Zgodnie z art. 239 Ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym z dnia 27-07-2005 r. i art. 15a ustawy z dnia 04-02-1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz. U. z 2000 r. Nr 80, poz. 904, z późn. zm.) Uczelni w rozumieniu przepisów o szkolnictwie wyższym przysługuje pierwszeństwo w opublikowaniu pracy dyplomowej studenta. Realizując ten zapis Pedagogium Wyższa Szkoła Pedagogiki Resocjalizacyjnej w Warszawie na niniejszej stronie (www.pedagogium.com.pl) publikuje wszystkie prace dyplomowe swoich studentów. Materiały publikowane na tej stronie chronione są prawem autorskim. W przypadku wykrycia naruszenia praw autorskich należy powyższy fakt zgłosić na adres rektorat@pedagogium.edu.pl.   

WSTĘP

Życie rodzinne jest tematem zainteresowania takich nauk społecznych jak socjologia, pedagogika, psychologia. Dzięki czemu zostały dostrzeżone problemy rodziny m.in. patologia, alkoholizm, dysfunkcjonalność wychowawcza.

            Celem pracy jest zatem pokazanie jeszcze jednego problemu. Mianowicie – wyobrażenia życia rodzinnego dzieci z rodzin rozbitych. Ich dylematów życiowych           i obrazu własnej przyszłości. Jak i o pokazanie sytuacji dziecka bez jednego opiekuna, bądź sporadycznego kontaktu z nim, towarzyszące mu odczucia i emocje, także pragnienie posiadania obojga rodziców.

            Istnieje pogląd, iż na rozwój dziecka nie ma wpływu typ rodziny w jakim się ono znajduje, lecz jakie stosunki w niej panują.

            Biografie zawarte w pracy, odzwierciedlają emocje, lęki, poglądy towarzyszące osobom z rodzin niepełnych. Na zachowanie to ma wpływ wizerunek postawy życiowej opiekuna, towarzyszącego dziecku przez okres dorastania.

            Zadaniem rodziców jest m.in. wychowanie i socjalizacja dziecka, czyli nauka wkraczania w sfery kultury i przygotowania do życia w społeczeństwie, zapewnienia potrzeb, bezpieczeństwa, przynależności kontaktu, akceptacji. Jednakże z uwagi na charakter rodziny, jej rozbita strukturę, proces ten jest bardzo utrudniony. Zachodzi tam bardziej pragnienie rekompensaty braku jednego opiekuna. Rekompensata ta ujawnia się, poprzez nadmierna opiekę wobec dziecka. Tym samym może przyczynić się do uzależnienia go od rodzica, a także do problemów przystosowawczych w późniejszym życiu.

Praca więc zwraca uwagę na problemy wychowawczo-rozwojowe dzieci z rodzin rozbitych, a także ich postawy wobec własnej przyszłości. Porusza także takie kwestie, jak relacje wewnątrzrodzinne, i zachowanie dziecka podczas rozwodu rodziców,           a w późniejszym czasie samotne rodzicielstwo.

 Bywa, że rodzic często pragnąc szczęścia dziecka, zaczyna je krzywdzić nie zdając sobie z tego sprawy. Często też on sam  potrzebuje pomocy, znajdując się           w sytuacji stresowej. Taką sytuacja staje się sam rozwód zarówno dla dziecka jak i dla osoby dorosłej, który narusza a nawet zrywa więzi rodzinne. Powoduje utratę zaufania do siebie i innych, potrzebę współczucia, a także poczucie osamotnienia rodzica.

Dlatego należy zwrócić uwagę na problemu występujące w rodzinach niepełnych, a szczególnie na przyszłe wyobrażenie życia rodzinnego dzieci z tych rodzin.

ROZDZIAŁ I

POSTAWY ŻYCIOWE RODZICÓW A POSTRZEGANIE ŻYCIA PRZEZ DZIECKO

1.1.   DEFINICJE RODZINY

Zgodnie z definicją zawartą w Nowej Encyklopedii Powszechnej PWN rodzina          jest „podstawową grupą pierwotną złożoną z małżeństwa i dzieci ( także adoptowanych) oraz ogółu krewnych każdego z małżonków. Istotą rodziny są 2 rodzaje więzi społecznej: małżeńska i rodzicielska, a w niektórych typach rodzin – również więź powinowactwach. Rodzina występuje we wszystkich społeczeństwach i epokach (...). Zależnie od czasu i miejsca w którym występuje, spełnia też ważne obowiązki               w stosunku do poszczególnych zbiorowości społecznych, w których skład wchodzi,           tj. rodu, plemienia, państwa, społeczności lokalnej itp.”1, bądź według Encyklopedii Pedagogicznej jest „grupą złożoną z osób połączonych stosunkiem małżeństwa,              oraz stosunkiem rodzice - dzieci. Te dwa typy stosunków społecznych tworzących rodzinę, musza się opierać na stałych wzorach postępowania i normach wzajemnego oddziaływania członków rodziny”2. Jednakże Susan Forward w swojej książce               „Toksyczni rodzice” określa rodzinę bardziej jako „skomplikowaną sieć miłości, zazdrości, dumy, zmartwień, radości, winy – nieustanne falowanie, przypływy               i odpływy ludzkich emocji w najszerszej gamie. Emocje te pojawiają się nieoczekiwanie, jakby wypływały nagle z czarnej morskiej głębiny. Są efektem rodzinnych postaw, sposobów wzajemnego postrzegania się i wzajemnych stosunków”3. Urszula Sokal w „Więziach uczuciowych dorosłych dzieci z rodzinami            z rodzin rozwiedzionych”, pisze o niej jako rodzinie w której „ wyróżnia się matkę          i ojca, będących w stosunku małżeńskim, oraz dzieci. (...) Do takiej strukturze zalicza się:

1.      rodzinę naturalną,

2.      rodzinę zrekonstruowaną,

3.      rodzinę przysposobioną,

4.      rodzinę zastępczą,

5.      rodzinę kontraktową.”4

 Innego zdania jest natomiast Franciszek Adamski określając ją mianem „ instytucji zawierające danej kulturze, normy regulujące zachowanie seksualne, reprodukcję gatunku, wychowanie dzieci i wzajemne stosunki różnych grup, wyróżnionych według wieku, płci i stosunków pokrewieństwa”5.

1.1.1        Rodzina w ujęciu chrześcijańskim

Kazimierz Majdański widzi rodzinę jako głęboką wspólnotę życia i miłości, opartą na sakramencie małżeństwa, wyznającą tę samą wiarę chrześcijańską i pozostającą            w zgodzie z prawem kościelnym. Między małżeństwem, a rodziną zachodzi związek obustronny: rodzina wyrasta z małżeństwa, małżeństwo skierowane jest ku rodzinie. Wtedy też życie rodzinne wybiera wymiaru duchowego, gdyż skupione jest na Bogu. Dzięki temu jedność duchowa wspomaga i ogarnia, oraz utrwala jedność funkcjonalną. Pozwala to przezwyciężać trudności dnia codziennego.6

Dla osoby wierzącej słowa zawarte w „1 Liście do Koryntian”, są skarbem ukazującym relacje jakie powinny panować w małżeństwie chrześcijańskim. Którego podstawą jest miłość będącą zarazem jednością członków rodziny.

„Miłość cierpliwa jest,

łaskawa jest.

Miłość nie zazdrości,

nie szuka poklasku,

nie unosi się pychą,

nie dopuszcza się bezwstydu,

nie szuka swego,

nie unosi się gniewem,

nie pamięta złego,

nie cieszy się z niesprawiedliwości,

lecz współweseli się z prawdą.

Wszystko znosi,

wszystkiemu wierzy,

we wszystkim pokłada nadzieje,

wszystko przetrzyma.”7

1.1.2. Rodzina pełna (tradycyjna)

Z zarysu wyżej wymienionych definicji znaczenia rodziny, można stworzyć jedną, na której owa praca będzie bazować. Mianowicie jako rodzinę uznam: grupę naturalną opartą na związkach krwi, o charakterze wspólnoty posiadającej więź małżeńską (ślub). Postrzeganą jako związek intymnego, wzajemnego uczucia, współdziałania                        i odpowiedzialności. Opartą na wzmacnianiu wewnętrznych relacji i interakcji,                oraz określaniu obowiązków rodziców i dzieci, związanych z przypisaną im rolą społeczną. Zawierającą funkcje prokreacyjną, kulturową i gospodarczą.

1.2.   WIĘZI RODZINNE

1.2.1        Znaczenie rodziny i więzi rodzinnych w społeczeństwie

Więź rodzinna jest „zjawiskiem dynamicznym, podlegającym ciągłym przeobrażeniom. W każdej rodzinie jest ona inna, przepojona swoista intymnością, zależną od fazy cyklu rodziny i okoliczności jej życia. Istotną cechą więzi jest to,              że jeden jej rodzaj pociąga za sobą następne, a brak więzi określonego rodzaju może być zastępowany inną. Specyfika więzi rodzinnej polega również na tym, że poza łącznym występowaniem i nakładaniem się jednego rodzaju więzi rodzinnej na drugą, występuje możliwość kompensacji niedoboru czy deficytu więzi określonego rodzaju”8. 

 W środowisku zachodzą określone relacje miedzy rodzicem – a dzieckiem. Relacje o jakich mowa to dialog, czyli wzajemne porozumienie się, i otwarcie na drugą osobę. Żadna ze stron nie traci wtedy swojej podmiotowości i autonomii. Natomiast zbliżają się do siebie i starają się wzajemnie zrozumieć własne poglądy i spostrzeżenia. Więzi rodzinne wraz z dorastaniem jednostki przechodzą ewolucje- dojrzewanie, bunt wobec rodziców. Najważniejsze jest to by nie zostały przerwane.

Źródłem więzi rodzinnych są więzi społeczne które się wiążą z „wchodzeniem           w różnorodne relacje z innymi osobami. Relacje te, czyli trwałe oddziaływania ludzi         na siebie, określone przez ich osobowość, oceny, wzajemne uczucia, jak również           przez normy i role społeczne przez nich pełnione (...). Większość tych relacji można utożsamiać ze stosunkami społecznymi, gdyż przebiegają i funkcjonują w różnorodnych grupach i społeczeństwach oraz są wyznaczone przez normy i obyczaje tych grup”9.

Dlatego też więź rodzinną określa się jako „nić porozumienia” miedzy członkami rodziny. Postaw względem siebie, oraz planów i celów jakie pragną realizować wspólnie. Oznacza ona miejsce w którym człowiek może się odnaleźć i oczekiwać wsparcia ze strony bliskiej osoby w trudnych chwilach życiowych. Bo w rodzinie          i jej więziach człowiek winien mieć oparcie i możliwość pomocy ze strony bliskich, dzielić się z nimi radościami i smutkami. Jej charakter i spójność jest przestrzegany          w środowisku za ogól norm i wartości jakie dana rodzina prezentuje.

1.3.   STRUKTURA RODZINY

W literaturze znajduje się podział rodziny na tzw. dopełnienie socjologiczne :

-         pełne - rodzice wraz z dziećmi,

-         niepełne -  rodzina, w której znajdują się sami rodzice, lub w której dziecko jest wychowywane przez jednego z nich i mieszka z nim. Najczęściej ten typ rodziny stanowi układ matka-dziecko lub dzieci.

1.3.1 Rodziny niepełne jako forma życia jednostek w społeczeństwie

Definicje i rodzaje rodziny niepełnej

Rodzina niepełna jest „strukturą, w której matka lub ojciec samotnie wychowuje dziecko (dzieci) bez udziału lub przy ograniczonym udziale współmałżonka (partnera) na skutek jego stałej lub czasowej nieobecności. Samotne rodzicielstwo wiąże              się z wypełnieniem wszystkich zdań związanych zarówno z zabezpieczeniem materialnym, jak i prowadzeniem domu, wychowaniem dzieci oraz zabiegami o więzi uczuciowe w rodzinie”10. Jest to „system psychospołeczny, składający się z jednej osoby dorosłej i jednej lub większej liczby osób ( dzieci i / lub dorosłych), w którym istnieje porozumienia co do wzajemnego zaspokajania różnych potrzeb                       oraz wychowania”11. Rodzina niepełna jest nazwana także rodziną wieloproblemową. W której : „nastąpiły braki w funkcjonowaniu: matki, ojca, brata lub siostry;                    w funkcjonowaniu małżeństwa oraz braki ekonomiczne rodziny. Są to więc takie rodziny, w których występują zaburzenia w wypełnianiu funkcji instrumentalnej (zaopatrzenie w żywności, ubranie, mieszkanie) i ekspresyjnej (zaspokojenie potrzeb emocjonalnych członków rodziny)”12. Charakteryzuje się także tym iż występuje w niej  „niski poziom poczucia emocjonalnej bliskości pomiędzy dzieckiem a rodzicami, wynikającego zarówno z zastępowania uczucia miłości wrogimi stosunkami,                  jak i odrzucenia dziecka przez odchodzącego rodzica”13.

H. Satasiak14 wyróżnia następujący podział rodziny niepełnej na:

-         niekompletną – czyli rodzinę w której od początku nie było jednego z rodziców,

-         zdekompletowaną – czyli taką która tylko przez z pewien czas była rodzina pełna, i w której nastąpiło odejście jednego z rodziców

Przyczyny powstania rodzin niepełnych

Według danych z 2002 r. w Polsce jest około 3155,7 rodzin niepełnych15. Przyczyny powstania rodzin niepełnych są różne:

1.      porzucenie przez ojca,

2.      świadoma decyzja kobiety posiadania dziecka bez małżeństwa,

3.      przedwczesne macierzyństwo,

4.      dzieci pochodzące od różnych ojców.

Ze statystycznego punktu widzenia  za przyczyny powstawania rodzin niepełnych uznaje się również:

1.      Separację - stan w którym między małżonkami doszło do zupełnego zerwania wspólnego pożycia wskutek świadomego uchylania się obojga          lub jednego z nich od wypełniania tego obowiązku. Czego powodem jest ustanie wspólnego pożycia małżonków, lecz zachowany zostaje tzw. węzeł małżeński. Uniemożliwia on każdemu z separowanych małżonków wstąpienie w nowy związek małżeński. Małżonkowie traktują często rozłączenie jako próbę prowadzącą bądź do pojednania, bądź do ustalenia stopnia rozkładu pożycia w rodzinie.

2.      Rozwód –„oznacza to, iż rozerwany został węzeł (związek) małżeński, którym do tej pory małżonkowie byli związani i małżeństwo przestaje istnieć. Sąd podejmuje decyzje o udzieleniu rozwodu, jeżeli ustali,                   że nastąpiło rozerwanie więzi pomiędzy małżonkami:                                  więzi emocjonalnej (psychicznej, duchowej), fizycznej (czy sypiają ze sobą) i gospodarczej (czy wspólnie prowadzą dom, gotują, itd.).”16

1.4.  TRUDNOŚCI  WYCHOWAWCZE WYSTĘPUJĄCE W RODZINACH NIEPEŁNYCH

Wizerunek opiekuna

Z względów prawnych jak i dobra dziecka, prawo opieki podczas rozstań                     w większości przypadków przyznaje się kobiecie. Dlatego zajście takie jak: rozpad rodziny, przyczyny rozstań oraz samotne rodzicielstwo w środowisku lokalnym, wpływa na wizerunek i podejście, do wychowującego rodzica. Uwidacznia się wtedy,       w społeczności podział i stosunek do samotnych matek, z uwagi na powody samotnego rodzicielstwa, czyli:

-         rozpad małżeństwa ( rozwód),

-         śmierć męża,

-    decyzję o pozostaniu osobą „ niezamężną”,

-         porzucenie przez mężczyznę kobiety w ciąży.

Z pozoru nie mające znaczenia przyczyny, stanowią ważny aspekt życia w określonym środowisku lokalnym. W zależności od jakiej matki się dziecko „wywodzi”,               tak jest postrzegane przez otoczenie. Wpływ osób z zewnątrz na samoocenę dziecka jest bardzo silny i nie zawsze można ono sobie z nim poradzić. Jest to tzw. presja społeczna, która zmienia myślenie człowieka o sobie samym, pod kontem oczekiwań innych ludzi.

Matki, kobiety sprawujące opiekę nad dzieckiem w dalszym ciągu mają wizerunek osoby bezradnej. Względem czego dziecko w podobny sposób zaczyna być postrzegane przez rówieśników i ich rodziny. Ocena ta ma często charakter bardzo nie przyjemny          i niesprawiedliwy, mogący wzbudzać litość bądź pogardę, zarówno do dziecka jak i do opiekunki. W znacznie trudniejszej sytuacji od rozwódek i wdów znajdują się kobiety, które urodziły dziecko nie decydując się na małżeństwo. Są traktowane jako osoby „gorsze, czasami wręcz zepsute moralnie. I nie dlatego że mogą się pochwalić licznymi kochankami i częstymi miłostkami, ale dlatego że maja nieślubne dzieci „ bez ojców”. Te wątpliwe „oceny moralne” dotyczą samego faktu urodzenia nieślubnego dziecka         i wychowania na „ zgrozę” otoczenia”17. Uważa się zatem że dziecko wychowywane bez jednego rodzica, jest bezradne. Dzieje się tak z braku wzorca osobowego mężczyzny. Wzorzec ten jednak został oddalony przez kobietę świadomie, bądź z racji porzucenia ojca dziecka, zrywając całkowity kontakt z rodziną. Tak więc wizerunek kobiety nie jest obiektywny w społeczeństwie. Nie liczy się przyczyna bycia samotnym rodzicem, ale fakt że się nim jest. Podobnie jest z wizerunkiem dziecka. Pomimo               iż decyzja o samotnym, go wychowaniu nie została podjęta przez niego, uważane jest za przyczynę negatywnego odniesienia do matki. Same określenia potoczne                            w społeczeństwie takie jak „bękart”, dziecko z „nieprawego łoża”, „nieślubne dziecko”, są określeniami często powodującymi zranienie uczuć dziecka. Prawdą jest to, że to ono zostało zranione i przez całe życie ponosi odpowiedzialność, za decyzje podjęte przez matkę.

Zatracanie się w rodzicielstwie

Dziecko często gloryfikuje także swojego rodzica, rodziców i stawia na piedestale. Każdą podjętą przez nich decyzje przyjmuje jako fakt bezwzględny, tłumacząc iż robią to dla jego dobra. Mimo sytuacji jakie mogą występować, dziecko musi ufać opiekunom. Ich postawy i zachowania są przyswajane przez nie. Wtedy stają się i są jedynym wzorem do naśladowania, w późniejszym okresie życia dziecka.  To oni                „ustanawiają zasady, dokonują osądów i zadają ból”18.

A. Filas autor artykułu „Matka czyli ojciec” zwraca uwagę na problem obrazu, wizerunku osoby samotnie wychowującej dziecko. Staje się ona w  oczach dziecka niejako „bogiem”. Powodem jest chęć osiągnięcia perfekcji w wychowaniu.

Na samotnego rodzica spada cała odpowiedzialność za powodzenia                              i niepowodzenia dziecka. Zarówno rodzinna pełna jak i rozbita musi sprawować dwie funkcje: matki i ojca. Jest wiele samotnych kobiet, czekających na opiekę i pomóc. Mężczyźni  niekiedy  boją się odpowiedzialności, i nie potrafią się zająć samym sobą           a co dopiero innymi. Niekiedy jednak samotni ojcowie są lepszymi opiekunami niż kobiety19.

Ewa Marynowicz – Hetka zaznacza w swojej „Pracy socjalno-wychowawczej          z rodzina niepełną” iż „trwała nieobecność jednego z rodziców skłania drugiego z nich do podjęcia ról społecznych dotychczas wypełnianych przez obu rodziców. Są to zarówno role instrumentalne w zakresie funkcji rzeczowych, jak i emocjonalne. (...) Rodzic opiekujący się dziećmi musi samodzielnie podejmować wszystkie decyzje związane z utrzymaniem rodziny, a nauka, kariera szkolną i życiowa dzieci, z praca zawodową i życiem osobistym. Sytuacja ta może być dużym obciążeniem psychiczny,    a często ze względu na małą dojrzałość emocjonalną niektórych rodziców przerasta ich możliwości i powoduje załamanie realizacji funkcji opiekuńczo – wychowawczych wobec dzieci.”20. Czego powodem jest kreowanie się przez opiekunów na osoby które ze wszystkim, pomimo wszystkiego dają sobie rade i nie potrzebują żadnej pomocy           ze stronny innych. Kreują się one w ten sposób na wizerunek „boga” który może wszystkiemu podołać i być matka i ojcem jednocześnie. Kazimierz Pospiszyl wykazuje, że właśnie takie zachowanie u rodzica może spowodować późniejsze problemy              w stosunkach interpersonalnych, oraz niskie poczucie własnej wartości dziecka. Spowodowane to jest zbytnią samodzielnością matki i jej nastawieniem do innych. Kobieta w takiej sytuacji zaczyna nosić ciężar, z którym niekiedy nie potrafi sobie poradzić. Może to mieć swoje odzwierciedlenie w późniejszym czasie u dziecka, poprzez trudności w założeniu rodziny lub utrzymaniu jej trwałości.

1.4.1.      Zachowanie dziecka w obliczu rozpadu małżeństwa

Rozwód jako destrukcja dziecka

Rozpad małżeństwa jest zjawiskiem złożonym: dziecko w tej sytuacji może czuć się bezpieczniej gdy jest z jednym opiekunem, niż gdyby wspólnie sprawowali władze rodzicielską. Może także spowodować nasilenie złych zachowań po odejściu jednego         z nich. W  momencie rozpadu, ciężko przewidzieć zachowanie i reakcje dziecka na daną sytuację. „W rodzinach kobiet rozwiedzionych oraz zamężnych, lecz nie zamieszkałych z mężem, traumatycznym przeżyciem jest sytuacja przed rozwodowa, klimat niesnasek, kłótni, braku spokoju”21. Pod wpływem rozwodu dziecko,             może się zmienić diametralnie. Mogą się zacząć objawiać zachowania chuligańskie,                oraz dewiacyjne, nie akceptowane przez rodziców i społeczeństwo. W tym czasie okazuje się ważny status społeczny rodziny, bo w zależności od niego dziecko przeżywa rozczarowania związane z rozstaniem rodziców. Atmosfera niepokoju, nasycona wrogością, konfliktami, może powodować zachwianie jednej z ważniejszych potrzeb u dziecka, czyli bezpieczeństwa. Objawia się to „nieumiejętnością postępowania z dzieckiem (...). Raz okazując dziecku nadmierna serdeczność,               raz niechęć, wprawiając je w huśtawkę nastrojów i zaburzając jego poczucie bezpieczeństwa. (...)Powoduje doraźne przeżycia lękowe, lecz najczęściej prowadzi         do trwałych skutków odległych – do zaburzeń funkcjonowania układu nerwowego”22. Sytuacja taka jest sygnałem dla dziecka, że w domu nie dzieje się dobrze i często           nie jest przygotowany na dalszy bieg wydarzeń. Aby zmienić sytuację w rodzinie               i zwrócić uwagę na siebie zaczynają występować u niego zachowania i reakcje             nie pożądane: tzw. zachowania dewiacyjne. W rodzinach charakteryzujących się wyższym poziomem wykształcenia występują w niewielkim stopniu, w przeciwieństwie do rodziny nie wykształconej lub średnio wykształconej23. Zachowanie to charakteryzuje się nieprzestrzeganiem norm społecznych definiowanych  jako „powszechnie uznawane reguły, wzory zachowań lub działań. (...) Jak powinien zachować się lub jak nie powinien postępować każdy członek należący do danej grupy czy określonej społeczności. Zapewnia uporządkowanie, częstotliwość współdziałania społecznego indywiduów i zbiorowości. Zachowania dewiacyjne mogą prowadzić           do zachowań patologicznych typu: narkomania, alkoholizm, prostytucja                     czy samobójstwo.”24

Seksuolog Lew Starowicz25 twierdzi, że rodzina w której dochodzi do rozpadu małżeństwa może utrudniać proces socjalizacji dziecka. Ma ono wtedy do czynienia           z jednym tylko wzorcem osobowym. W zależności od płci osoby porzucającej, wyróżnia tzw.:

1.      zespół braku ojca - powoduje zaburzenia uspołecznienia dziecka, równowagi psychicznej, trudności w podporządkowaniu się normom.

2.      zespół braku matki - polegający na frustracji uczuciowej, zahamowaniu rozwoju uczuciowego, oraz opóźnieniu dojrzewania psychicznego i psychoseksualnego.

Samo wychowanie w rodzinie niepełnej utrudnia, a niekiedy wręcz uniemożliwia rozwój roli seksualnej, partnerskiej, a negatywne wzorce są następnie przenoszone          na własne związki w przyszłości. Z drugiej zaś strony Henryk Cudak w               „Funkcjonowaniu dzieci z małżeństw rozwiedzionych”, w obliczu rozpadu życia małżeńskiego zauważa iż „są zaburzenia somatyczne i neurowegetatywne pojawiające się u dzieci. Wśród nich najczęściej występują stany lękowe, nadpobudliwość psychoruchowa, nerwice dziecięce, zaburzenia snu czy moczenie nocne”26.

1.5. ZADANIA RODZICIELSKIE

Wpływ matki na dziecko

Matka jako rodzic ma szczególne zadanie do spełnienia. Dziecko rodzi się jako istota bezradna i jest całkowicie od niej zależna, jej rolą w szczególności jest zaspokajanie potrzeb fizjologicznych syna lub córki. Psycholodzy, socjolodzy, antropolodzy stwierdzają że dziecko uczy się miłości poprzez kojarzenie cech fizycznych matki, jej twarzy i ciepła, tym samym odczuwa przyjemność,                 która zaspokaja jego potrzeby. Pierwsze lata życia dziecka są okresem rozwoju psychicznego gdzie rodzą się doznania sensoryczno – emocjonalne, jeżeli takowe nie powstaną to doprowadzi to do zaburzeń rozwoju psychosomatycznego i rozwoju uczuciowo – społecznego czego wynikiem będą późniejsza oziębłość i niedostępność wobec innych ludzi.

Wpływ ojca na dziecko

Głównym zadaniem w pierwszym stadium rozwoju dziecka jest właśnie dostarczenie mu doznań głownie przez matkę. Następnie pojawia się czas dla ojców,         w późniejszym rozwoju niemowlęcia, mniej więcej przypada to na wiek dorastania. Wtedy pomiędzy ojcem, a dzieckiem wyrasta więź poczucia bezpieczeństwa. Dziecko czuje w nim oparcie i stabilność, tym samym jest szczęśliwe. Jeżeli takowej więzi nie ma zaczyna odczuwać lęk. Rola ojca nie zaczyna się dopiero gdy dziecko dorasta, trwa ona cały czas od narodzin malca. Pełni on wtedy funkcje pośrednią czyli zaspokaja potrzeby małżonki, która odczuwa zadowolenie z życia małżeńskiego. Wpływając na jakość kontaktów z dzieckiem i stosowaniu środków wychowawczych. W momencie gdy to wszystko zostaje nagle zerwane, kobieta pozostaje sama z wychowaniem pociechy, i wtedy pojawia się problem. U dzieci porzuconych przez ojca,                  wzrasta poziom agresji wobec otoczenia, ty samym bardziej są narażeni na wykolejenie społeczne27.

1.5.1. Postawa jako odzwierciedlenie dorosłości   

Na wyobrażenie życia rodzinnego ma wpływ rodzicielska postawa. Jest ona „względnie trwałą dyspozycją jednostki do określonego zachowania się wobec danego przedmiotu, wynikającą z poglądów, uczuć i dążności danej jednostki odnoszących         się do przedmiotu postawy zawierającą własne poglądy lub przyjęte od innych, względnie trwałe czucia, upodobania, uprzedzenia negatywne bądź pozytywne,           oparte na jakichś doświadczeniach jednostki. Pewne postawy maja względnie trwały charakter, ale na ogół postawy są, nie trwałe ze względu na swe wewnętrzne niespójności, zmienne warunki sytuacyjne i podleganie wpływom zmieniającego się otoczenia społecznego”28. źródłem postaw jest pogląd na otoczenie, środowisko społeczne, będący zbiorem doświadczeń intelektualnych oraz emocjonalnych człowieka. Zawartych w świadomości oraz jego woli, a także której źródło może być zaczerpnięte z relacji rodzinnej.

Dziecko poprzez emocje, obserwacje i nastawienie rodziców do niego samego kreuje, przyszłą postawę wobec własnego życia i bliskich. Z badań przeprowadzonych przez B. Sack i M. Syrnyk29, dotyczących postrzegania siebie w przyszłości,                   na tle własnej rodziny. Wynika że respondenci, czyli dzieci szkoły podstawowej zarówno z rodzin pełnych jak i niepełnych, widza się pozytywnie. Nie zauważa się         u nich żadnych nastawień negatywnych, względem własnej przyszłości,                  zarówno rodzicielskiej jak i dążenia do osiągania pozycji ekonomicznej. Badania          te jednak były przeprowadzone na grupie rówieśniczej, które jeszcze w tak wczesnej fazie rozwoju nie maja sprecyzowanych planów życiowych. Respondenci tym samym nie znają jeszcze własnych upodobań, i nie są doświadczeni na tle związków partnerskich. Owe badanie można więc uznać za bardzo ogólnikowe, gdyż nie będzie miało odzwierciedlenia w przyszłości. Dzieci w wieku szkolnym, nie mają jeszcze          tzw. „bagażu doświadczeń”, w związku z czym nie są w stanie konkretnie sprecyzować własnej przyszłości. Odpowiedzi jakie podały, zostały oparte na wizerunku własnych rodzin. Fakt iż była to rodzina pełna, czy rozbita, nie ma znaczenia. Dziecko w wieku szkoły podstawowej, ma jeszcze tendencje do idealizowania własnych rodziców.            A rezultatem właśnie tego było pozytywnie wyobrażenie o własnej przyszłości.

Człowiek w początkowej fazie rozwoju uzależnia swoją postawę od widzianego obrazu oraz porównywań społecznych których dokonuje. „Dzieci nasiąkają jak gąbka bez zastanowienia zarówno werbalnymi jak i poza werbalnymi informacjami. Słuchają rodziców, obserwują ich i naśladują ich zachowanie. Ponieważ maja mało punktów odniesienia poza rodziną, to czego naucza się w domu o sobie samym i innych,              staje się dla nich uniwersalną prawdą wyryta głęboko w ich umysłach.                 Modele ról rodzicielskich w istotny sposób decydują o rozwoju poczucia własnej tożsamości dziecka, zwłaszcza w okresie, gdy kształtuje ono swoją tożsamość płciową”30. W każdym z tych momentów jest narażone na niepowodzenia                         w przyszłości. Dzieje się tak z uwagi na własną identyfikacje z rodzicami. Często ich idealizując  jako wzór postępowania. Ponieważ nic i nikt ich nie osądza,                 uznanymi zostają rodzicami idealnymi. Podczas dorastania, dziecko pragnie zachować ten obraz jak najdłużej. Przyczyną tego staje się lęk przed nie znanym, a które musi być poznane (otoczenia, przedmioty, zachowania). Rozwija się wtedy potrzeba utrzymania idealnej wizji jako obrony przed nowością. A wiara w idealnych rodziców pomaga czuć się bezpiecznie.

1.6.  DOBRO DZIECKA, CZY WŁASNA SATYSFAKCJA

Przebywanie dziecka podczas kłótni obojga rodziców może spowodować u niego brak kontroli nad swymi reakcjami, oraz ujawnić zachowania zwykle nieaprobowane. Charakterystyczną cechą  kłótni są emocje, które zostają przenoszone na partnera.         Tym samym deprecjonują go w oczach dziecka, zaburzając u chłopców role męską,         a u dziewcząt mogą doprowadzić do braku akceptacji własnej płci.

Konflikt miedzy rodzicami wykształca lęk przed zranieniem i bycia opuszczonym przez któregoś z nich. Ważne znaczenia ma także relacja partnerska, w której dochodzi do wzajemnej zazdrości, o więź z dzieckiem. Tym samym stosunki miedzy nimi           się zaostrzają stawiając dziecko w sytuacji stresowej i konfliktowej. Przyczyną takiego zachowania jest potrzeba rekompensaty emocjonalnej której nie otrzymują                        od współmałżonka. Spór małżeński, stwarza możliwość traktowania dziecka jako elementu rozgrywki, między sobą. Wykazywana jest mniejsza wrażliwość na jego potrzeby i problemy, a w wysokim stopniu to właśnie wpływa na rozwój.                 Zatargi małżeńskie nawet te najmniejsze wzbudzają u dziecka panikę , wstyd i winę które wpływają na poczucie własnej wartości, starsze zaś dzieci przeżywają poczucie gniewu za całokształt sytuacji31.

Wszystkie zdarzenia podczas rozwodu bez względu jak on przebiega są bardzo przeżywane przez dzieci, tak naprawdę zaczyna się o nich zapominać i skupiać               na własnym „zwycięstwie”. Co czuje dziecko którego rodzice się rozwiedli opisuje Krystyna Chrupek. W książce „Życie po rozwodzie” umieszcza korespondencje dziewczynki zachowując oryginalną pisownię listu: „I jak zwykle, gdy tylko przypominam sobie o moim ojcu, łzy stanęły mi w oczach. Bolał mnie mocno fakt,            że nie mam po prostu już ojca. Rozwód z mamą wziął kilka lat temu. Tak naprawdę mówiąc najpierw, gdy odszedł od nas nie zauważyłam tej luki. Lecz z każdym rokiem zaczęła się ona poszerzać. Coraz bardziej pragnęłam mieć ojca przy sobie,                    coraz częściej napotykałam wiele rzeczy dotyczących rozwodu. I wtedy coraz częściej tę lukę widziałam. Po prostu uświadomiłam sobie, że nie mam ojca, że on już do mnie nie należy. Z każdym dniem gorycz w moim sercu zaczęła narastać -  tak pragnęłam mieć swojego ojca, gdyż żaden inny mężczyzna go nie zastąpi. Gdy spotykam go na ulicy jest dla mnie jakiś obcy, mam straszny żal do niego, że nas zostawił.                  Jest mi bardzo przykro, gdy on idzie do swojego mieszkania do innej klatki,                   a ja do innej. Wtedy staram się jak najszybciej dojść do domu i wypłakać się do woli.               Tak bardzo bym chciała żeby do nas powrócił. On chyba nie wie jak bardzo cierpię, więc proszę umieścić mój list w >> Kobiecie i Życiu << to wtedy może                        do nas wróci .”32

List ten pokazuje w jakim stopniu, dziecko przeżywa rozpad małżeństwa rodziców        i rodziny. Emocje zaznane w trakcie rozwodu, przez osobę będącą świadkiem  zajścia,         w szczególności dziecku towarzyszą przez całe życie. Czasami niechętnie powracają         w trudnych wydarzeniach życiowych.

1.6.1.      Nieświadome ranienie uczuć dziecka

W literaturze można spotkać się z tzw. zjawiskiem sieroctwa społecznego. Określający pobyt dziecka w rodzinie, w której jest ono dalece pozbawionego opieki           i zaniedbane wychowawczo. Sytuacja ta jest prawie równoznaczna z zupełnym porzuceniem go. Zdarzają się również i to dość często rodzice którzy nie tyle zdecydowanie nie chcą utrzymywać prawidłowego kontaktu ze swoimi pociechami,           ile raczej nie dbają o to należycie. Zwykle nie zdają sobie sprawy, że dziecko nie odczuwa miłości z ich strony, pomimo tego że się starają.

Każde dziecko nie obdarzone przez dom rodzinny prawdziwą miłością czuje się         w jakimś stopniu osamotnione. Nie kochane i źle rozumiane, czuje się nikomu                    nie potrzebne i zepchnięte na margines- w rezultacie samotne, choć żyjące wśród ludzi formalnie mu najbliższych33. Jest to przykre, lecz prawdziwe, a dorosłe osoby tego           nie potrafią zauważyć. Jest to powszechne, i tyczy się także dorosłych którzy                nie potrafią się spełnić w  rolach społecznych, które z czasem im zostały narzucone. Może to spowodować silne emocje, często nawet poczucie bezradności u dorosłego.         Co w takim momencie może zrobić bezbronne dziecko, które w ekstremalnej sytuacji zaczyna zaburzać obraz samego siebie i dalszego swojego życia. Może się zamknąć w sobie, i być nie ufnie nastawione do ludzi z którymi przebywa. Dlatego                         też rozwiązaniem owego problemu może być stosowanie „zasady optymalizacji               czyli sprawowania opieki przez dorosłego wobec dziecka tak żeby nie była nadmierna ani niedostateczna, a dostosowana do rzeczywistych potrzeb podopiecznego              (dzieci, młodzieży, ludzi starych). Nie przestrzeganie tej zasady może prowadzić            do ukształtowania się z jednej strony jednostki niesamodzielnej, bezradnej, zależnej        od innych, egoistycznej i zarozumiałej; z drugiej strony natomiast – jednostki agresywnej, emocjonalnie oschłej (...)istotną cecha tej opieki powinien być niedostatek, niedosyt w zaspokajaniu potrzeb podopiecznego, co może stać się  naturalnym bodźcem aktywności własnej”34.

1.7.WYCHOWANIE JAKO ELEMENT WOLNOŚCI I GODNOŚCI CZŁOWIEKA

Celem wychowania jest kształtowanie odpowiednich postaw wobec innych ludzi, norm, wartości i standardów społecznie akceptowanych. Które w świetle ideałów pedagogicznych uznawane są za wartościowe.

W literaturze można spotkać się, z wychowaniem skierowanym do wolności             i odpowiedzialności. Są wartościami których nie można odebrać. Zostały one zakodowane w człowieku bez względu na wychowywanie. Wolność czerpie się wewnętrznego własnego „ja” osoby, tam także znajduje się odpowiedzialność.             Tylko „wolna” osoba potrafi przyznać się do błędu, porażki, sukcesu. Wolność daje prawo wyboru: kierunku życia,  wartości. Człowiek od urodzenia jest wolnym,           ale nie zawsze potrafi z tego korzystać.

Wolnym oznacza być odpowiedzialnym za siebie i za swoje czyny. Kierować          się sumieniem i iść cały czas do przodu. Nie poddawać się, ani nie zatracać w pustce wszechświata. Wolność można też czerpać  ze sfery duchowej, z wiary w Boga. Wolności nie da się zobaczyć, po prostu trzeba w nią wierzyć, podobnie jak w samego siebie. Można pochodzić z rodziny rozbitej, patologicznej, pełnej nie ma to najmniejszego znaczenia gdyż najważniejsza jest wiara we własna osobę i w lepsze jutro, w to że będzie się szczęśliwszym. Jest to swego rodzaju element  wyobraźni.

Marzenia, fantazje pomagają człowiekowi przetrwać najgorsze chwile,               czasy w których może się znaleźć bądź znalazł. Są częścią sfery potrzeb każdego człowieka. Będzie to potrzeba jedzenia, spania, dachu nad głową, wypoczynku, zaspokojenia pewnych uczuć jak miłość, przyjaźń, wiara. Na wszystko to postanawia się znaleźć sposób, aby zaspokoić.

Marzeniami są rzeczy, które człowiek pragnie ale chce je mieć, mimo świadomości że może się bez nich obejść. U każdego inne, występują bardzo indywidualnie.               W nich odzwierciedlane zostają ukryte pragnienia i niespełnione cele z których się zrezygnuje, bądź zapomina - skrycie je chowając.

Wraz z poczęciem dziecka rodzi się jego godność do bycia człowiekiem – istotą żywą. Wynika ona z posiadania przez niego własnej woli. A w tym zawiera się idea obowiązku i odpowiedzialności. Tylko człowiek wolny może być odpowiedzialny             i tylko za czyny wolne może odpowiadać. Zawiera ona wolność – społeczną, religijną, polityczną, narodową, gospodarczą, a także własnej osoby35.

1.8. WYBÓR PRZYSZŁOŚCI

Przez całe życie od urodzenia aż po kres, dziecko jest pod wpływem innych osób, rodziców bądź otoczenia. Podpatruje, analizuje wszelkie zauważalne zachowania które mogą potem być podstawa dalszego rozwoju. Pozytywne bądź negatywne emocje najbardziej wpływają na dalsze postawy jednostki, dlatego też zadaniem rodziców,       bądź rodzica jest wpajanie zasad i samemu je stosowanie, zasad tzw. dobrego wychowania czyli nauczania wartości którymi potem dziecko będzie się kierowało, posługiwało.

Rodzic samotnie wychowujący, czy też rodzina pełna, powinna  nauczać wartości, szacunku, dla własnej osoby i otoczenia. Wychowanie ma na celu dostarczania przeżyć i uczuć takich jak: ciepło, szacunek, poszanowanie własnej i cudzej autonomii,            oraz  bezwzględnej miłości pomimo problemów jakie występują w życiu.                         Za wychowanie człowieka odpowiedzialni są  nie tylko rodzice ale i społeczeństwo które  składa się z ludzi oraz mediów i wartości materialnych które także są czynniki współodpowiedzialne za rozwój.

Osoba od urodzenia samotnie wychowująca się bez jednego rodzica,                    może postrzegać świat nieco inaczej. Został zachwiany u niej obraz tzw. pary rodziców, dziecko zauważa tylko jedną osobę w otoczeniu odpowiedzialna za zachowanie,             i tym się właśnie potem może kierować w życiu. Dzieje się tak, dlatego że osoby które wychowywały się w rodzinie pełnej i nastąpił rozwód mają porównanie życia.                      Z obojgiem rodziców jak i samotnym opiekunem - do nich już wtedy należeć będzie wybór przyszłości ich dalszego życia rodzinnego.

Przychodzi taki czas gdzie, młodzież w pewnym okresie życia zastanawia się nad ty co chce osiągnąć, bądź czego tak naprawdę pragnie czyli tzw. „ mieć” czy „być”.            Są to orientacje instrumentalne nastawione na samorealizacje człowieka, wynikające          z wyobrażeń i przekonań życiowych jednostki, oraz jej zainteresowań którymi będzie się kierowała. Każda jednostka kreuje pewne preferencje co do celów, dążeń i planów  dotyczących własnych wyborów i środków temu potrzebnych. W obecnych czasach jest to normalnym zjawiskiem, ale zauważyć należy iż większość ludzi obecnie pragnie „mieć”. Tym samym oddala od siebie wizje rodzinny w pogoni za osiągnięciami             i korzyściami.

Czy obecnie człowiek już dąży do zaspokojenia własnych potrzeb  materialnych, czy może bardziej liczą się uczucia i chęć posiadania rodziny. Co wpływa na wybory jakie dokonuje się w przyszłości. Analizując zawarty w tym rozdziale materiał, można wnioskować że dzieci z rodzin pełnych są czasami nieco bardziej narażone na kłopoty w przyszłości. W szczególności gdy żyją w rodzinach z problemami i są uczestnikiem awantur dwojga rodziców. Także nie można twierdzić, iż dziecko pochodzące z rodziny rozbitej nie będzie miało problemów z samym sobą. W tej sytuacji ważnym jest skonfrontowanie wyobrażeń własnego życia rodzinnego dzieci z obydwóch typów rodzin. Rodzicem nadmiernie dbającym o dobro i zamartwiającym się o każdy ruch, potyczkę dziecka ,a rodzicami posiadającymi masę problemów zarówno na gruncie rodzinnym jaki indywidualnym . Czy zatem różni się postrzeganie życia,                   własnej przyszłości u dzieci z rodzin niepełnych, czy rozwód ma wpływ na ich nastawienie do życia, czy może nie ma nic z tym wspólnego. Życie w rodzinie pełnej może nie być kolorowe i nieść za sobą szereg nawet dezintegrujących wątków. Pozostaje więc dylemat, czy jakikolwiek rodzaj rodziny jest najlepszy.                          Nie ma doskonałego rodzaju rodziny, bo w rodzinie najważniejsze jest zaufanie                   i wzajemna troska, oraz dawanie sobie wzajemnego wsparcia. Czegoś co w trudnych chwilach pomoże się otrząsnąć i iść dalej. Jednostki samotnie wychowujące dzieci czasami nie dopuszczają do siebie myśli o potrzebie pomocy. Pragną zamknąć się w sobie i udawać że wszystko jest w porządku, dzięki czemu czują że lepiej funkcjonują.