprawne, otyłe lub przeciwnie: wyjątkowo drobnej budowy ciała, o nietypowym wyglądzie, o innym kolorze skóry, innego wyznania, jednostki wybitne stanowiące konkurencję, dzieci i osoby bardzo młode, kobiety samotnie wychowujące dzieci, osoby starsze i niedołężne, z innego regionu o odmiennej kulturze czy akcencie, o odmiennej orientacji seksualnej, nonkonformiści, osoby nieśmiałe, z niską samooceną, osoby osamotnione, zaburzone psychicznie(por. Lankamer 2005).
„Arek, gimnazjalista. Ma 14 lat, jest w drugiej klasie. Nie zgadza się na zdjęcie z obawy że jego dawni oprawcy mogli by się na nim zemścić. To czterej chłopcy z wyższej klasy. Dręczyli go ponad rok. Co mu zwykle robili? – bili, kopali, opluwali. Nieraz dorwali mnie w ubikacji, w szatni albo na boisku szkolnym – opowiada Arek. Dlaczego wybrali właśnie jego? – Nie wiem, jestem jak ta czarna owca. Chyba dla tego, że mam odstające uszy. Przez to nikt mnie nie lubi – wyznaje ze smutkiem.”[36]
Ofiary zazwyczaj nie bronią się, gdy są zaczepiane, unikają sytuacji, w których mogą doznać kontuzji, niebezpiecznych zabaw, wielu dyscyplin sportowych, w szkole czują się opuszczone i samotne. Większość szykanowanych osób wyróżnia się w jakiś sposób: biedą lub dużym bogactwem, skrajnie wysokim lub niskim wzrostem, wybitną inteligencją lub jej niedoborem, itp. Jednak nie każda osoba posiadająca wyżej wymienione cechy musi być outsiderem i odwrotnie: nie każda ofiara mobbingu musi spełniać konkretne wymagania. Dlatego by stwierdzić, czy ktoś wpadł w pułapkę prześladowania, należy dokładnie przyjrzeć się każdej konkretnej, jednostkowej sytuacji.
Zadziwiające jest to, że sposoby dręczenia są od wielu lat te same, choć oczywiście osoby szykanujące prześcigają się w wynajdywaniu coraz to nowych technik. Zadanie jednak niezmiennie polega na ośmieszeniu ofiary, zadaniu jej bólu zarówno fizycznego jak i psychicznego, lub publicznym odarciu z godności. Działania te nie tylko mają na celu zaszkodzenie ofierze w miejscu pracy, w szkole czy innej placówce, ale często również w życiu prywatnym.
Metody, jakimi się posługują, można podzielić na pięć kategorii, w których znajduje się czterdzieści pięć metod, opisanych przez Leymana. są to:
¨ Oddziaływania wpływające negatywnie na procesy komunikowania się: ograniczenie lub utrudnienie ofierze przez współpracowników możliwości wypowiadania się; stałe przerywanie wypowiedzi; reagowanie na wypowiedzi i uwagi ofiary krzykiem i wyzwiskami; ciągła krytyka życia zawodowego, wykonywanej pracy; ciągła krytyka życia osobistego; groźby i pogróżki pisemne; groźby i pogróżki słowne; nękanie telefoniczne; wykonywanie poniżających obraźliwych gestów, kierowanie w stronę ofiary spojrzeń o ładunku emocjonalnym jednoznacznie negatywnym; operowanie językiem obfitującym w różnego rodzaju aluzje, unikanie natomiast jasnego wypowiadania się wprost.
¨ Oddziaływania wpływające negatywnie na stosunki społeczne: unikanie przez przełożonego kontaktu, m.in. np. umieszczenie jej w osobnym pokoju z zakazem kontaktowania się ze współpracownikami; zakazywanie pracownikom kontaktów, rozmów z izolowaną osobą; ignorowanie, celowe „niedostrzeganie” istnienia tej osoby w środowisku pracowniczym, traktowanie jej „jak powietrze”.
¨ Oddziaływania wpływające na negatywną percepcję danej osoby w otoczeniu: obmowa; rozsiewanie plotek; ośmieszanie; żarty na temat życia osobistego; parodiowanie sposobu mówienia; chodzenia lub gestów danej osoby; atakowanie poglądów politycznych lub przekonań religijnych; wyśmiewanie i atakowanie ofiary z uwagi na jej narodowość; wyśmiewanie niepełnosprawności lub kalectwa; zwracanie się do ofiary z użyciem wulgarnych przezwisk lub innych upokarzających wyrażeń; składanie propozycji o charakterze seksualnym, zaloty; sugerowanie choroby psychicznej; kierowanie na badania psychiatryczne.
¨ Oddziaływania wpływające na pozycję zawodową ofiary: wydawanie poleceń służbowych wymuszających wykonanie prac naruszających godność osobistą; kwestionowanie podejmowanych przez ofiarę decyzji; zadawanie określonych zadań do wykonania, a następnie manifestowanie ich odbierania; celowe skazywanie wybranego pracownika na bezczynność, przez nie przydzielenie mu żadnych zadań, aby go upokorzyć, ośmieszyć, wykazać jego zbędność lub nieprzydatność; wydawanie absurdalnych lub sprzecznych poleceń; przydzielenie zadań zbyt trudnych, powyżej posiadanych przez pracownika kwalifikacji celem wykazania jego niekompetencji; zasypywanie ofiary wciąż nowymi zadaniami, często z nierealnym terminem ich wykonania z intencją jej zdyskredytowania.
¨ Oddziaływania wywierające szkodliwy wpływ na zdrowie ofiary: zlecanie do wykonanie prac szkodliwych dla zdrowia, nadmiernie ciężkich w stosunku do fizycznych możliwości danej osoby; grożenie użyciem przemocy fizycznej; stosowanie niewielkiej przemocy fizycznej; fizyczne znęcanie się; przyczynianie się do ponoszenia przez danego pracownika kosztów; działania o podłożu seksualnym, wykorzystywanie seksualne; wyrządzanie szkód psychicznych w miejscu prascy lub w miejscu zamieszkania ofiary.[37]
Zdaniem Marie-France Hirigoyen, aby zacząć szykanować ofiarę, należy najpierw przygotować ją do tego. Sposoby używane, by ofiara upodatniła się do swojej roli, według niej to:
¨ naruszenie poczucia bezpieczeństwa ofiary. Jest to pierwszy krok w stronę molestowania moralnego. Stresuje się ofiarę po przez narzucanie zadań, które nie leżą w gestii lub przewyższają umiejętności ofiary, która jest dużo częściej kontrolowana niż inni pracownicy. Najważniejszą techniką w naruszaniu poczucia bezpieczeństwa jest dezorientacja (Hirigoyen, 2002);
¨ naruszenie warunków pracy. Głównym założeniem jest pozbawienie autonomii pracownika, zablokowanie awansu, wywieranie presji w taki sposób by nie upominał się o swoje prawa, nieakceptowanie zwolnień lekarskich (Hirigoyen, 2003);
¨ odmowa komunikacji wprost. Agresor ma coraz to więcej nieuzasadnionych pretensji w kierunku ofiary, unika rozmów sam na sam, uniemożliwiając jakąkolwiek obronę ofierze (Hirigoyen, 2002);
¨ dyskwalifikowanie i deprecjonowanie. Głównym celem jest zmniejszenie do minimum wartości i samooceny ofiary manipulacją informacjami o nim samym (Hirigoyen, 2002);
¨ szykanowanie i popychanie do błędów. Szykanowanie może polegać na przeciążeniu ofiary, czyli narzuceniu tak ciężkiego zadania, że pracownik wykonuje maksymalny wysiłek umysłowy lub fizyczny albo z drugiej strony gdy wymagania są zbyt niskie, wywołujące bezosobowy stosunek do siebie samego (Hirigoyen, 2003).
Bardzo często zdarza się tak, że mobber działa w grupie, ponieważ wtedy czuje się bezpieczniej, pewniej. Przykładem może być zajście w jednej z gdańskich szkół, gdzie kilku chłopców rozbierało koleżankę – przypuszczalnie żaden z nich nie odważyłby się tego zrobić, gdyby był sam. Podobnie było z nauczycielem w Toruniu, któremu uczniowie założyli na głowę kosz na śmieci: jeden uczeń mógłby być powstrzymany, ale gdy rusza cała klasa, jedna osoba inspiruje drugą do takiego zachowania, dodatkowo „nakręca” do jeszcze bardziej odważnych poczynań. Działa tu mechanizm konformizmu społecznego, zgodnie z którym, gdy jednostka znajdzie się wśród osób o innych poglądach, stwierdza, że jej sądy są mylne, bo skoro większość uważa inaczej, to musi mieć rację. Wtedy jednostka dołącza do grupy i działa według jej zasad (por. Asch 1951). Gdy jeszcze prowodyrzy stanowią „elitę” grupy, reszta, zgodnie z naturalnym mechanizmem, podporządkuje się autorytetowi (por. Milgram, 1974).
Grupa ma też niekiedy inne zadanie: działa na zasadzie publiczności w Koloseum – wszyscy oglądają i dobrze się bawią, gdy jeden pastwi się na swojej ofierze, mówiąc mu, co dalej ma robić z outsiderem.
Metody prześladowania stosowane na ofiarach, są różne w zależności od miejsca i osób, na których są one wykonywane. Można sobie tylko wyobrażać, jak odległe potrafią być granice ludzkiej fantazji w kwestii wymyślania coraz to nowych sposobów dręczenia słabszych. Niekiedy z autopsji dowiadujemy się, jak bardzo takie doświadczenia mogą być nieprzyjemne. Miejmy więc oczy i uszy szeroko otwarte i nie pozwólmy, by kogokolwiek spotkała w naszej obecności przykra sytuacja.
Straty, jakie ponoszą ofiary mobbingu, ujawniają się w czterech płaszczyznach: psychologicznej, fizjologicznej, społecznej i ekonomicznej. Nie dotyczą one tylko jednostki szykanowanej, ale całego społeczeństwa, co nie zmienia faktu, że skutki mobbingu najbardziej dotykają osobę maltretowaną.
Bez względu na rodzaj szykan najczęstsze problemy ofiary mobbingu przejawiają na tle emocjonalnym. Są to: stres; zakłócenia koncentracji; stany zwątpienia; lęki; złe samo poczucie psychiczne; przygnębienie; rozdrażnienie; lęk przed pójściem do pracy, szkoły; załamanie nerwowe; depresje; poczucie wyobcowania. Niejednokrotnie pojawia się nawet zespół stresu pourazowego (PSTD) - jego objawy są tak silne, że do tej pory były zaobserwowane wyłącznie u osób, które doświadczyły jakiejś wyjątkowo silnej i długotrwałej traumy, przeżyły np. obóz koncentracyjny, gwałt, pożar, wojnę, powódź. Szacuje się, że co dziesiąte samobójstwo w krajach Unii Europejskiej popełniane jest przez osobę nękaną.
„Philip Carpenter został zaszczuty na śmierć. Przez dłuższy czas był prześladowany przez dwóch kolegów z klasy. Kroplą przepełniającą dzban goryczy była kradzież jego notatek na dzień przed bardzo ważnym sprawdzianem. Szesnastolatek bał się powiedzieć o wszystkim rodzicom i wybrał śmierć. Po powrocie ze szkoły powiesił się w drzwiach swojego pokoju.”[38]
Reakcje psychiczne ściśle łączą się z objawami somatycznymi. Organizm, w wyniku stresu, reaguje często w bardzo nasilony sposób, a objawy są naturalnym przygotowaniem do walki bądź ucieczki. Z badań przeprowadzonych przez J. Delgado i B. Kaada wynika, że kiedy „organizm jest pobudzony do agresji możemy zaobserwować w nim szereg zmian fizjologicznych – zwiększa się aktywność układu sympatycznego, wydzielanie hormonów, szybkość przepływu krwi, podnosi się temperatura ciała, rośnie ciśnienie, zwiększa się krzepliwość krwi, oddech staje się szybszy i głębszy”.[39] Długotrwały stres i częsta wzmożona aktywność organizmu prowadzi nieuchronnie do frustracji, która z kolei ma zwykle trudne do zwalczenia skutki zdrowotne, może doprowadzić do bardzo poważnych chorób: silnych bólów somatycznych, takich jak bóle głowy, karku, pleców; trudności ze snem; owrzodzenia żołądka i dwunastnicy; zaburzeń w pracy serca; zawałów serca; udarów mózgu; zaburzeń oddechu, a nawet astmy oskrzelowej.
Społeczne skutki mobbingu rozpatrywane są w literaturze w dwojaki sposób: odnośnie społecznego funkcjonowania jednostki lub w kontekście kosztów społecznych, zwykle ściśle powiązanych z konsekwencjami ekonomicznymi. Pierwszy aspekt dotyczy wypaczenia społecznych umiejętności ofiary prześladowania, co przejawia się: wycofaniem z życia towarzyskiego, a nawet rodzinnego; lękiem przed wypowiadaniem się na forum; skłonnością do obrażania się i przewrażliwienia; brakiem dystansu do siebie; brakiem umiejętności przyjmowania krytyki; poczuciem bycia ciężarem dla innych; przekonaniem, że wszyscy spiskują przeciwko ofierze.[40] Wszystko to powoduje coraz głębsze usuwanie się w cień. Społeczeństwo często bezpowrotnie traci jednostkę, która mogłaby przynieść mu wiele korzyści, gdyby wcześniej nie została ona pozbawiona szansy. Więcej natomiast mówi się o stratach finansowych, jakie ponosi państwo w związku z wydatkami zdrowotnymi: zwiększenie ilości zwolnień chorobowych i urlopów zdrowotnych; koszty rehabilitacji, leczenia; świadczenia związane z rentami i wcześniejszymi emeryturami. Pracodawcy z kolei niejednokrotnie zwracają uwagę na zmniejszoną efektywność pracy, popełnianie błędów, rotację kadr i związane z tym koszty rekrutacji, bierność, rutynę, schematyzm myślenia oraz brak kreatywności.[41]
Jak więc widać koszty mobbingu są znaczne i często wręcz nieodwracalne. Należy tu jednak podkreślić, iż bezpośrednio w wyniku terroru psychicznego pojawiają się skutki psychologiczne, natomiast zarówno konsekwencje społeczno-ekonomiczne, jak i reakcje somatyczne są pośrednimi następstwami, wynikającymi ze zmian w psychice człowieka.
Bez względu na rodzaj instytucji, w jakiej mobbing występuje, jego obraz i skutki są do siebie zbliżone. Postaci ofiary mobbingu oraz mobbera także zwykle są zgodne z przedstawionymi wcześniej charakterystykami. Gdy jednak mówimy o dręczeniu psychicznym, szkoła jest tu miejscem szczególnym. Pomijając fakt, że jest to dla nauczycieli miejsce pracy i mobbing występujący w relacjach między nimi przyjmuje formę „klasyczną”, od innych instytucji różni się przede wszystkim tym, iż większość społeczności stanowią dzieci i w związku z tym praktyki prześladowcze, a także sposoby wykrywania mobbingu i nań reagowania, przyjmują zupełnie inny wymiar.
Znaczna część uczniów, to znaczy prawie 80% (Kmiecik-Baran 1997), nie lubi szkoły. Powodem tego są złe relacje z kolegami i nauczycielami. Średnio około 40% uczniów nie czuje się bezpiecznie w szkole, z badań przeprowadzonych w 1997 przez Zespół Pracowni Modernizacji Systemu Resocjalizacji Młodzieży wynika, że w co 16 szkole uczniowie są mocno nieprzystosowani społecznie. W trójmiejskich szkołach 83% przyznaje się, że stosuje mobbing.[42] Dziecko, które jest mobbowane przez kolegów rzadko się skarży, gdyż boi się jeszcze gorszego traktowania ze strony kolegów po interwencji. Oznacza to, że bardzo często jest pozostawiane samo sobie. Mobber widząc, że ofiara nie reaguje w żaden sposób na zaczepki, wzmacnia swoją przewagę i atakuje.
W szkołach występują trzy główne rodzaje przemocy: emocjonalna, na tle seksualnym oraz fizyczna. Do najczęstszych szykan na tle emocjonalnym należą: obrażanie, wyśmiewanie, przezywanie, groźby, szantaże, upokorzenia, zastraszanie, żądanie wykonania niemożliwych lub sprzecznych z przekonaniami ofiary zadań. Na przykład na początku napastnik żąda pieniędzy lub innych fantów. Jeśli ofiara nie jest w stanie dać tego, czego chce agresor, zostaje zastraszona i od tego czasu zaczyna działać tak, jak sobie tego życzy mobber. Do lęków i bezsilności dochodzi poczucie winy i pogarda w stosunku do własnej osoby.
Przemoc na tle seksualnym zazwyczaj przyjmuje formę: zmuszania do rozbierania się w toalecie, malowania genitaliów, zmuszania do onanizowania, zmuszania do publicznego rozbierania się, a nawet gwałtów.
Ze względu na to, iż dzieci i młodzież są jeszcze nie w pełni rozwiniętymi jednostkami, ich społeczne reakcje i zachowania, m.in. przejawy agresji, bywają znacznie bardziej pierwotne niż działania osób dorosłych, co przejawia się w sposobach prześladowania. Skupiają się one mianowicie na sferze fizyczności młodego człowieka, któremu mobberzy chcą dokuczyć. Należą tu najczęściej: mierzenie korytarza szkolnego zapałką, sprzątanie klasy piórkiem, śpiewanie do obrazu jakiejś postaci historycznej, nie wpuszczanie ofiary do toalety, zmuszanie do jedzenia pokarmu dla kotów, zmuszanie do czyszczenia butów członkom grupy, zmuszanie do całowania butów, ręki lub innych części ciała prześladowców. Ofiary są również zmuszane niejednokrotnie to palenia papierosów, picia alkoholu, próbowania narkotyków czy innych używek. To są jednak mniej drastyczne przykłady oddziaływań. Do dużo bardziej brutalnych i wulgarnych należą: wkładanie głowy ofiary do muszli klozetowej i spuszczanie wody, robienie „płyty gramofonowej”, czyli zataczanie nosem ofiary po blacie okręgów, pobrudzenie ekskrementami, zmuszanie do wejścia do kontenera na śmieci i śpiewania piosenki z filmu „Czterej pancerni i pies”, bicie, kopanie, okaleczanie, wyrywanie włosów z głowy, przypalanie zapalniczką, gaszenie papierosów na dłoni. Oczywiście całą otoczką wszystkich upokarzających zajść są oddziaływania na emocje. Szykany mają miejsce głównie w szkole, choć zdarza się również, że nieprzyjemne incydenty zdarzają się w drodze do i ze szkoły.[43]
Jest szansa, że mobbing wśród uczniów zmniejszy się. Wszystko zależy od rodziców, którzy to są w największym stopniu odpowiedzialni za bezpieczeństwo dzieci, oraz od nauczycieli, którzy przejmują rolę rodzica, gdy pociechy są w szkole.
Zgodnie z art. 6 kodeksu nauczycielskiego nauczyciel ma m.in. obowiązek sumiennie wykonywać powierzone mu wraz ze stanowiskiem zadania, wspomagać realizację podstawowych funkcji szkoły (dydaktycznej, opiekuńczej oraz wychowawczej), a także dopomagać każdemu uczniowi w rozwoju osobowym. Nauczyciel obowiązany jest również do wychowywania młodzieży z poszanowaniem wolności i praw człowieka w atmosferze szacunku wobec każdej jednostki.
W rzeczywistości jest jednak inaczej. Wielu nauczycieli używa przemocy w stosunku do uczniów. Rodzaje szykan można podzielić na werbalne i niewerbalne. Do werbalnych zalicza się: poniżanie ucznia poprzez używanie inwektywów w stosunku do niego („nieuku”, „ośle”, „matole”, „głupku”, „debilu”, „pajacu”) przed rówieśnikami; obrażanie (np. ze względu na poglądy lub wyznanie); ośmieszanie (np. publiczne komentowanie jego zachowania, dowcipkowanie na temat wyglądu); demonstrowanie władzy; zastraszanie.
Do niewerbalnych rodzajów przemocy stosowanej przez nauczycieli wobec uczniów należą: różnego rodzaju kary cielesne (ciąganie za uszy, bicie linijką lub dziennikiem, potrząsanie uczniem,); regularne odpytywanie przy tablicy tylko jednego lub kilku „upatrzonych” uczniów, gdy cała reszta pytana jest z miejsca; za przewinienia całej klasy, a niekiedy szkoły, „odpowiedzialny” jest jeden uczeń wyróżniający się np. temperamentem, lub wyglądem; usilne wymaganie zmiany w wizerunku pod groźbą nie wpuszczenia na lekcję lub do szkoły; dyskryminacja osób o skrajnym stanie materialnym (np. dzieci, których nie jest stać na zakup konkretnego typu obuwia, są zmuszane do sprzątania całej szkoły).
Wychowawca, który stosuje wyżej wymienione metody, traci szacunek, wywołuje oburzenie rodziców, uczniów, przestaje być szanowany przez środowisko pedagogów, niekiedy zostaje usunięty ze szkoły. Są to konsekwencje, jakie ponosi nauczyciel, są one jednak zwykle nieadekwatne do tych, jakie dotykają uczniów, którzy trafiają często do gabinetów psychologów czy psychiatrów.
Nauczyciele tłumaczą swoje niepedagogiczne zachowanie nasilonymi trudnościami wychowawczymi: młodzież np. przeszkadzając w lekcjach zmusza ich do reagowania agresją. Pedagodzy nie biorą pod uwagę swoich błędów, tylko szukają wad u innych Pracując z dziećmi i młodzieżą, należy pamiętać o tym, że negatywne uczucia powinno się rozładowywać w zupełnie inny sposób niż te wyżej opisane.
1.8.3 Sposoby dręczenia nauczycieli przez uczniów
Problem mobbingu w literaturze przedmiotu jest stosunkowo nowym tematem i w związku z tym wiele aspektów nie zostało zbadanych w sposób wyczerpujący. Jednym z nich jest kwestia szykanowania nauczycieli przez uczniów. Jest tu znaczny niedobór publikacji czy badań naukowych, a doszukać się można głównie wzmianek w popularnej prasie, opartych najczęściej na konkretnych przykładach, uzupełnionych o krótkie komentarze specjalistów.
Z badań CBOS wynika, że na czwartym miejscu wśród grup zawodowych najbardziej narażonych na mobbing znajdują się nauczyciele. Nie ma w tym wypadku żadnego potwierdzenia, czy są oni szykanowani przez swoich zwierzchników czy też uczniów.
Za wiarygodną bazę teoretyczną można jednak przyjąć badania przeprowadzone przez J. Surzykiewicza (2000) na grupie 2368 uczniów. Badano, jakiego rodzaju zachowań agresywnych używali uczniowie w stosunku do nauczycieli: 44,02% uczniów utrudniało pracę na lekcji, 12,4% używało wulgaryzmów wobec nauczyciela, 7,2% niszczyło rzeczy należące do nauczyciela, 2,7% groziło nauczycielowi, 0,8% uderzyło nauczyciela.[44]
Istotne są tu także opracowania, które zawierają charakterystykę mobbingu wertykalnego oddolnego. Należy przypomnieć, że występuje on wtedy, gdy podwładni prześladują osobę wyżej postawioną w hierarchii społecznej lub zawodowej (por. Bechowska-Gebhardt 2004). Można się do tego odnieść przy założeniu, że klasa szkolna jest miejscem pracy, nauczyciel – zwierzchnikiem, a uczniowie – podwładnymi. „Taki model mobbingu, w którym podwładni prześladują swojego dyrektora, występuje niezwykle rzadko. Według danych Ogólnopolskiego Stowarzyszenia Antymobbingowego (OSA) zdarza się tak jedynie w 5% przypadków mobbingu.”[45] Ze względu na małą ilość przypadków, przeprowadza się głównie ich analizę ilościową, a nie jakościową. Zwraca się jednak tutaj uwagę na charakterystyczne przymioty ofiary, podkreślając, że do mobbingu dochodzi najczęściej, gdy przełożonym zostaje osoba spoza grona, nieznana grupie, która nie zdradza swoich planów i oczekiwań, co wywołuje poczucie niepewności, lub też jej zachowanie w rażący sposób odbiega od przyjętych norm owej grupy (por. Marciniak 2005).
W zakresie sposobów prześladowania nauczycieli uczniowie znajdują coraz to nowe metody dręczenia. Początkowo sprowadzały się one do zaczepek słownych, jednak w wyniku braku reakcji społecznych lub nawet pochwalania takich zachowań, można zaobserwować obecnie coraz częstsze przejawy agresji fizycznej nawet z podtekstem seksualnym.
„Upokorzenie tego nieszczęśnika oglądała cała Polska, ale dzięki jego historii wreszcie zaczęło się mówić o agresji wychowanków wobec nauczycieli. Do tej pory mogło się wydawać, że takiego zjawiska nie ma. Ale pewien brutalny film rozwiał te złudzenia. Uczniowie nagrali fragment lekcji angielskiego, prowadzonej przez Krzysztofa, i umieścili <dowód> w internecie. Co na nim widać? Rozwydrzeni uczniowie zabierają nauczycielowi dziennik, szydzą, brudzą mu twarz gąbką. Ktoś wykręca mu ręce i próbuje związać je sznurkiem! Jeden z uczniów, stojąc przy dręczonym, udaje, że się onanizuje. Jego koleżanka raz wypina się wulgarnie, po chwili zaczyna obmacywać pedagoga. Kolejny oprawca wymachuje