Zgodnie z art. 239 Ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym z dnia 27-07-2005 r. i art. 15a ustawy z dnia 04-02-1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz. U. z 2000 r. Nr 80, poz. 904, z późn. zm.) Uczelni w rozumieniu przepisów o szkolnictwie wyższym przysługuje pierwszeństwo w opublikowaniu pracy dyplomowej studenta. Realizując ten zapis Pedagogium Wyższa Szkoła Pedagogiki Resocjalizacyjnej w Warszawie na niniejszej stronie (www.pedagogium.com.pl) publikuje wszystkie prace dyplomowe swoich studentów. Materiały publikowane na tej stronie chronione są prawem autorskim. W przypadku wykrycia naruszenia praw autorskich należy powyższy fakt zgłosić na adres rektorat@pedagogium.edu.pl.
1PEDAGOGIUM
Wyższa Szkoła Pedagogiczna i Resocjalizacyjna w Warszawie
Renata Goźlińska
Numer albumu 0178 / 04
Psychospołeczny rozwój osoby nieprzystosowanej społecznie
- studium przypadku
PSYCHO-SOCIAL DEVELOPMENT OF A SOCIALLY DISFUNCTIONAL PERSON - A CASE STUDY
Praca licencjacka
na kierunku Pedagogika
specjalności Resocjalizacja społecznie nieprzystosowanych
Praca wykonana pod kierunkiem dr Bohdana Skrzypczaka
Warszawa 2008 r.
Oświadczenie promotora pracy
Oświadczam, że niniejsza praca została przygotowana pod moim kierunkiem i stwierdzam, że spełnia warunki do przedstawienia jej w postępowaniu o nadanie tytułu zawodowego.
…………………………… ……………………………………………………
( data ) ( podpis promotora pracy dyplomowej )
Oświadczenie autora pracy
Świadom odpowiedzialności prawnej oświadczam, że niniejsza praca dyplomowa została napisana przeze mnie samodzielnie i nie zawiera treści uzyskanych w sposób niezgodny z obowiązującymi przepisami.
Oświadczam, że przedstawiona praca nie była wcześniej przedmiotem procedur związanych z uzyskaniem tytułu zawodowego lub stopnia naukowego w wyższej uczelni.
Oświadczam ponadto, że niniejsza wersja pracy jest identyczna z załączoną wersją elektroniczną.
…………………………… ……………………………………………………
( data ) ( podpis promotora pracy dyplomowej )
Streszczenie
Tytuł pracy: Psychospołeczny rozwój osoby nieprzystosowanej
społecznie – studium przypadku
Title: Psycho – social development of a socially dysfunctional person –
a case study
Praca na temat psychospołecznego rozwoju osoby nieprzystosowanej społecznie- studium przypadku składa się z trzech rozdziałów. W pierwszej części pracy opisane zostało zjawisko nieprzystosowania społecznego - etiologię, klasyfikację i typologię, pojęcie osoby nieprzystosowanej społecznie oraz objawy nieprzystosowania społecznego. W drugiej części scharakteryzowano więzienie jako instytucję karną i resocjalizacyjną, wybrane aspekty penitencjarnej procedury resocjalizacyjnej oraz personel więzienny wobec aktualnych problemów i zadań.
Kolejne części pracy odnoszą się do programów oddziaływań resocjalizacyjnych, przygotowaniu skazanych do readaptacji społecznej oraz psychospołecznych aspektów przestępczości młodocianych.
Rozdział drugi zawiera metodologiczne podstawy badań opisany w nim został przedmiot, cel badań, , metody i techniki badawcze, a także problem badawczy na temat postaw oraz praktyki doświadczeń badanego po wyjściu z więzienia – studium przypadku.
Wywiad oraz ocena przeprowadzonych badań są zakończeniem pracy.
Słowa kluczowe – nieprzystosowanie społeczne, więzienie,
resocjalizacja, profilaktyka;
Keywords: social disfunction, prison, resocialization, prophylalaxis;
WSTĘP........................................................................................................................... 5
Rozdział I
1.1. Nieprzystosowanie społeczne – zarys problematyki ............................................ 6
1.1.1 Pojęcie nieprzystosowania społecznego.............................................................. 6
1.1.2 Etiologia nieprzystosowania społecznego............................................................ 9
1.1.3 Klasyfikacja i typologia nieprzystosowania społecznego...................................... 12
1.1.4 Pojęcie osoby nieprzystosowanej społecznie...................................................... 15
1.1.5 Objawy nieprzystosowania społecznego............................................................. 19
1.2 Więzienie i jego uwarunkowania............................................................................. 22
1.2.1 Więzienie jako instytucja karna i resocjalizacyjna................................................ 22
1.2.2 Wybrane aspekty penitencjarnej procedury resocjalizacyjnej.............................. 25
1.2.3 Personel więzienny wobec aktualnych problemów i zadań................................... 27
1.3 Resocjalizacja i profilaktyka................................................................................... 30
1.3.1 Programy oddziaływań resocjalizacyjnych.......................................................... 30
1.3.2 Przygotowanie skazanych do readaptacji społecznej........................................... 33
1.3.3. Psychospołeczne aspekty przestępczości młodocianych..................................... 36
2.1 Metodologiczne postawy badań.............................................................................. 40
2.2 Cel pracy, problemy badawcze................................................................................ 40
2.3 Metody i techniki badań.......................................................................................... 40
3.1 Środowisko rodzinne i pobyt w więzieniu Pana Tomasza K................................... 42
3.2 Określenie rozwoju psychospołecznego badanego po wyjściu z więzienia............ 44
ZAKOŃCZENIE............................................................................................................ 45
BIBLIOGRAFIA........................................................................................................... 46
Bardzo częstą przyczyną wszelkiego rodzaju nie przystosowań społecznych są różnego rodzaju używki (np., alkohol, nikotyna) czy też choroba AIDS. Używki przyjmowane przez młodocianych już od najmłodszych lat mogą spowodować kalectwo, które w późniejszym etapie życia bardzo ciężko wyleczyć. A może być także przyczyną tragedii.
Celem pracy było uzyskanie odpowiedzi na pytanie: jaki miał wpływ pobyt w więzieniu na psychikę badanego oraz jak więzienie wpłynęło na dalsze jego życie?
W pierwszej części pracy opisano pojęcie, etiologię, klasyfikację i typologię nieprzystosowania społecznego, pojęcie osoby nieprzystosowanej społecznie oraz objawy nieprzystosowania społecznego.
Druga część poświęcona jest więzieniu jako instytucji karnej i resocjalizacyjnej, opisuję także wybrane aspekty penitencjarnej procedury resocjalizacyjnej oraz personel więzienny.
Kolejne teksty pracy odnoszą się do programów oddziaływań resocjalizacyjnych, przygotowaniu skazanych do readaptacji społecznej oraz psychospołecznych aspektów przestępczości młodocianych
Dzięki danym archiwalnym jakie udostępnił mi kierownik działu penitencjarnego w więzieniu, w którym przebywał Pan Tomasz K. otrzymałam wiele informacji na temat badanego dla potrzeby napisania tej pracy.
Celem badań było określenie uczuć oraz rozwoju intelektualnego i społecznego badanego po wyjściu z więzienia.
Sytuacje trudne , frustracyjne mogą sprzyjać wzmożeniu pracy jednostki nad sobą i umożliwiać rozwój zdolności poznawczych i emocjonalno-motywacyjnych oraz właściwości charakterologicznych . Umiejętność poradzenia sobie z sytuacjami trudnymi zależy w dużej mierze od przygotowania jednostki do rozwiązywania pojawiających się w jej życiu problemów , od jej umiejętności pracy nad sobą . Umiejętność pracy nad sobą powinna jednostka wynosić z domu rodzinnego i rozwijać nadal w różnych systemach.
ROZDZIAŁ 1
1.1. Nieprzystosowanie społeczne – zarys problematyki
1.1.1 Pojęcie nieprzystosowania społecznego
Przystosowanie społeczne jest definiowane jako regulowanie wzajemnych stosunków z otoczeniem społecznym, tak , aby jednostka mogła zaspokoić własne potrzeby i spełniać wymagania środowiska. Cel przystosowania społecznego jest podobny do celu socjalizacji, rozumianej przez J. Szczepańskiego jako ,,całość wpływów środowiska społecznego i kulturowego, które spontanicznie uczą jednostkę przystosowania się do grupy, obyczajów i zwyczajów, wzorców postępowania tak, aby mogła zaspokajać swoje potrzeby i współżyć z ludźmi" [1].
Nieprzystosowanie społeczne to bardzo złożone pojęcie, na które składa się wiele kryteriów. Jednostka nieprzystosowana przez całe swoje życie uczestniczy w sytuacjach, które mają późniejszy wpływ na jej zachowania. Zjawisko zaburzeń w zachowaniu i patologii uwarunkowane jest różnorodnymi czynnikami.
Według L. Pytki niedostosowani społecznie to dzieci i młodzież u których na skutek zaburzeń wewnętrznych lub niekorzystnych warunków środowiskowych występują utrwalone ( powtarzające się ) zaburzenia w zachowaniu[2].
Nieprzystosowanie społeczne polega na braku umiejętności pełnienia ról społecznych, utracenia kontaktu ze społeczeństwem, polega na nie przyswojeniu przez jednostkę społecznie akceptowanych sposobów realizacji własnych potrzeb, braku ukształtowania w niej zdolności i gotowości do pełnienia - zgodnie ze społecznymi oczekiwaniami - właściwych jej ról społecznych.
Pojęcia ,, społeczne nieprzystosowanie " używano zamiennie z pojęciem ,, społeczne niedostosowanie ". Obecnie powszechnie przyjęło się określenie ,, społeczne niedostosowanie " i nim to posługuje się większość autorów.
Termin ,, niedostosowanie społeczne " opracowany przez Światowy Związek Instytucji Opieki nad Dziećmi i Młodzieżą pojawił się w rodzinnej literaturze pedagogicznej w 1959r. Na grunt polski przeszczepiony został przez Marię Grzegorzewską. Przyjął się on szybko i niemal powszechnie. Jednak nadal należy do tej grupy terminów, które są wieloznaczne, różnie definiowane przez poszczególnych autorów. Opierając się na czynnikach psychologicznych Halina Spionek uważa za dzieci niedostosowane społecznie takie jednostki ,, u których zaburzeniu uległa strefa emocjonalna, rozwój charakteru i osobowości, co powoduje często zakłócenia stosunków społecznych między dziećmi a ich otoczeniem” [3].
Pojęcie ,, niedostosowania społecznego" definiuje również Otton Lipkowski, według którego ,, jest to zaburzenie charakterologiczne o niejednolitych objawach, spowodowane niekorzystnymi zewnętrznymi lub wewnętrznymi warunkami rozwoju, a wyrażające się wzmożonymi i długotrwałymi trudnościami w dostosowaniu się do normalnych warunków społecznych i w realizacji zadań życiowych danej jednostki" [4].
W definicji tej opartej na przesłankach psychologicznych
i socjologicznych cytowany autor wskazuje zarówno na warunki etiologiczne jak i na ujemne skutki niedostosowania dla jednostki i pośrednio dla środowiska społecznego.
K. Pospiszyl przy określeniu danego zachowania jako ,,niedostosowanie'' , zaleca by uwzględnić szereg czynników ,,wyrażając trzy podstawowe elementy tego zjawiska, a mianowicie:
1. różne stopnie zachowania określonego mianem ,, niedostosowanie"
( chodzi tu o narastanie liczby i częstości rozmaitych objawów ).
2. uwzględnianie nie pojedyńczych objawów w postaci izolacji, lecz ich zespołów.
3. Wielokrotne występowanie tych zespołów, objawów, przybierające postać ,,systematycznego postępowania" [5].
Lesław Pytka w następujący sposób precyzuje definicje niedostosowania społecznego:
1.Definicje objawowe ( symptomatologiczne ) - ujmuję nieprzystosowanie jako zespół zachowań, takich jak: alkoholizowanie się, uzależnianie, zamachy samobójcze, ucieczki z domu, wagary, kłamstwo, lenistwo a więc symptomy świadczące o nieprzestrzeganie pewnych norm.
2. Definicje teoretyczne - eksponują niektóre pojęcia teoretyczne, typu: postawa, motywacja, rola społeczna itp. , które oprócz objawów - wskazują na mechanizmy regulacji psychicznej lub społecznej w generowaniu zachowań niezgodnych z normami ( antagonizm destruktywny ).
3.Definicje operacyjne - wskazują przede wszystkim rodzaj narzędzia, za pomocą którego można zmierzyć częstotliwość i natężenie cech uznanych za niekorzystne, zarówno w sensie indywidualnym jak i społecznym[6].
W zależności od punktu widzenia, pojęcie i zakres społecznego niedostosowania różnie jest definiowane. Ale także w zależności od odmiennych stanowisk i poglądów dotyczących etiologii, manifestacji i motywacji społecznego niedostosowania, rożnie jest ono interpretowane.
Przy czym Czesław Czapów i Stanisław Jedlewski rozpatrując pojęcie niedostosowania społecznego w oparciu głównie o kryteria socjologiczne z uwzględnieniem ról społecznych pełnionych przez jednostkę w społeczeństwie twierdzą, że osobników niedostosowanych społecznie charakteryzują ,, mniej lub bardziej trwałe reakcje dewiantyczne, wyróżnione nie ze względu na jakikolwiek system społeczny, ale ze względu na system społeczny ujmowany jako element konstelacji systemów społecznych, obejmujących ludzi tworzących zbiorowość współczesnego państwa. Skrajne nasilenie tego rodzaju reakcji, czyli generalnych reakcji dewiantycznych stanowi wyraz antagonistycznego ustosunkowania się do państwa i norm, które określają jego funkcjonowanie[7].
Wskaźnikami nieprzystosowania społecznego są więc wszelkie negatywne lub nieadekwatne reakcje jednostek na wymogi i zakazy zawarte w przypisywanych im konstruktywnych rolach społecznych. Są to zachowania podważające funkcjonalność każdego układu społecznego, powodującego jego dezorganizację lub bezpośrednio zagrażające społecznie używanym wartościom, takim jak rozwój i autonomia jego członków.
Współcześnie z jednej strony powstają warunki wpływające na zmniejszenie zjawiska społecznego niedostosowania - tworzone są nowe programy resocjalizacyjne, z drugiej zaś na jego odrodzenie się ze względu na tempo rozwoju cywilizacyjnego oraz napięcia i nerwowość obecnych czasów. Samo niedostosowanie społeczne zmienił swój charakter, stało się bardziej ,, dogłębne " i ,, skomplikowane'', a tym samym bardziej odporne na oddziaływanie resocjalizacyjne.
1.1.2 Etiologia nieprzystosowania społecznego
Przyczyny odchyleń od normy w zachowaniu się rozpatrywane są w zależności od tego, jaki zakres i jaką treść przypisuje się pojęciu społecznego niedostosowania.
Jeśli społeczne niedostosowanie ujmowane jest wyłącznie jako skutek zaniedbania wychowawczego, a więc jako ,, moralne i społeczne zaniedbanie ", to jest zrozumiałe, że przyczyny upatruje się wtedy przede wszystkim w środowisku. Badania etiologiczne mają wtedy charakter wybitnie socjologiczny.
Jeżeli natomiast przyjmuje się, że społeczne niedostosowanie uwarunkowane jest także czynnikami psychicznymi i podstawami biologicznymi, to wtedy etiologia społecznego niedostosowania rozpatrywana jest także w aspekcie psychologicznym i biologicznym.
Zadatki wrodzone i popędowe siły biologiczne jednostki są ukierunkowane na zrealizowanie celu wyraźnie określonego, na jak najpełniejszy rozwój psychofizyczny, który umożliwiłby byt indywidualny i dalsze trwanie gatunku. Według O. Lipkowskiego wychowanie spełnia zadania przede wszystkim społeczne i etyczne, ma bowiem na celu najlepsze przygotowanie jednostki do spełniania przyszłych obowiązków społecznych[8].
Zadatki wrodzone stanowią wprawdzie podstawowy czynnik rozwoju, ale prawdą jest też, że staje się człowiekiem tylko wśród ludzi i tylko przez wychowanie. Wszystkie te grupy czynników ( biologicznych, środowiskowych i świadomej aktywności wychowanka ) są od siebie zależne i wzajemnie się warunkują. Nie wiadomo jednak dokładnie, jaka jest wzajemna relacja tych współczynników w konkretnych przypadkach rozwoju jednostki.
Rodzina jest niezwykle istotnym środowiskiem życia. Współkształtuje ona los człowieka, wywiera najgłębszy i najtrwalszy wpływ na osobowość i zachowanie, co wynika z faktu, że jest oparta na więzach krwi. Pierwotnie formuje osobowość i kształtuje charakter, zaspakaja wszystkie potrzeby, oddziałuje na człowieka samym swoim istnieniem, wpływami zamierzonymi i niezamierzonymi. Modeluje człowieka od momentu narodzin aż po starość, tworzy podstawy rozwoju zadatków wrodzonych, poznawania i rozumienia otoczenia i orientacji w świecie.
Zdaniem O. Lipkowskiego dla każdego dziecka, a szczególnie dla dziecka o zaburzonej strukturze konstytucjonalnej, najkorzystniejszą w domu jest atmosfera spokoju, równowagi, konsekwencji w postępowaniu rodziców. Niestałość, brak konsekwencji, zmienność w postawie w wymaganiach, w wyrażanych uczuciach, wpływają niekorzystnie na rozwój psychiczny dziecka[9].
W rodzinie zdezintegrowanej i zdemoralizowanej jej członkowie wpływają negatywnie na dziecko. W otoczeniu konfliktowym, patologicznym, dewiacyjnym, gdzie brak właściwych zachowań rodzicielskich, tworzą się identyczne zachowania u dzieci. Wiąże się to z tym, iż dziecko jest doskonałym obserwatorem, dlatego dzieci najczęściej od rodziców uczą się kłamstw, intryg, drobnych i większych złośliwości, niechęci, wrogości i łamania zasad kulturalnego współżycia.
Jak pisze O. Lipkowski we współczesnej rodzinie można zauważyć postępujące osłabienie, wewnętrznej struktury , dezorganizację, życia rodzinnego, polegające na niespełnianiu, zaniedbaniu przez rodziców swoich zadań wobec dzieci[10].
Często rodzice pragną zaspokoić własne ambicje, stawiając dziecku surowe wymagania, nieprzystosowane do jego możliwości rozwojowych i zainteresowań. Stawianie takich wymagań, którym z reguły dziecko nie może sprostać, powoduje u niego niechęć do domu rodzicielskiego i rodziców, sprzyja rozwojowi tendencji do kłamstwa.
Inną przyczyną niedostosowania może stanowić brak dostatecznej opieki ze strony rodziców. Rodzice nie mają czasu dla dziecka, nie interesują się jego problemami, nie udzielają rady ani zachęty. Nie dbają o zdrowie, ubiór i naukę swojego dziecka. Postawa taka wpływa na to, że dziecko jest pozbawione zupełnie kontroli, pozostawione same sobie.
Drugim, poza rodziną, ważnym środowiskiem wychowawczym jest szkoła, w której niestety zachodzi wiele niepokojących zjawisk. Zwracają na ten fakt uwagę
T. Sołtysiak i J. Sudar - Malukiewicz które piszą , iż ,, szkoła, jako drugie najbliższe młodemu człowiekowi środowisko wychowawcze, zawiera w sobie wiele takich elementów i sytuacji, których nawarstwianie i wzajemne relacje mogą być przyczyną czynów przestępczych, ich nasilania i różnorodności" [11]. O ile szkoły realizują funkcje edukacyjne, to już od dość dawna nie wypełniają funkcji opiekuńczej i wychowawczej. We współczesnej dobie coraz bardziej słabnie profilaktyczna działalność szkoły i instytucji zobowiązywanych do wspomagania rodziny i przeciwdziałania niedostosowaniu społecznemu dzieci.
Zdaniem O. Lipkowskiego szkoła współczesna czyni wiele, aby dziecko, które nie ma opieki w domu, uchronić przed przykrymi konsekwencjami. Organizowane są świetlice, dożywianie, kółka zainteresowań, oglądanie audycji telewizyjnych, czytelnictwo i inne formy zajęć pozalekcyjnych. Odgrywają one ważną rolę profilaktyczną, jednak nie zawsze dają pozytywne wyniki, zwłaszcza w stosunku do dzieci, które zniechęciły się do szkoły, nie znoszą atmosfery szkoły, lepiej się czują na podwórkach, nad rzeką, na dworze. W takich przypadkach potrzebna jest pomoc indywidualna [12].
Rola grup rówieśniczych w procesie uspołecznienia dziecka, a zwłaszcza w powstawaniu zaburzeń tego procesu, uwidacznia się przede wszystkim w tych sytuacjach, w których wyraźnie słabnie więź dziecka z rodziną. Jeżeli w domu narastają konflikty między dzieckiem a dorosłymi z jego otoczenia, a w szkole napotyka ono same niepowodzenia, które narażają je na śmieszność, lekceważenie, dziecko zaczyna szukać akceptacji i zadośćuczynienia za dotychczasowe niepowodzenia życiowe. Wtedy grupa rówieśnicza , pozbawiona kontroli ze strony dorosłych, stanowi wyjątkowo atrakcyjną wartość i staje się tym środowiskiem, z którym dziecko szuka kontaktu i gdzie najczęściej go znajduje. Grupa zaczyna szukać dla siebie miejsca trudno dostępnego dla starszych, co dodatkowo wpływa na zacieśnienie więzi wewnątrz - grupowej. W tej sytuacji dochodzi często do pierwszych, wspólnie popełnionych przestępstw.
Nie jest możliwe ustalenie przyczyny wyjaśniającej wszystkie przejawy społecznego niedostosowania, tak jak nie ma możliwości określania generalnej przyczyny wszystkich chorób. Wyjaśnienia etiologiczne społecznego niedostosowania mają więc charakter ogólny i są wielo przyczynowe.
1.1.3 Klasyfikacja i typologia nieprzystosowania społecznego.
Próby dokonania typologii nieprzystosowania społecznego lub wykolejenia społecznego sprowadzają się do wyróżnienia kryteriów klasyfikowania zachowania dewiacyjnego według czynników etiologicznych lub opisujących formy zachowania.
Przykładem pierwszej typologii jest propozycja Cz. Czapówa [13]wyróżniające trzy zasadnicze typy wykolejenia społecznego ze względu na trzy różne czynniki etiologiczne:
1. Zwichniętą socjalizację – prowadzącą do manifestowania nieprzystosowania społecznego w różnorodnych formach. Jednak czynnik dominujący i warunkujący jest ten sam, a mianowicie : niedostatki w zakresie socjalizacji dziecka ( nieodpowiednia opieka rodzicielska, lub jej brak, odtrącenie emocjonalne, zaniedbanie społeczne i pedagogiczne ).
2. Demoralizację – pojawiającą się wówczas, gdy dziecko prawidłowo zsocjalizowane dostaje się pod wpływem innej obyczajowości i kultury, niż ta, w jakiej było wychowane ( emigracja ze wsi do miasta, z jednego kraju do drugiego ). Proces demoralizacji wiąże się zwykle z przewartościowaniem wartości tradycyjnych, na rzecz nowych, do których jednostka nie potrafi się w pełni dostosować.
3. Socjalizację podkulturową będącą odmianą nieprzystosowania społecznego z uwagi na związek jednostki z wartościami i normami podkultury pozostającej w opozycji do kultury szerszej zbiorowości społecznej. Socjalizacja dziecka przebiega prawidłowo z punktu widzenia poprawności funkcjonowania mechanizmów psychologicznych. Popada ona jednak w konflikt z normami ogólnospołecznymi z powodu identyfikacji z własną podstawową grupą respektującą normy podkulturowe, chuligańskie, złodziejskie czy w ogólności przestępcze.
Nieprzystosowanie społeczne jednostki wiąże się z charakterystycznym układem postaw społecznych wyróżniających się gotowością do reagowania w sposób niezgodny lub nie zadawalający z zaleceniami aksjologii społecznej określającej treść ról społecznych jej przypisanych lub przez nią wybranych. Przedmiotem tych postaw są przede wszystkim normy i wartości określające zachowania jednostki w jej kontaktach z innymi ludźmi, czyli jej interakcje społeczne.
Według Cz. Czapówa [14]istnieją trzy zasadnicze etapy wykolejenia społecznego:
1. Studium pierwsze - charakteryzuje się wystąpieniem u jednostki poczucia otrącenia, czyli niezaspokojenia potrzeby zależności emocjonalnej. Reakcją może być agresja antyspołeczna, reakcje negatywne, buntownicze, narastająca wrogość wobec rodziców i społeczeństwa jako całości. Występują niekontrolowane reakcje emocjonalne i brak koncentracji uwagi. Jednostka łatwo się nudzi rozpoczętymi czynnościami i nie przejawia dostatecznej cierpliwości do ich ukończenia.
2. Studium drugie – wyraża się utrwaleniem wrogich reakcji wobec osób socjalizująco znaczących i autorytetów. Próby nawiązania bliższego kontaktu emocjonalnego z osobą nieprzystosowaną napotykają irracjonalny opór. Typowym przejawem tego studium jest odrzucanie, wszelkich form ekspresji wyrażających więź uczuciową z innymi ludźmi. Jednostka zaczyna zaspokajać podstawowe potrzeby społeczne i emocjonalne poza domem rodzinnym. Pojawiają się wówczas pierwsze symptomy standardowego wykolejenia społecznego, takie jak alkoholizowanie się, ucieczki z domu, wagarowanie, wybryki seksualne.
3. Studium trzecie – wiąże się z antykizowaniem się działalności antyspołecznej
( antagonistyczno – destruktywnej ), która zaczyna stanowić samoistne źródło przyjemności i satysfakcji dla jednostki nieprzystosowanej. Osoby wchodzące w to stadium dążą do nawiązania kontaktów z gangami i grupami o charakterze chuligańskim, zabawowym lub wręcz przestępczym. Najwyraźniej stadium to przejawia się w grupowej działalności antyspołecznej prowadzącej do jawnego, otwartego konfliktu z obyczajem, moralnością lub prawem.
Teorię dobrze tłumaczącą zachowania nieprzystosowawcze jest teoria zachowań antyspołecznych pojawiających się w konsekwencji frustracji potrzeby zależności emocjonalnej.
Frustracja potrzeby zależności i miłości we wczesnym okresie życia przejawiająca się brakiem serdecznej opieki ze strony jednego lub obydwojga rodziców stanowi stale działający czynnik pobudzający dziecko do wrogości i agresji. Pozbawienie opieki i emocjonalne odtrącanie jest ważnym czynnikiem powodującym rozwój antyspołecznej agresji, lecz nie u wszystkich odtrąconych dzieci powstają zaburzenia agresywne. Jako reakcja na odtrącenie może wystąpić także wycofanie się, przesadny konformizm lub dominacja reakcji lękowej.
Pojawiające się sytuacje trudne, frustracyjne mogą jednak sprzyjać wzmożeniu pracy jednostki nad sobą i umożliwiać rozwój zdolności poznawczych i emocjonalno-motywacyjnych oraz właściwości charakterologicznych. Umiejętność poradzenia sobie z sytuacjami trudnymi zależy w dużej mierze od przygotowania jednostki do rozwiązywania pojawiających się w jej życiu problemów, od jej umiejętności pracy nad sobą.
Jak pisze L. Pytka, w zależności od diagnostycznego rozpoznania dotyczącego symptomów, wewnętrznych mechanizmów i genezy nieprzystosowania społecznego jednostek i grup społecznych podejmuje się działania interwencyjne, które są przedmiotem profilaktyki społecznej i resocjalizacji [15].
Diagnozowanie coraz częściej stanowi integralną część oceny stanu wyjściowego, etapowego i końcowego programów profilaktyczno-terapeutycznego realizowanych w ramach inicjatyw podejmowanych przez różnorodne stowarzyszenia, np. grupy samopomocowe. Zebrane w ten sposób materiały o osobowościowych właściwościach dzieci służą nie tylko do oceny warunków realizacji zamierzonych funkcji wychowawczych, terapeutycznych czy resocjalizacyjnych, ale mogą stanowić cenny materiał do ogólniejszej refleksji, a więc rozszerzać teorię ogólno pedagogiczną. Tak więc, diagnoza, obejmująca dzieci odbiegające swym zachowaniem od normy, może informować o ograniczeniach systemu wychowawczego, jak i stanowić kryterium weryfikacji skuteczności metod wychowawczych.
Profilaktyka społeczna ma sens tylko wtedy, kiedy zapobiega zachowaniom antyspołecznym w stosunku do osób, które jeszcze nie przejawiają symptomów nieprzystosowania społecznego. Przez różnego rodzaju zabiegi wychowawcze minimalizuje się negatywne konsekwencje istniejących postaw aspołecznych.
1.1.4. Pojęcie osoby nieprzystosowanej społecznie.
Pedagogika specjalna, psychopatologia i socjopatologia są to dziedziny wiedzy, które szczególnie zajmują się jednostką niedostosowaną do normalnych warunków współżycia społecznego. Wykazują one niezwykle żywy rozwój w kilku ostatnich dziesięcioleciach. Literatura naukowa dotycząca problematyki dziecka trudnego, trudności wychowawczych i niedostosowania społecznego jest ogromna.
Maria Grzegorzewska wprowadziła w 1959 r. termin ,,niedostosowany społecznie ". Oto wskazane przez nią cechy charakteryzujące młodzież niedostosowaną społecznie: ,, Tendencje społecznie negatywne. Odwrócenie zainteresowań od wartości pozytywnych i chęć wyżycia się w akcji społecznie destrukcyjnej. Podziw i zainteresowanie dla tzw. złych czynów. Cynizm i brawura w tym względzie. Nieżyczliwy stosunek do człowieka. Stałe konflikty z otoczeniem, najczęściej na tle stosunku do człowieka, do cudzego mienia, regulaminów, norm i zarządzeń, nieodpowiedniego stosunku do czynów własnych, nieumiejętność zżycia się z grupą. Wyłamywanie się, zrzucanie winy. Niechęć do pracy i nauki. Brak poczucia odpowiedzialności za życie swoje. Życie chwilą, przygodą, awanturą. Wyobraźnia duża. Brak hamulców, krytycyzmu. Sugestywność. Brak wizji życia w płaszczyźnie etycznej - społecznie pozytywnej. Nieumiejętność wyjścia z trudnej sytuacji, brak wiary w możliwość tego. Zaburzenia wybitne w przebiegach emocjonalnych"[16].
J. Konopnicki przez niedostosowanie rozumie: ,, odchylenie od normy w zachowaniu się danego dziecka, przy czym przez normę będziemy tutaj rozumieli zasady moralne, obyczaje i zwyczaje przyjęte w danym środowisku. Stopień odchylenia od tej normy będzie świadczył o sile czy natężeniu zaburzenia. Znajdzie się tam najłagodniejsze odchylenie od normy, jakim są trudności dziecka w nauce szkolnej, a będziemy mogli objąć nim także najtrudniejsze i najcięższe odchylenia jak nerwica czy przestępczość. Użycie wyrazu ,, zaburzenie'' będzie dowodem zmian, jakie musiały nastąpić w psychice dziecka: przyjmujemy także, że jest ono wynikiem zwichnięcia równowagi pomiędzy środowiskiem i organizmem, a więc zakładamy, że przyczyna powstania zaburzenia może tkwić zarówno w środowisku jak i w organizmie"[17].
Dziecko odchylone od jakiejkolwiek normy fizycznej, psychicznej czy moralno - społecznej jest zawsze przedmiotem działania zespołu specjalistów: pedagogów, psychologów, psychiatrów, pracowników społecznych. Zgodne działanie tych osób i prawidłowe ukierunkowanie ich pracy terapeutycznej zależne jest od możliwości pełnego porozumienia się między sobą, a więc od używania jednolitej terminologii dla tych samych jasno określonych treści.
Zdaniem L. Pytki ,,niedostosowani społecznie to młodzież, u których na skutek zaburzeń wewnętrznych lub niekorzystnych warunków środowiskowych występują utrwalone ( powtarzające się ) zaburzenia w zachowaniu”[18].
Niedostosowanie społeczne wyraża się w relacji: jednostka społeczeństwo. Jednostka, która ma wewnętrzne trudności w dostosowaniu się do wymogów środowiska społecznego i której formy postępowania i zachowania nie są zgodne z panującą opinią społeczną traktowana jest w tym środowisku jako jednostka niedostosowana społecznie. Istnieje wtedy niezgodność między zachowaniem się jednostki, a wartościami moralno - społecznymi uznanymi przez społeczeństwo.
Osoba dobrze przystosowana kieruje się dobrem innych ludzi, ceni dobre stosunki z innymi, posiada silną potrzebę afiliacji, dobrze się uczy, na zajęciach wykazuje aktywność, jest zaangażowana w realizację swoich zainteresowań poza środowiskiem szkolnym, ma pogodne i wesołe usposobienie, posiada adekwatną samoocenę - reaguje odpowiednio do siły działającego bodźca, posiada dobry poziom samoakceptacji, ma wysoki poziom poczucia własnej wartości.
Niedostosowany społecznie to człowiek który stoi w relacji obojętności lub
wrogości wobec pewnych norm społecznych. Niedostosowany to jednostka naruszająca
normy współżycia społecznego. Nie radzi sobie z obowiązującymi normami, może być
sprawcą czynu zabronionego.
Według L. Pytki ,, nieprzystosowani społecznie to dzieci i młodzież
u których na skutek zaburzeń wewnętrznych lub niekorzystnych warunków
środowiskowych występują utrwalone zaburzenia w zachowaniu "
[19].
Skala Nieprzystosowania Społecznego(SNS)
SNS stanowi próbę wystandaryzowania pomiaru skali nieprzystosowania, czyli także i skali zaburzeń w zachowaniu. Pozwala ona na badanie bardzo różnych aspektów zjawiska, nie redukując ich do jednej dziedziny. Bynajmniej nie oznacza to, że SNS powinna być monopolistą w pomiarze, a wręcz przeciwnie-równolegle z nią należy stosować inne narzędzia i skale [20].
L. Pytka wymienia pięć założeń teoretycznych SNS:
1. nieprzystosowanie wyraża się nieprawidłowym funkcjonowaniem jednostki w jej rolach społecznych w domu, szkole, grupie rówieśniczej
2. konsekwencją tego jest kumulacja zachowań antyspołecznych
3. prawdopodobieństwo wystąpienia zjawiska wzrasta wraz z nasileniem się niekorzystnych dla dziecka czynników psychicznych (biopsychicznych) i socjokulturowych
4. formy zachowań antyspołecznych są dostrzegane i negatywnie oceniane przez otoczenie badanego
5. ocena zachowań jest dostrzegana i oceniana, bo jednostka faktycznie przejawia takie zachowania, osoby obserwujące dysponują odpowiednim do tego instrumentarium[21]
Celem stosowania SNS jest wstępny pomiar nieprzystosowania jednostki w wieku 13-17 lat, oszacowanie skali zjawiska, intensywności i częstotliwości zaburzonych zachowań. Skala rejestruje zachowania, jak i jego kontekstowe sytuacje, w tym odniesione do osób socjalizująco znaczących dla badanego. Per saldo SNS stanowi warunek postawienia diagnozy, jest zatem przydatny dla indywidualnych badań diagnostycznych prowadzonych na potrzeby codzienności. Pamiętać przy tym należy o tym, iż wystawienie ocen absolutnie pewnych i ostatecznych zakrawałoby na utopię. SNS, jak wiele innych podobnych instrumentów w naukach społecznych obarczony jest niedoskonałościami. Jego skale i miary łatwo mogą być uznane za relatywne, cały proces zaś za skażony subiektywizmem badającego, ale też za obarczony choćby niską wiarygodnością innych osób pojawiających się w trakcie badania. L. Pytka proponuje zastosowanie 6 podstawowych skal i przydzielenie każdej z nich 10 kategorii.
W każdej ze skal obowiązuje punktacja-0,1,2 punkty. Im więcej punktów, tym silniejsze są niedostosowane zachowania. Dla każdej ze skal dobrani mogą być informatorzy, którym należy zapewnić pełną dyskrecję.
Podstawowymi skalami są:
- NR- Nieprzystosowanie Rodzinne mierzy nieprzystosowanie jednostki do wymogów życia rodzinnego, tzn. jej reakcje na wymagania i oczekiwania ze strony rodziców i środowiska rodzinnego; bada interakcje z rodziną, tło emocjonalne, ale też wywiązywanie się dziecka z obowiązków, kontrolę nad nim, identyfikację i naśladownictwo rodziców przez dziecko itd.
- NK- Nieprzystosowanie Koleżeńskie-odnosi się do grupy rówieśniczej, przedstawia ocenę jednostki przez grupę, utożsamienie się z jej normami, umiejętność podtrzymywania rówieśniczych więzi, popularność jednostki w grupie
- NS- Nieprzystosowanie Szkolne-pokazuje relacje z wymogami stawianymi przez szkołę; tu głównym respondentem pozostaje nauczyciel(wychowawca), oceniana jest choćby frekwencja dziecka na lekcjach, wyniki osiągane w nauce, stosunek do szkoły i nauczycieli, stopień zaspokojenia potrzeb przez szkołę
- ZA- Zachowanie Antyspołeczne-mierzy jego częstotliwość; tu w perspektywie zainteresowania znajdują się m.in. problemy kłamstwa, agresji i przemocy(także autoagresji), ucieczek z domu i szkoły, alkoholizowania się itp.
- BP- Bio Psychicznych czynników kumulacja-mierzy zatem stopień ich nagromadzenia, koncentruje się na np. lęku, nieśmiałości, dyslekcji, zaburzeniach psychosomatycznych, nadpobudliwości psychoruchowej itp. , które często bywają powiązane z zaburzeniem w zachowaniu
- SK- Socjo Kulturowych niekorzystnych czynników kumulacja-wiąże się m.in. z problemem naznaczenia jednostki, zwraca uwagę na status społeczno-ekonomiczny rodziny, jej strukturę, wzorce, także dewiacyjne; skalę identyfikacji jednostki z np. subkulturami [22].
Działaniem naprawczym niedostosowanych społeczne jest resocjalizacja. Zmierza ona do ukształtowania w wychowaniu postaw akceptowanych społecznie. Zadania resocjalizacji w stosunku do dzieci i młodzieży o mniejszym stopniu demoralizacji należą do szkoły i placówek pozaszkolnych. Organizowane są świetlice, dożywianie, koła zainteresowań, boiska otwarte, obozy letnie, kolonie, wycieczki. Młodzież zaniedbana wychowawczo i pozbawiona dostatecznej opieki w domu tu znajdzie pomoc i wsparcie.
Można tak sformułować określenie społecznego niedostosowania : jest to zaburzenie charakterologiczne o niejednolitych objawach spowodowane niekorzystnymi zewnętrznymi lub wewnętrznymi warunkami rozwoju, a wyrażające się wzmożonymi i długotrwałymi trudnościami w dostosowaniu się do normalnych warunków społecznych i w realizacji zadań życiowych danej jednostki.
1.1.5. Objawy nieprzystosowania społecznego
Nieprzystosowany społecznie człowiek, to taki, który w jakikolwiek sposób przeciwstawia się rygorom społecznym, normom, nakazom, zakazom, zwyczajom przyjętym i obowiązującym w danej grupie społecznej. Niedostosowaną można więc nazwać jednostkę społecznie destrukcyjną, ale często i wartościową, występującą przeciw bezsensownym wymogom. W mowie potocznie zamiast określenia nieprzystosowania używa się określenia dziecko trudne lub agresywne.
"Liczba najczęściej wymienianych podstawowych symptomów nieprzystosowania społecznego zawiera się w przedziale 3-15. Do typowych przejawów zalicza się: nadużywanie alkoholu przez młodzież, uzależnienie lekowe, toksykomanię, samobójstwa i zamachy samobójcze, prostytucje i promiskuityzm, ucieczki z domu, wagary, pasożytnictwo społeczne, uczestnictwo w gangach podkulturowych. Jednak niektórzy autorzy są skłonni uznać za symptomy nieprzystosowania społecznego również takie formy zachowania jak: notoryczne kłamstwa, werbalną agresję(wulgarność), lenistwo szkolne, nieprzestrzeganie wewnętrznych zarządzeń i przepisów szkoły, zaburzenia koncentracji uwagi, lękliwość, konflikty z nauczycielami lub wzmożone konflikty z rówieśnikami"[23].
L. Pytka, autor Skali Nieprzystosowania Społecznego - znormalizowanego i wystandaryzowanego narzędzia do badania nieprzystosowania społecznego - jako cząstkowe wskaźniki uznał takie symptomy, jak notoryczne kłamstwa, wagary, alkoholizowanie się, ucieczki z domu, kradzieże, niekonwencjonalne zachowania seksualne, różne formy agresji antyspołecznej, łącznie z autoagresją [24].
Niektórzy autorzy wymieniają także i inne kategorie zachowań lub ich cech jako symptomatyczne dla osób nieprzystosowanych społecznie, np. nieposłuszeństwo wobec rodziców, opiekunów, nauczycieli, lenistwo, lękliwość, zaburzenia koncentracji, cynizm, brawura. Wymienione wyżej kategorie zachowania nie występują w izolacji, lecz łączą się w tzw. syndromy zachowań, które są podstawą do wyodrębnienia różnych odmian nieprzystosowania społecznego ze względu na cechy zachowań składających się na dany syndrom.
Nieposłuszeństwo to przejaw postępowania dziecka sprawiający rodzicom i
wychowawcy szczególną przykrość, gdyż traktowane jest ono bowiem jako wyraz
utraty pozycji autorytatywnej wobec dziecka i wpływu na kształtowanie jego
postawy.
O nieposłuszeństwie mówi się wtedy, gdy dziecko "nie słucha" nie daje posłuchu,,
poleceniom i nakazom, nie reaguje na to, co się do niego mówi.
Sporo kłopotu sprawiają dzieci kłamiące. Nie wiadomo, kiedy mówią prawdę, a
kiedy nie. Trudno ustalić dziedziny ich prawdomówności.
U dzieci częste bywają kłamstwa kompensacyjne dotyczące własnej osoby.
Skłonność do kłamstw fantastycznych mija nieraz sama, kiedy dziecko wyrasta,
dostrzega nieprawdopodobieństwo tego wszystkiego, co opowiadało otoczeniu.
Przejawy kłamstwa i kłamliwości występują różnie, w poszczególnych okresach rozwoju: małe dziecko, nie kłamie, a mówi prawdę, bo nie wie i jeszcze nie rozumie, świat rzeczy jeszcze zbyt silnie powiązany jest ze światem fantazji. U dziecka przedszkolnego, najwcześniej i najczęściej pojawiają się kłamstwa obronne, kłamstwa dla zaspokojenia odczuwalnych potrzeb, a w tym często potrzeby bezpieczeństwa. W wieku szkolnym często są kłamstwa wynikające z solidarności z innymi i kłamstwa dla podniesienia własnej wartości.
U młodego dziecka agresywne zachowanie pojawia się bardzo wcześnie: dziecko niszczy, rozbija, gryzie, jeśli coś się nie udaje, czegoś nie otrzyma, jest z czegoś niezadowolone. Czyni to w stosunku do rzeczy i ludzi. W tym okresie rozwoju agresja jest wyrazem aktywnego stosunku do świata, jest formą obrony lub sposobem zdobywania.
Najprostsze i zarazem najbardziej pospolite formy autoagresji obserwuje się w momentach bezsilnej złości, skoro nie można swego gniewu zwrócić przeciwko innemu, zwraca się przeciwko sobie. Wyraża się to zagryzaniem warg do krwi, wyrywaniem włosów, notowane są bardzo różne przejawy autoagresji i od niegroźnych zranień, połykania ostrych narzędzi, aż do prób samobójczych.
Przemoc i agresja może przybierać różne formy. Najogólniej można podzielić ją na trzy grupy:
Działania wychowawcze powinny obejmować wszystkie formy agresji. Często zdarza się jednak, że nauczyciele, zajmują się przede wszystkim agresją fizyczną, która jest bardziej widoczna. Przezywanie czy izolowanie mogą być tak samo krzywdzące i bolesne dla dziecka jak pobicie. Warto pamiętać, że chłopcy stosują bezpośrednie formy agresji. Dziewczynki działają w sposób zakamuflowany, wolą manipulować związki przyjaźni i obgadywać niż wprost wyrażać swoje niezadowolenie czy uczucia.
Przyczyny wagarów są rozmaite, ale z punktu widzenia stosunku dziecka do szkoły można wyróżnić dwa zasadnicze zespoły motywów wagarowania:
1. Te, które mają swe źródło w niechęci do szkoły na skutek przykrych w niej doznań i przeżyć;
2. Te, które tkwią poza szkołą, w środowisku, które nęci i zachęca do opuszczania nauki i zajęć szkolnych.
Wagary spowodowane tymi motywami są wyrazem słabej więzi dziecka ze szkołą, a
także braku dostatecznej troski i pomocy ze strony szkoły i domu. Wagary
rzadkie, jednorazowe, pozostawiające na długo poczucie winy i niezadowolenia z
samego siebie, zdarzają się nawet pilnym uczniom. Częste jednak nieobecności
uczniów słabych pogarszają i tak już trudną sytuację dziecka w szkole.
Każda opuszczona lekcja zwiększa dystans w stosunku do przerobionego materiału.
Dlatego opuszczanie bez istotnego i ważnego powodu zajęć lekcyjnych jest ze
szkolnego punktu widzenia sprawą bardzo ważną, a wychowawczo nawet groźną.
Źródła zła tkwią jednak częściej w pozaszkolnej sytuacji dziecka, dlatego działalność wychowawczo - opiekuńcza poza zajęciami szkolnymi bardziej może przyczynić się do zapobiegania wagarom szkolnym.
1.2. WIĘZIENIE I JEGO UWARUNKOWANIA
1.2.1. Więzienie jako instytucja karna i resocjalizacyjna
Więzienia należą do jednych z najbardziej kontrowersyjnych instytucji, które stworzył sobie człowiek. W więzieniach współczesnego świata przebywają setki, tysięcy osób. Skazani zróżnicowani pod względem psychologicznym, społecznym i kulturowym muszą żyć na ograniczonej przestrzeni w oderwaniu od swych dotychczasowych środowisk.
Pozbawienie wolności było znane już w starożytności. Karę tę stosowano po to, by odizolować, a nie wychowywać i przywracać społeczeństwu. Sprawiedliwość średniowieczną wypełniały kary, których samo wyobrażenie budzi grozę. Ukrzyżowanie, wbicie na pal, ćwiartowanie, ucinanie rąk, uszu, tortury, chłosta czy mroczne lochy. [25]
Chcąc wyjaśnić podstawowe znaczenie terminu ,, resocjalizacja ", trzeba określić istotę pojęcia ,, socjalizacja ". Jest to pojęcie występujące w psychologii, socjologii pedagogice. Zgodnie z jego znaczeniem przyjmowanym w tych naukach, socjalizację można określić jako proces oddziaływania grupy na jednostkę. Efektem problemu resocjalizacji staje się umiejętność bezkonfliktowego funkcjonowania w różnych grupach społecznych, świadome podejmowanie wykonawstwa, określonych ról i narzucenia sobie określonych wymagań.
Socjalizacja nie jest ograniczona jedynie do oddziaływań grup wytwarzających kulturę, lecz jest także wynikiem wpływu grup społecznych wytwarzających podkulturę i co za tym idzie, dotyczy wszelkich zmian, jakie w wyniku tych oddziaływań występują u jednostki.
O. Lipkowski uważa, że resocjalizacja ,, (...) jako działanie pedagogiczne zmierza do jak najpełniejszego rozwoju pozytywnych cech psychofizycznych dziecka, do jak najszybszego przysposobienia go do spełnienia zadań społecznych i osiągnięcia osobistego zadowolenia w realizacji optymalnych zadań życiowych. [26]
Podobnie o resocjalizacji pisze K. Pospiszyl, który za istotny jej element uważa fakt uzyskania pozytywnych rezultatów w zakresie wyrównania zaburzonych postaw emocjonalnych i przywrócenia równowagi procesów nerwowych u wychowanków.
Przez system resocjalizacyjny należy rozumieć zespół metod i zasad postępowania resocjalizacyjnego w określonych warunkach organizowanych którego realizacja ma spowodować zmiany w obszarze osobowości więźnia, głównie w zakresie postaw w wyniku czego nie zechce on zdecydować się na ponowną działalność przestępczą i podejmie wysiłki na rzecz readaptacji i reintegracji społecznej.
Ważne jest zarówno ze względów osobistych osób odbywających karę pozbawienia wolności, jak i społecznych, aby w trakcie pobytu w więzieniu nie rozpadła się ich więź rodzinna. Rodziny osób przebywających w więzieniu zaliczyć można do rodzin o zwiększonym ryzyku społecznym. Rodzina może stać się ważnym czynnikiem ułatwiającym późniejszą readaptację społeczną, albowiem do niej wraca zwykle były przestępca po odbyciu kary.
Na konieczność ludzkiego, a więc normalnego traktowania więźniów zwracał uwagę Rabinowicz. [27] Ludzkie traktowanie więźniów pozwala na dłuższy, wzajemny kontakt oraz gwarantuje unikanie w tych interakcjach zbędnej konfliktowości. Nie bez znaczenia jest tu kwestia wzorca zachowań, którego nie powinien swoją osobą zniekształcać wychowawca ani inni członkowie personelu.
W zakładach karnych znajdują się osoby skazane na kary długo terminowe -od lat 3 do 25 oraz dożywotne, średnioterminowe -od jednego roku do trzech lat oraz krótko terminowe -do jednego roku. W sprawie możliwości wychowania przestępcy w czasie kary krótkiej są bardzo sceptyczne poglądy szczególnie w odniesieniu do kary orzeczonej na czas do 6 miesięcy, kara taka nie tyle wychowuje, co zawiera elementy wychowawcze.
Należy zgodzić się ze stanowiskiem prezentowanym m.in. przez J. Wąsika, że krótkie kary zupełnie nie nadają się do jakiejkolwiek resocjalizacji i często nie są skuteczne[28].
Bardzo demoralizująco na młodocianych pierwszy raz karanych wpływają młodociani recydywiści, młodociani przestępcy wtórni i ,,absolwenci" zakładów resocjalizacyjnych dla nieletnich, stanowiących szczególnie trudny ,, materiał wychowawczy".[29]
Młodociani łatwiej niż inni skłonni są do wiązania się z podkulturą więzienną do zachowań ekstremalnych, w tym także natury seksualnej. Wśród tej kategorii więźniów znajdują się często początkujący albo też średniozaawansowani narkomanii. Jednak młodzi ludzie łatwo się uczą, największe są tu nadzieje na skuteczną resocjalizację.
Wśród więźniów dorosłych są ludzie o rozmaitym stopniu demoralizacji i różnych postawach wobec własnego czynu przestępczego. Wyobraźnia wyodrębnia się tu kategorią przestępców zawodowych, wymagających niezwykle intensywnej resocjalizacji lub też w ogóle nie poddających sie temu procesowi.
W społeczności więźniów znajdują sie osoby, które odbywają kare po raz drugi, trzeci i więcej razy są wśród nich recydywiści i recydywiści penitencjarni, zarówno młodociani jak i dorośli. Są również kobiety. Kategoria przestępców powrotnych nie jest jednolita. Więźniowie ci maja pewną zdolność do szybkiego i łatwego przystosowania sie do warunków więziennych. Ta łatwość przystosowania sie do warunków więziennych może wskazywać na to, że w czasie poprzednich pobytów proces pionizacji dominował być może nad procesem resocjalizacji.
Niedostosowanie społeczne objawiające się wykroczeniami i zachowaniem przestępczym występuje także u kobiet [30]. Ich odrębność biologiczna i macierzyństwo, a także silniejszy niż u mężczyzn uczuciowy związek z osobami bliskimi, zwłaszcza zaś z dziećmi, sprawia, iż stanowią one kategorię osób wymagającą odrębnego traktowania podczas wykonywania kary pozbawienia wolności. Kobiety znoszą gorzej izolację więzienną niż mężczyźni. Mogą one wykonywać wiele ról społecznych, zawsze jednak uznają, że rola żony i matki jest rolą dominującą. Dobro rodziny, dzieci jest dla większości skazanych kobiet najważniejsze. U wielu kobiet posiadających rodzinę zauważa się lęk o jej rozbicie, obawę, że może odejść mąż. Kobiety osadzone w więzieniu ,,stale odczuwają dolegliwości tej kary. Stopień odczuwania nie jest jednak jednakowy. Wykazuje on wahania zależne od aktualnego stanu psychicznego i działania różnych bodźców zewnętrznych"[31]
Więzienie jako instytucja wychowawcza, nie może pracować bez społecznego wsparcia, zarówno materialnego, jak i moralnego.
1.2.2. Wybrane aspekty penitencjarnej procedury resocjalizacyjnej
Zachowania nie adekwatne powstają na podłożu zaburzeń emocjonalnych. Zaburzenia emocjonalne powstają głównie na tle i w wyniku różnych doświadczeń życiowych jednostki. Osoby nieadekwatne są często mało realistyczne, mało plastyczne, odbierają świat nierealistycznie, a raczej emocjonalnie. Przejawiają też mało krytyczny stosunek do siebie. Podkreślają swoją niezależność i obiektywizm. Resocjalizacja tych osób jest trudna.
Zachowania asocjalne charakteryzuje ignorujący stosunek do wymagań społecznych, przy czym zauważa się przewagę obojętności, izolacji nad agresywnością, a także unikanie podejmowania obowiązków społecznych i raczej niechętny stosunek do społecznych oczekiwań.
Zachowania dysocjalne charakteryzuje te jednostki, które nie dysponują zdolnościami do uzewnętrzniania zasad moralnych, a które jednocześnie szukają oparcia wśród ludzi. Osoby te mają trudności, gdy idzie o związanie się uczuciowe z bardziej ogólnymi ideałami, wartościami i celami, wobec czego poszukują tych wartości w innych ludziach. Osoby te potrafią wyrobić w sobie silne poczucie wspólnoty z grupą, jednak nie z jej tradycją, normami i wartościami, ale z konkretnymi członkami grupy. Chętnie wiążą się z grupami negatywnymi społecznie, takimi jak: szajki, gangi, ugrupowania gangsterskie. Jednostki te skłonne są przyjmować na siebie wysokie ryzyko.
Stawiający diagnozę penitencjarną diagnosta więzienny powinien bezwzględnie ustalić, na ile czyny asocjalne , a przede wszystkim przestępcze, są u badanego rezultatem przebywania w trudnych stosunkach, względnie warunkowane takimi właściwościami jak np. nieopanowana impulsywność, niska tolerancja na stres emocjonalny, obniżenie poziomu inteligencji, a na ile są powodowane zauważalną predyspozycją do czynów asocjalnych, związaną z niedorozwojem dążeń i pojęć społecznych czy też z zupełnym brakiem uspołecznienia. Zadaniem diagnozy penitencjarnej jest umieszczanie badanego w określonym miejscu na kontinuum asocjalności[32] .
Reasumując diagnozowanie w modelu wielodyscyplinarnym według L. Pytki obejmuje: [33]
- określenie intensywności postaw antyspołecznych oraz sposobu ich zewnętrznej integracji;
- określenie stopnia wadliwości w funkcjonowaniu w przypisanych jednostce rolach społecznych oraz poziomu internalizacji przepisów ról społecznych, które ona odgrywa w kręgach podkulturowych;
- wskazanie hipotetycznych czynników zwiększających prawdopodobieństwo wystąpienia konfliktu jednostki z normami społecznymi;
- ocenianie stwierdzonego stanu rzeczy w aspekcie wielkości zagrożenia społecznego stworzonego przez jednostki i jej środowisko społeczne, w którego wyniku wyprowadza się wnioski dotyczące postępowania interwencyjnego lub wstrzymania się od niego.
Postawą dobrej diagnozy penitencjarnej stanowi poprawnie zebrany materiał informacyjny ( diagnostyczny ) o osobie więźnia, który następnie jest poddawany analizie.
Według S. Górskiego[34] są dwa źródła zdobywania informacji diagnostycznych. Pierwszym jest osoba badanego i jego zachowania, zarówno czyny jak i słowa. Drugim są inne osoby ze społecznego otoczenia badanego ( rodzice, rodzeństwo, koledzy nauczyciele, przełożeni, itp. oraz osoby z którymi badany mógł stykać się formalnie, np. policjanci, więziennicy, kuratorzy sądowi, lekarze ).
Przed przystąpieniem do badania badający musi bezwzględnie przemyśleć jego cel, sposób oraz przebieg. Musi jasno określić, co chce zbadać, jakimi narzędziami, jak będzie się nim w posługiwał, w jakiej kolejności itp. Można przestawić w sposób skrótowy najczęściej stosowane metody diagnostyczne w kontekście celów osobo poznawczych.
Przez metodę resocjalizacji penitencjarnej należy zrozumieć sposób oddziaływania penitencjarnego, za którego pomocą można dokonywać określonych zmian w osobowości więźniów i w czynniku tego oddziaływania, głównie o charakterze korekcyjnym, uzyskać pożądane zmiany w ich zachowaniu.
1.2.3. Personel więzienny wobec aktualnych problemów i zadań
Personel więzienny jest dostosowany do struktury organizacyjnej więzienia, które gwarantuje jego funkcjonowanie. Nie wszyscy funkcjonariusze i pracownicy więzienia wykonują swoje obowiązki służbowe w bezpośredniej styczności z więźniami. Nie wszyscy są zaangażowani w działalność resocjalizacyjną.
Personel więzienny zobowiązany jest do podejmowania stawianych przed nim zadań. Zadania jak również status prawny funkcjonariuszy, sprecyzowane są w Ustawie o Służbie Więziennej z dnia 26 kwietnia 1996r. jak również w kodeksie karnym wykonawczym zakresie kar pozbawienia wolności i tymczasowego aresztowania. Jako umundurowana, uzbrojona, o własnej strukturze organizacja, formacja apolityczna, Służba Więzienna podlega Ministrowi Sprawiedliwości[35] .
P. Moczydłowski zakłada, iż funkcjonariusz więzienny powinien posiadać określony zespól cech m. in. : prawość i czystość moralną, nastawienie na pomoc więźniom w ich powrocie do wolności, zdolności obrony przed agresją społeczną, zdolność osiągnięcia bezpieczeństwa w zakładzie karnym oraz umiejętność realizacji władzy wynikającej z autorytetu moralnego, a nie tylko formalnego [36].
Można wyróżnić cztery kategorie personelu: personel ochronny, personel obsługi, personel resocjalizacyjny i personel administracji.
Personel ochrony odpowiada za bezpieczeństwo zakładu karnego, za bezpieczeństwo funkcjonariuszy i więźniów.
Personel obsługi odpowiada za przyjęcie i zwolnienie więźniów za zapewnienie stosownych warunków socjalno - bytowych oraz za obsługę sanitarno - medyczną i inną.
Personel resocjalizacyjny odpowiada za diagnostykę penitencjarną, programowanie działań resocjalizacyjnych i terapeutycznych ich organizowanie, realizację i ocenę. Odpowiada w tym zakresie za współprace z rodzinami więźniów oraz z odpowiednimi instytucjami zewnętrznymi.
Personel administracyjny odpowiada za zarządzanie więzieniem, za zabezpieczenie jemu właściwej polityki kadrowej i obsługi prawnej oraz za zatrudnienie więźniów.
Odpowiedzialność zawodowa personelu więziennego skupia się nie tylko na zagwarantowaniu sobie i skazanym bezpieczeństwa, ale także na przywróceniu społeczeństwu jednostek respektujących prawo, zasady i normy w nich rządzące. Taki efekty oddziaływania na skazanych ma się dokonać poprzez posługiwanie się środkami oddziaływania penitencjarnego, które oznaczają ściśle określone działania zmierzające do wywoływania zmodyfikowania postaw czy dążeń jednostki lub zbiorowości.[37]
Przykładem realizacji czynności obsługi i czynności resocjalizacyjnych jest także duszpasterstwo więzienne. Poza tzw. obsługą religijną, a więc świadczeniem posług religijnych, duszpasterstwo ma wiele możliwości wpływania na zmianę postaw więźniów, na ich psychoreakcje np. podczas rekolekcji i innych podobnych form, wynikających z nauki społecznej Kościoła.
Normy regulujące pracę funkcjonariuszy, ich kontakty ze skazanymi oraz prezentowane postawy, skłaniają do określenia etyki zawodowej zrozumiane jako całokształt norm, które wyznaczają określone obowiązki moralne. Obowiązki te dotyczą czynności wynikających bezpośrednio z wykonywania danego zawodu jak również związanych z nim społecznych stosunków zawodowych[38].
Natomiast na polu międzynarodowym o personelu więziennym traktują Reguły Minimalne ONZ z 1995 roku oraz Europejskie Reguły Więzienne z 1987 roku. Polskie rozwiązania prawne w pełni uwzględniają moralno - etyczne kryteria przydatności zawodowej personelu penitencjarnego.
W art. 12 Ustawy o Służbie Więziennej można przeczytać: Funkcjonariusze i pracownicy powinni wykazywać się odpowiednim przygotowaniem ogólnym i zawodowym doświadczeniem oraz wysokim poczuciem moralnym, systematycznie dokształcać się i podnosić kwalifikacje zawodowe. ( Ust. z dn. 26 kwietnia 1996r. o służbie Więziennej ).
Funkcjonariusz nieprzygotowany do służby pod względem merytorycznym i praktycznym, fizycznym i psychicznym z góry jest skazany na porażkę. W obecnych strukturach więzienia może się odnaleść tylko kadra pod każdym względem cechująca się profesjonalizmem, wysoko wykwalifikowana o wzniosłych walorach etycznych, stabilna, kierująca się klarownym kodeksem norm moralnych, skupiająca w sobie hart psychiczny, sprawność fizyczną i odpowiednią wiedzę. Personel zakładu karnego codziennie boryka się z uczuciem stresu, które musi pokonać aby poprawnie wykonywać swoje powinności. Wypełnianie obowiązków wywołuje różne stany emocjonalne, skutkujące albo zwiększoną chęcią do ich wykonania albo spadkiem zainteresowania daną czynnością. Te dualistyczne emocje powodują u człowieka stres.
Według Zimbarda i Rucha stres to ,, niespecyficzna reakcja fizjologiczna i psychiczna jednostki na wszelkie wymagania środowiskowe lub zagrożenie jej integralności. Stresorem zaś nazywają oni ,, każdy czynnik potencjalnie szkodliwy dla organizmu czy to fizycznie czy psychicznie, wystawiający na próbę jego adaptacyjne zdolności i przekonania, które się pojawiają, gdy ludzie mają poczucie, że nie radzą sobie z wymogami środowiska " [39].
Jednym z pierwszych, który zwrócił uwagę na zjawisko wypalania się zawodowego personelu więziennego w Polsce, był J. Nawój [40]. Autor ten opisując wypalanie się zawodowe wśród funkcjonariuszy więziennych wyróżnia trzy jego symptomy tworzące syndromy tego negatywnego zjawiska:
1. Wyczerpanie emocjonalne ( zwane też emocjonalnym i psychofizycznym wyczerpaniem)
2. Depersonalizacja ( określana też jako deprecjonowanie innych )
3. Obniżenie potrzeby osobistych osiągnięć połączone z poczuciem braku kompetencji.
Wyczerpanie emocjonalne objawia się m.in. brakiem satysfakcji z pracy, mimo osiągnięć oraz takimi symptomami psychosomatycznymi jak: chroniczne zmęczenie, bóle głowy, bezsenność, zły nastrój, brak energii, brak radości życia i zapału.
Zjawisko wypalenia zawodowego personelu więziennego ma swojego sprzymierzeńca w postaci niesprzyjających i wręcz szkodliwych uwarunkowań środowiskowych albo w deficytach osobowościowych, które stają na przeszkodzie w skutecznym funkcjonowaniu i przeciwstawieniu się stresogennym sytuacjom. Zakłady karne można zatem nazwać kompleksem stresorów, którego destruktywne symptomy są widoczne wśród całej zbiorowości więziennej.
1.3. RESOCJALIZACJA I PROFILAKTYKA
1.3.1 Programy oddziaływań resocjalizacyjnych
Programy oddziaływań resocjalizacyjnych stosowane w zakładach muszą być strukturalnie powiązane z programami prowadzonymi w naturalnym otoczeniu społecznym wychowanka jako że te drugie wywierają z reguły silniejszy wpływ na poprawę zachowania niż te które prowadzone są w warunkach zakładowych. Efektywne programy obejmują także pracę z rodziną i najbliższym otoczeniem społecznym wychowanka. Skuteczne programy resocjalizacyjne muszą łączyć pracę nad wyrobieniem właściwej pozytywnej postawy w stosunku do uczenia się, przygotowanie do zawodu i umożliwienie znalezienie stałej pracy zarobkowej. Program oddziaływań resocjalizacyjnych jest tym skuteczniejszy im bardziej zintegrowane są wszystkie działania.
Organizacja i przebieg resocjalizacji w zakładach karnych przy założeniu że przeprowadzenie tego procesu w tym miejscu jest w ogóle możliwe zależy od kilku okoliczności. Przede wszystkim od funkcjonariuszy więziennych, ich cech, wiarygodności, autentyczności, skuteczności przekazu itp. Następnie zaś od właściwości i doświadczenia więźniów czyli odbiorców przekazywanej wiedzy społecznej oraz sposobów przekazu treści, specjalnych technik jej przekształcania i warunków wspierających.
Analizując populację więźniów ( młodocianych, dorosłych skazanych po raz pierwszy i recydywistów, głównie mężczyzn ), nietrudno zauważyć, że poziom agresji w ich stylach życia jest wysoki. Należy zatem podjąć wobec wszystkich tych kategorii oddziaływanie, którego celem byłoby wyeliminowanie zachowań agresywnych.
Jak pisze K. Pospiszyl[41] ,, człowiek agresywny jest to osobnik, który reaguje agresją na każde życiowe niepowodzenie, nie zna poczucia dystansu względem innych”.
Programy mające na celu redukowanie u więźniów nastawień agresywnych są stosowane wobec dwóch kategorii osadzonych. Są adresowane, po pierwsze, do osób demonstrujących zachowania agresywne na terenie więzienia, w interakcjach z innymi więźniami, po drugie – do więźniów, sprawców przestępstw charakteryzujących się agresją i przemocą.
Do najbardziej znanej opinii społecznej programów terapii uzależnień, które realizuje od kilku lat więziennictwo, należy program ,, Duet ”, adresowany do skazanych alkoholików. Jego głównym inicjatorem jest Tadeusz Szarek, kierownik Oddziału Terapeutycznego w Areszcie Śledczym Kraków – Podgórze. Cele programu są następujące:
- zwiększenie możliwości rozwoju osób niepełnosprawnych;
- wzbudzanie w skazanych woli współdziałania w kształtowaniu społecznie pożądanych
postaw, a szczególnie poczucie odpowiedzialności i obowiązku;
- odbudowa pozytywnego systemu wartości, poczucia sensu i celu życia u osób uzależnionych
od alkoholu poprzez doświadczenie pomagania innym i bycia potrzebnym;
- przełamywanie izolacji i monotonii życia podopiecznych Domu Pomocy Społecznej i
skazanych poprzez wzajemne kontakty;
- danie skazanym możliwości nabycia umiejętności w zakresie opieki nad osobami
niepełnosprawnymi;
- stworzenie w osobie więźnia partnera i towarzysza osób niepełnosprawnych.
Terapie adresowane do osób uzależnionych od narkotyków i środków psychotropowych przeprowadza się za pomocą tzw. wspólnot terapeutycznych (społeczności). Podstawowe założenie leczenia tego rodzaju uzależnień metadonem: program metadonowy ,, Metar – Kraków ” powstał w Areszcie Śledczym w Krakowie. Program ten może być stosowany jedynie pod ścisłą kontrolą medyczną w związku z czym zespół realizujący, z którego inicjatywy program podjęto, ma w swoim składzie: lekarza medycyny specjalistę chorób wewnętrznych, lekarza