Zgodnie z art. 239 Ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym z dnia 27-07-2005 r. i art. 15a ustawy z dnia 04-02-1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz. U. z 2000 r. Nr 80, poz. 904, z późn. zm.) Uczelni w rozumieniu przepisów o szkolnictwie wyższym przysługuje pierwszeństwo w opublikowaniu pracy dyplomowej studenta. Realizując ten zapis Pedagogium Wyższa Szkoła Pedagogiki Resocjalizacyjnej w Warszawie na niniejszej stronie (www.pedagogium.com.pl) publikuje wszystkie prace dyplomowe swoich studentów. Materiały publikowane na tej stronie chronione są prawem autorskim. W przypadku wykrycia naruszenia praw autorskich należy powyższy fakt zgłosić na adres rektorat@pedagogium.edu.pl.
PEDAGOGIUM
Wyższa Szkoła Pedagogiki Resocjalizacyjne w Warszawie
________________________________________________________________________________
Agnieszka Krzypkowska
Nr albumu 0226/04
Stopień akceptacji norm prawnych i moralnych
wśród studentek z warszawskich szkół wyższych
The degree of acceptance the law- and moral standards among the warsaw female student from the high school.
Praca licencjacka
na kierunku Pedagogika
specjalność Resocjalizacja społecznie nieprzystosowanych
Praca wykonana pod kierunkiem, dra Sławomira Sobczaka
Oświadczenie promotora pracy
Oświadczam, że niniejsza praca została przygotowana pod moim kierunkiem i stwierdzam, że spełnia warunki do przedstawienia jej w postępowaniu o nadanie tytułu zawodowego.
…………………………………. ..................................………………….
(data) ( podpis promotora pracy dyplomowej )
.
Oświadczenie autora pracy
Świadom odpowiedzialności prawnej oświadczam, że niniejsza praca dyplomowa została napisana przeze mnie samodzielnie i nie zawiera treści uzyskanych w sposób niezgodny z obowiązującymi przepisami.
Oświadczam, że przedstawiona praca nie była wcześniej przedmiotem procedur związanych z uzyskaniem tytułu zawodowego lub stopnia naukowego w wyższej uczelni.
Oświadczam ponadto, że niniejsza wersja pracy jest identyczna z załączoną wersją elektroniczną
……………..... .....................................................
(data) (podpis autora pracy dyplomowej)
Streszczenie
Tytuł pracy: Stopień akceptacji norm prawnych i moralnych wśród studentek z warszawskich szkół wyższych.
Title: The degree of acceptance the law- and moral standards among the warsaw female student from the high school.
W niniejszej pracy przedstawiony jest stopień akceptacji 100 zjawisk społecznych dotyczących norm prawnych i moralnych, wśród studentek z warszawskich szkół wyższych. Wyjaśnione zostało: pochodzenie, zakres i miejsce norm w życiu człowieka, pokazano również zmienność i dynamikę norm oraz podział norm społecznych na normy: prawne i moralne. Opisany został aspekt prawny i moralny w życiu człowieka dorosłego, gdzie wyjaśniono pojęcia prawa i moralności oraz relacje zachodzące między nimi. Przedstawione zostały psychologiczne koncepcje moralności człowieka dotyczące psychogenezy moralności, przeżyć wewnętrznych, ocen moralnych, postępowania i postaw. Przeprowadzone badania wykazały że z pośród 55 norm prawnych w najwyższym stopniu potępione zostało: nakłanianie nieletnich do prostytucji, zgwałcenie, pedofilia, pornografia dziecięca, sodomia, trochę potępiają: jazdę bez ważnego biletu. Z 45 norm moralnych najbardziej potępiane to: pornografia twarda, satanizm, zdrada małżeńska, pornografia miękka, prostytucja wśród mężczyzn, nie potępiane to: współżycie bez ślubu i informowania władzy że ktoś popełnił przestępstwo.
Słowa kluczowe: norma prawna, norma moralna, moralność, prawo, człowiek, zachowanie
Keywords: the law standard, the moral standards, morality, law, human being, the behaviour
SPIS TREŚCI
WSTĘP …………………………………………………………………………………4
ROZDZIAŁ I. POCHODZENIE, ZAKRES I MIEJSCE NORM W ŻYCIU CZŁOWIEKA
1. Pojęcie i rodzaje norm………………………………………………………………...8
2 Pochodzenie i dynamika norm………………………………………………………...8
3. Zmienność norm………………………………………………………………………9
4. Podział norm…………………………………………………………………………10
4.1 normy prawne………………………………………………………………………10
4.2 normy moralne……………………………………………………………………...10
ROZDZIAŁ II. ASPEKT PRAWNY I MORALNY W ŻYCIU DOROSŁEGO CZŁOWIEKA
1. Pojęcie prawa i moralności w życiu człowieka……………………………………...15
1.1 Pojęcie prawa…………………………………………………………………...15
1.2 Pojęcie moralności……………………………………………………………...16
1.3 Relacje zachodzące między prawem a moralnością…………………………....17
2. Psychologiczne koncepcje moralności człowieka…………………………………...18
2.1 Zagadnienia dotyczące psychogenezy moralności……………………………..18
2.2 Zagadnienia dotyczące przeżyć………………………………………………...19
2.3 Zagadnienia dotyczące ocen moralnych………………………………………..20
2.4 Zagadnienia dotyczące psychologii postępowania i związane z nimi postawy..21
ROZDZAIŁ III. ANALIZA BADAŃ
1. Cel przedmiot i problemy badawcze………………………………………………...23
2. Charakterystyka grupy badawczej…………………………………………………...23
3. Metody badań i metody opracowania wyników……………………………………..24
4. Wyniki badań………………………………………………………………………...26
5. Wnioski………………………………………………………………………………87
BIBLIOGRAFIA……………………………………………………………………...89
ZAŁĄCZNIK. ………………………………………………………………………...91
WSTĘP
Normy prawne i moralne odgrywają dużą rolę w naszym życiu, wpływają na nasze zachowanie i na podejmowane przez nas decyzję. Od naszej moralności i przestrzegania prawa zależy, jak zapatrujemy się na pewne zjawiska społeczne, czy potępiamy je, czy też nie potępiamy.
Przedmiotem niniejszej pracy jest przedstawienie poglądów studentek na zachowania które dotyczą norm prawnych i norm moralnych.
Celem pracy jest poznanie oceny 100 zjawisk społecznych przez studentki i stopnia w jakim je akceptują.
Praca składa się z trzech rozdziałów, dwa pierwsze rozdziały opierają się na teorii, w rozdziale trzecim zawarta jest metodologia badań.
Temat pracy brzmi: Stopień akceptacji norm prawnych i moralnych wśród studentek z warszawskich szkół wyższych. Pierwszy rozdział wprowadza nas w temat pracy. Przedstawia pochodzenie, zakres i miejsce norm w życiu dorosłego człowieka. Treść rozdziału wyjaśnia pojęcie i rodzaje norm, pochodzenie i dynamikę norm, ukazuje również ich zmienność , oraz podział norm społecznych na normy prawne i normy moralne.
W rozdziale drugi opisany jest aspekt prawny i moralny w życiu dorosłego człowieka. W pierwszej części przedstawione jest pojęcie prawa i moralności w życiu człowieka oraz relacje zachodzące między prawem a moralnością, druga część wyjaśnia psychologiczne koncepcje moralności człowieka. Zawarte są tam zagadnienia dotyczące psychogenezy moralności, przeżyć wewnętrznych takich jak poczucie powinności i wyrzuty sumienia, zagadnienia dotyczące ocen moralnych oraz zagadnienia które opisują psychologię postępowania i związane z nimi postawy. Czynniki te mają duży wpływ na stopień akceptacji norm prawnych i moralnych w życiu człowieka.
W trzecim rozdziale zawarte jest opracowane badań które zostały przeprowadzone w czerwcu 2006roku w Wyższej Szkole Handlu i Finansów Międzynarodowych im. Fryderyka Skarbka i Kolegium Nauczycielskim w Warszawie, wśród 60 studentek. Zjawiska dotyczące norm społeczny zostały podzielone na: zjawiska dotyczące norm prawnych i zjawiska dotyczące norm moralnych. W ostatnim punkcie rozdziału zawarte są wnioski z przeprowadzonych badań.
ROZDZIAŁ I
POCHODZENIE , ZAKRES I PODZIAŁ NORM.
Pierwszy rozdział pracy, dotyczy warstwy pojęciowej. Przedstawione będą różne definicje i rodzaje norm. Przeanalizowane zostanie również pochodzenie, dynamika oraz zmienność norm. W drugim paragrafie będzie przedstawiony podział norm społecznych na normy prawne i normy moralne oraz związki i różnice zachodzący między nimi.
1. POJĘCIE I ROZAJE NORM
„Norma {łac.} termin używany w filozofii, nauce i słownictwie technicznym, w wielu różnych znaczeniach i rozmaicie definiowany.” (Wielka Encyklopedia Powszechna PWN, tom 8, 1966, s. 10).
W pojęciu technicznym norma może być miernikiem rzeczy lub stanów rzeczy już istniejących, może też być wskazaniem, jak ukształtować rzecz. (…) Opis jaka ma być rzecz, podany w normie, jest podstawą wszelkiej miary. (Cz. Znamierowski, 1957, s. 265).
W filozofii i w nauce termin norma dotyczy takiej wypowiedzi, która mówi o tym „jak być powinno”, szczególnie też zwraca uwagę jak powinno się postępować. (Wielka Encyklopedia Powszechna PWN, 1966, s. 9)
Normy służą obronie pewnych wartości dotyczących życia, wolności bezpieczeństwa . Tak więc , by istniały dyrektywy, konieczne jest istnienie dóbr których należy strzec. (M. Ossowska, 1994, s. 233).
Norma – to pewna reguła, przepis . Są to pewne sformułowania, zwroty np. ,,nie zabijaj”, „nie należy nigdy kłamać”, „kto winien jest szerzenia oszczerczych wiadomości, ten podlega karze do tylu a tylu miesięcy więzienia” , ,,nie będziesz miał Bogów cudzych przede mną”, itp. Zdania te wypowiadane są w trybie oznajmującym lub rozkazującym, używa się przy tym czasu teraźniejszego lub przyszłego. W wypowiedziach tych użyte są słowa takie jak „należy”, „trzeba”, „powinno się” (…) Norma to pewna reguła która musi się powtarzać. (M. Ossowska, 1994, s 136-137).
„Każda norma (tak samo zresztą jak normatywne decyzje) oraz system norm jako całość, nacelowane są na przyszłe zachowania grup objętych tą regulacją (…) Nasze zachowanie musi się stosować do tych formalnie określonych norm czasu i przestrzeni (…) Na przyszłość nakłada się swoiście teraźniejszość, co polega na powtarzalności naszego zachowania normatywnie regulowanego.” (S. Ehrlich, 1994, s. 187).
Normy, to nie tylko uprawnienia i obowiązki, lecz również „wzmacniacze”: kara – nagroda, choć nie są one równoważne. Biorąc pod uwagę wychowanie, normą jest stosowanie znacznie częściej nagród niż kar, gdyż nagrody przynoszą lepsze efekty wychowawcze. Jeśli chodzi o system norm prawnych, nadal częściej stosuje się kary . (S. Ehrlich, s. 109 ).
Jeżeli norma postępowania jest narzucona przymusem przez normodawcę, który ma nad nami władzę, a godna jest potępienia, wtedy nie będzie uzasadniona aksjologicznie, i to czy będzie przez kogoś przestrzegana, zależy od tego co zadecyduje: obawa przed normodawcą , czy niechęć do czynu który nas odpycha (S. Wronkowska, 2000, s. 33-34 ).
Przestrzeganie norm, a więc odpowiednie zachowanie adresatów, wzmacniane jest zapowiedzią nagrody, a nieprzestrzeganie może być karane odpowiednią sankcją. Może się zdarzyć że dla jakiejś grupy osób, stwarzane są pewne pozwolenia (uprawnienia) na niektóre zachowania. Inni spoza tego grona, nie mogą zakłócać owego zezwolenia ( S. Ehrlich, 1994, s. 92 ).
Według Czesława Znamierowskiego, każda norma ma swój świat. I tak wszystkie normy dotyczące działania, czy zaniechania wskazują swoich adresatów, oraz warunki w których powstają powinności bądź uprawnienia, działania, lub ogólne zachowania adresatów. Do świata normy należą więc wszystkie konkretne, datowane, działania i zaniechania, zgodne z normą; te działania i zachowania nazwiemy zakresem norm. Norma jest jak sito oddzielające i wyodrębniające te działania czy zachowania, które się z nią zgadzają. Inne nie zaliczają się do świata norm i do niego nie należą. ( 1964, s. 147-148).
Stosowane są różne kryteria norm:
- normy aksjologiczne uzasadniane są za pomocą ocen, dotyczą norm moralnych
- normy tetyczne bronione są przez „powołanie się na czyjeś stanowieni” dotyczą norm prawnych
- normy teleologiczne (celowościowe) mają wydźwięk rady, polecenia czegoś, np. „Jeżeli nie chcesz wpaść w konflikt z władzami – słuchaj rozporządzeń” i dotyczą nauk praktycznych (M. Ossowska, 1994, s. 146-147).
Istnieje kilka podziałów norm.
1. Ze względu na adresata, normy dzielimy na:
- normy indywidualne, które powstają w drodze nawyku, dzięki pewnym powtarzalnym zachowaniom w danej sytuacji. Rodzi się wtedy skłonność naśladowcza (Cz. Znamierowski, 1964, s. 183 ).
W miarę dojrzewania człowieka zmieniają się jego zainteresowania, inaczej ujmując perspektywa aksjologiczna, następuje wówczas zaniechanie danej normy indywidualne np. namiętności młodzieńczej (Cz. Znamierowski, 1964, s 499 ).
- normy społeczne, które mając charakter decyzyjny zobowiązują jednostkę do określonych, ustalonych zachowań w danej grupie. Adresat normy jest zobowiązany, a jednocześnie uprawniony. W przypadku uprawnienia, chroni je i nie dopuszcza do jego pogwałcenia. Normy które wyznaczają zachowania, mogą być przestrzegane lub naruszane. Wyraża się to w działaniu lub jego zaprzestaniu, rezygnacji. (S. Ehrlich, 1994, s. 84).
2. Normy dotyczące zachowania, można podzielić na dwie grupy:
- normy techniczne, które kierują zachowaniem ludzi podczas procesu ogarniania przyrody, czy przy wytwarzaniu różnych dóbr. Mają one charakter norm celowościowych.
- normy społeczne, które regulują zachowanie człowieka :
· wobec innego człowieka
· wobec społeczności
· wobec samego siebie są charakterystyczne dla norm aksjologicznych i norm tetycznych. (Wielka Encyklopedia Powszechna PWN, tom 8, 1966, s. 10).
3. Ze względu na zastosowanie różnych typów sankcji, normy dzielimy na :
- normy religijne ( dotyczą religii )
- normy moralne ( dotyczą moralności )
- normy obyczajowe ( dotyczą obyczaju )
- normy prawne ( dotyczą prawa ) (Wielka Encyklopedia Powszechna PWN tom 8, 1966, s.10).
4. Normy postępowania mogą być uznawane za obowiązujące z kilku powodów:
- są ustanowione przez kogoś kto ma nad nami władzę,
- czyny które te normy nakazują bądź zakazują, oceniane są dodatnio albo ujemnie – są one uzasadnione aksjologicznie
- norma efektywna, która jest rzeczywiście przestrzegana przez odbiorców którzy są jej adresatami. (S. Wronkowska, 2000, s. 33-34 ).
2. POCHODZENIE I DYNAMIKA NORM.
Są różne teorie powstawania i ewaluowania norm.
Teorię biosocjologiczną S. Ehrlich, oparł na badaniach Lawick Goodak, jakie prowadziła 10 lat, na jednej ustabilizowanej grupie szympansów, która liczyła kilkadziesiąt osobników. W czasie trzech pokoleń zidentyfikowała indywidualne zachowania uczestników grupy, oraz protonormy wewnątrzgrupowe, karnej represji (gdy zostanie naruszona ustalona hierarchia, bądź czyjeś posiadanie), protonormy techniczne (uczenie się i korzystanie z doświadczeń innych), protonormy hierarchii (dotyczy pierwszeństwa w danej społeczności) i protonormy graniczne, szympansy posiadają swoją tożsamość, gdyż grupa zachowuje stały skład osobowy).
Teoria biosocjolgiczna mówi o tym, że pierwsze bardzo prymitywne normy można zaobserwować u szympansów, które najbardziej ze wszystkich ssaków mogą dorównać umiejętnością prostego rozumowania człowiekowi, łączy ich jeszcze wspólna kolebka. Coraz bardziej bowiem utrwala się hipoteza różnych nauk (paleoantropologii, etologii i biologii molekularnej) wyznaczają wspólną kolebkę tę w sąsiedztwie wielkich jezior Afryki Środkowej. Szympansy i hominidy musiały się więc stykać i wzajemnie na siebie oddziaływać. Dzięki kooperacji jak panowała w tych epokach i przeważała nad konfliktem, hominidzi rozprzestrzeniali się w różne strony świata. Nauczyli się rozpalać ogień, to ich łączyło i dawało poczucie bezpieczeństwa. Tworzenie różnych narzędzi prowadziło do procesu naśladowania, uczenia się, podziału pracy. Normy regulowały ich zachowanie, jak również dotyczyły podziału łupów. Gdy ludzie zaczynali się osiedlać, uprawiać rolnictwo, w związku z obroną swojego terytorium rozpoczęły się konflikty pomiędzy grupami, zaczęły się też zmieniać normy zachowań. (1995, s. 34-45).
Dzięki prehistorii i archeologii, możemy wstępnie ustalić, że na początku w społeczeństwie pierwotnym osoby znaczące tj. wódz, szaman czy rada starszych, decydowali jak zachować się w konkretnej sytuacji. Tak, kolejne pokolenia, przekazywały sobie te decyzje, uznając je, chociaż nie wiadomo już było kto je dokładnie stworzył. (S. Ehrlich, 1995, s. 85-86).
Niektóre teorie powstania norm, każą orientować się w genezie norm moralnych na podstawie tego, czyim służą interesom. Według jednych, miały służyć samoobronie słabszych i obezwładnieniu tych, którzy słabszym mogli zagrażać. tak twierdził między innymi sofista Kallikles. Nietzsche, rozwinął ją w Z genealogii moralności. (M. Ossowska, 2005, s. 103-104).
Przeciwnicy tej teorii, której przedstawicielem był między innymi inny sofista Trazymacha, uważał że było zupełnie inaczej. Wg niego, propagowanie pewnych reguł moralnych wśród poddanych, tworzyli ludzie będący u władzy, by łatwiej było im rządzić przy ich pomocy (M. Ossowska, 2005, s. 103-104).
Kiedyś filozofowie, prawnicy i moraliści przekonani byli, że normy i obowiązki powszechne będą wieczne i niezmienne. W dzisiejszych czasach przekonanie ich uległo wyraźnej zmianie. Wierzą, że normy i obowiązki są ograniczone w czasie i przestrzeni. (L.Petrażycki,1985, s. 243).
Na zmienność norm w czasie, wpływa rozwój i rosnąca złożoność stosunków społecznych, pojęcie dobra i zła, męstwa, sprawiedliwości, zdrady, kłamstwa. Swą treść zmieniają w zależności zmieniających się okoliczności, które to wpływają na treści norm i odwołują się do tych kryteriów.( M. Środa,1994, s. 175).
Historia prawa pozytywnego pokazuje, że często treść norm ogólnych, poprzedzone zostały normami indywidualnymi (L. Petrażycki, 1985, s. 263). Prawo zwyczajowe, zmienia się pod wpływem doświadczenia społecznego. Myśl techniczna i doświadczenie kolejnych pokoleń prowadzi do rozwoju i zmian norm zwyczajowo-prawnych. Czasami jest to okupione cierpieniem, a czasami, dzięki dedukcyjnej myśli politycznej, można zmieniać szkodliwe, prosto, bez niepotrzebnych ofiar. (L. Petrażycki, 1985, s. 306).
I tak normy cały czas ewaluują . W średniowieczu starano się utrzymać w pewnym porządku barbarzyńców, w takich dziedzinach jak np. jadło, czy czystość płciowa. Zwłaszcza kobiety były poddawane prawnym i moralnym sankcjom dotyczyło to np. pojawienia się panny z mężczyzną, bez odpowiedniej opieki, sam strój który nie odkrywał szyi, a u niektórych narodów odsłonięta twarz w męskim towarzystwie (w czasach obecnych, w krajach muzeumańskich jeszcze przetrwał ten zwyczaj). Nikt dziś się nie oburza, gdy na scenach, pojawiają się nagie kobiety. (L. Petrażycki, 1985, s. 166).
(…) w sferze społeczne praxis, norma ulega nieustannym przekształceniom (…) w potoku wzajemnego oddziaływania społecznego w którym spełnienie wypowiedzi normatywnej wywołuje dalsze decyzje. Modyfikują one pierwotny jej cel, a dynamika normatywnego procesu decyzyjnego może ją potęgować – albo wygaszać. (S. Ehrlich, 1994, s. 89).
Dynamiczny rozwój życia społecznego, w którym sploty procesów decyzyjnych, narzucają przekształcanie norm i sprawiają że normy te nie mogą trwać wiecznie, zadowolić się więc musimy ich większą bądź mniejszą trwałością. Gdy ich nie spełniamy w ogóle , lub tylko sporadycznie, musimy traktować jako dynamikę, która musi prowadzić do bezładu normatywnego. (S. Ehrlich, 1994, s. 113).
Treść norm prawnych i moralnych może być podobna. (S. Wronkowska, 2000, s. 53). Trudno jest zatem jednoznacznie rozgraniczyć normy na: prawne i moralne, gdyż jedna norma dotycząca np. zakazu kradzieży posiada aspekt prawny „art. 203 kodeksu karnego obowiązującego w Polsce”, jak również aspekt moralny – nie wolno krzywdzić innych ludzi.( S. Wronkowska, 2000, s. 51).
Niektórzy starali się dowieźć ze nie ma istotnych różnic między prawem a moralnością. Można jednak dokonać zróżnicowania norm prawnych od moralnych na podstawie np. sformułowania, genezy, warunków w których obowiązują, sankcji które pociągają za sobą, w zależności w jaki sposób się o nich dowiadujemy, czy od ich treści. (M. Ossowska, 1994, s. 279).
4.1 Normy prawne
Normy jakiegoś państwa, to normy które zostały ustalone, czy też uznane za obowiązujące, przez organy państwa, które mają odpowiednie upoważnienie (parlament, rząd, prezydent, wojewoda). (S. Wronkowska, 2000, s.34).
Norma prawna to wynikająca z przepisów reguła postępowania, wydana lub usankcjonowana przez państwo, zagwarantowana „przymusem państwowym” (W. Siuda, 1999, s. 15), która opiera się na przymusie z zewnątrz, i przypisuje odpowiednie zachowanie adresatom według niego. To zagadnienie sięga, Kantowskiej filozofii prawa . (S. Ehrlich, 1994, s. 87).
Osoba która będzie w sytuacji, jaką dana norma opisuje , musi zachować się według tego, jaki jest nakaz tej normy. (W. Siuda, 1999, s. 15). Nie chodzi o to że muszą to być konkretne, niepowtarzalne zachowania, tylko pewny obowiązek określonych zachowań, w sytuacji którą wskazuje, czy też określa norma np. nakaz płacenia podatków. Głównym zadanie normy prawnej, jest budowanie pewnych wzorów zachowań dla wszystkich, znajdują się w danych okolicznościach, a nie chodzi o to, by doraźnie rozwiązywać pewne sprawy, poprzez doraźne polecenia. (S. Wronkowska, 2000, 1993, s. 106-107).
Normy postępowania dotyczące norm prawnych, różnią się w dużej mierze od norm religijnych czy moralnych tym, że znajdują swój zewnętrzny wyraz np. można zobowiązać dorosłe już dzieci, by łożyły ma utrzymanie rodziców którzy znaleźli się w niedostatku, ale norma prawna nie może nakazać tym dzieciom, aby miłowały swoich rodziców. (S. Wronkowska, 2000, s. 107).
Charakterystyczną cechą normy prawnej, jest wskazanie swojego adresata, czy adresatów, ze względu na ich cechy. Nie jest adresowana imiennie, ale wymaga się od niej, by jednakowo traktowała swoich adresatów. Musi przyznać określone prawa, bądź nakładać określone obowiązki, na wszystkich, którzy mają określone cechy. (S. Wronkowska, 2000, s 106).
Normy prawne mają charakter dwustronny, obowiązkowo-roszczeniowe, imperatywno-atrybutywne. Dwoistość obowiązkowo roszczeniowa, znajduje czasami swoje odbicie w prawniczym języku, w bardzo jaskrawej i wyraźnej formie. Treść danej normy wypowiadana jest przy pomocy dwóch zdań, gdzie jedno dotyczy roszczeń, czyli prawa jednej strony, drugie zaś, obowiązku drugiej strony. (…) na jedną stronę wkładają obowiązek wypłacenia, a drugiej nadają prawo żądania odszkodowania. (L. Petrażycki, 1985, s.250-251).
Czasami jedna i ta sama norma wypowiadana jest w zbiorach przepisów prawnych np. dwa oddzielne artykuły w kodeksie. Określone są tu pasywa, obowiązki jednej strony, i aktywa. Prawa drugiej, przydzielając tej drugiej stronie zobowiązania pierwszej. Tą formę można nazwać obowiązkowo-roszczeniową, imperatywno-atrybutywną, albo całkowitą, adekwatną redakcją norm prawnych. (L. Petrażycki, 1985, s. 251).
Wg. Wojciecha Siudy w skład normy prawnej wchodzą 3 części:
1. hipoteza – jest to część normy prawnej która pokazuje sposób zachowania , w konkretnej sytuacji jaka może zaistnieć.
2. dyspozycja – jest częścią normy prawnej, która pokazuje sposób zachowania w konkretnej sytuacji. Dyspozycja informują co trzeba zrobić, a czego nie wolno- to kluczowa część normy.
3. sankcja- której nie powinno się utożsamiać z karą (chyba że dotyczy prawa karnego), jest tą częścią normy prawnej, która uświadamia nam, jakie będą ujemne skutki, jeśli nie zastosujemy się do dyspozycji. (1999, s. 15). Są to ujemne następstwa, które przewidziane są w prawie kiedy jest ono naruszone. (L. Petrażycki, 1985, s. 261).
Są jeszcze inne poglądy dotyczące budowy normy prawnej. Niektórzy uważają, że normy prawne zawsze występują w parach, chodzi tu o normę sankcjonowaną i normę sankcjonującą. Inni autorzy którzy zajmują się prawem karnym, uważają że norma prawna pozbawiona jest hipotezy, a składa się tylko z dyspozycji i sankcji. (1999, s 16).
W systemie prawnym możemy wyróżnić dwa rodzaje norm prawnych. Różnią się one między sobą mocą obowiązującą i charakterem, są to:
1. normy bezwarunkowe, kategoryczne, które zawierają same
dyspozycje.
2. normy warunkowe- które składają się dwóch części
a. hipotezy, czyli warunku
b. dyspozycji, czyli zarządzania (L. Petrażycki, 1985, s. 261).
Podobny podział przedstawia W. Siuda dzieląc normy prawne na:
1. bezwzględnie obowiązujące (normy imperatywne)- obowiązują niezależnie od woli zainteresowanych. I tutaj, najważniejsza wola państwa , która nie znosi oporu i wymaga bezwzględnego posłuszeństwa. Dotyczy to głównie prawa konstytucyjnego, administracyjnego, finansowego, które składa się tylko z norm imperatywnych.
2. względnie obowiązujące (normy dyspozytywne)-charakter ich jest odmienny. Są to tak zwane normy umowne, gdzie obie strony mogą umówić się, niezależnie od obowiązującej normy. Normy dyspozytywne głównie występują w prawie cywilnym np. należność za dzieło pomnego wykonaniu, jest normą w Kodeksie Cywilnym, jednak strony mogą się umówić, że zapłata będzie wręczona nie koniecznie w tym terminie, ale np. będzie wypłacona z góry. (W. Siuda, 1999, s. 15).
4.2 Normy moralne
Normy moralne- to normy które obowiązują, ponieważ mają uzasadnienie aksjologiczne, wyrażone pod postacią oceny moralnej, oceny czynów jako dobrych lub złych, które prowadzą do dobra innych osób, lub szkodzących temu dobru. (S. Wronkowska, 2000, s. 34).
Są to normy bezroszczeniowe, jednostronnie obowiązujące, wyłącznie imperatywne (L. Petrażycki, 1985, s.250).Interpretacja ich jest prosta i bardziej jednolita, dotyczą one tylko obowiązanych i ich obowiązków, o uprawnionych i przysługujących im roszczeniach, mowy nie ma i być nie może (L. Petrażycki, 1985, s.251-252).
Cz. Znamierowski uważa że naczelna norma moralna (…) dąży do tego, by zapewnić wszystkim ludziom równy przydział szczęścia, by jak najwięcej osób w ogólnych warunkach, mogło mieć taką samą możliwość by dostać jak największą sumę przyjemności, przy najmniejszej mierze cierpienia. By tak się działo potrzebne jest by wszyscy ludzie byli życzliwi powszechnie, a więc każdy dla wszystkich powinien stać się życzliwym powszechnie, i kierować się skutecznie tą życzliwością. (1964, s. 48-49).
Surowość tej normy polega na tym, że stawia wymogi, żadna by podporządkowały się jej wszelkie impulsy czy popędy, nawet te najsilniejsze. Żąda też, by człowiek ciągle baczył na cudze interesy i cierpienia, by zwiększał jak najbardziej sumę ogólnego szczęścia.(Cz. Znamierowski, 1964, s.49).
Ze względu na ocenę, normy moralne możemy podzielić na:
1. normy moralne autonomiczne, odnoszą się one do naszego sumienia(ocena według własnego sumienia)
2. normy moralne heteronomiczne ,ze względu na pewien autorytet (ocena jakiegoś autorytetu). (S. Wronkowska, 2000, s. 52).
Ija Lazari-Pawłowska wyróżnia 4 kryteria normy moralnej.
1. psychologiczne- dotyczy pewnych stanów psychicznych np. wyrzutów sumienia, czy poczucia powinności.
2. socjologiczne- dotyczy określenia funkcji społecznej normy moralnej, albo sankcji, gdy norma zostanie przekroczona. Charakter sankcji pozwala odróżnić normę moralną od np. normy prawnej.
3. systemowe- normy te stanowią element pewnej całości, która uznana jest skądinąd faktem moralnym np. system etyczny Kanta, lub etyka buddyjska.
4. treściowe- wynika z treści normy, nie mając charakteru formalnego. Stosuje się je w dwóch wersjach:
a. bez relatywizacji- uważamy za norm np. czyn w który nie wnikamy z punktu aksjologicznego należy mówić prawdę
b. z częściową relatywizacją- konieczne jest rozpatrzenie normy w kontekście aksjologicznym i uzasadnienie jej . (K. Kiciński, 1998, s.48-49).
Ogólnie istniej przekonanie, że normy moralne nie potrzebują by je uzasadniać, jednak w praktyce cały czas spotykamy różne sposoby argumentacji , które mają dowieść ich korzyściach:
1. jedną normę uzasadnia się przez drugą- nie kradnij, bo nie powinno się kraść.
2. uzasadnianie normy drugą normą przy pomocy jakiejś oceny- powinniśmy jak najwięcej dokonywać jak najlepszych z możliwych czynów, uzasadnia się to tym, że ten czyn wybrany, jest czynem najlepszym ze wszystkich możliwych w danych warunkach.
3. w normie moralnej zawarte jest zdanie empiryczne- polecenie „szanuj starszych” uzasadnione jest tym, że w ludziach starszych, wraz z wiekiem akumulują się pewne godne szacunku własności –prowadzi to, do normy która głosi, że starsi powinni być otaczani szacunkiem. (M. Ossowska, 1994, s, 160-161).
ROZDZIAŁ II
ASPEKT PRAWNY I MORALNY W ŻYCIU DOROSŁEGO CZŁOWIEKA
W drugim rozdziale przedstawione zostanie pojęcie prawa i moralności, relacje zachodzące między nimi i wpływ jaki wywierają na życie człowieka. W drugim paragrafie zostaną przedstawione niektóre psychologiczne koncepcje moralności człowieka, które dotyczą kilku zagadnień np. psychogenezy moralności, przeżyć, ocen moralnych i zagadnienia dotyczące postaw.
1. POJĘCIE PRAWA IMORALNOŚCI W ŻYCIU DOROSŁEGO CZŁOWIEKA .
Prawo i moralność oddziałują na czyny człowieka (zewnętrzne zachowanie). Wpływają też na postawy, zamiary, i pobudki działania. Biorą również udział w procesie decyzyjnym ludzi, dają możliwość dokonywania wyboru postępowania ze zbioru możliwych zachowań (nakazanych, dozwolonych, zakazanych) do zrealizowania ich, bądź nie. (W. Lang, 1989, s.78).
1.1 Pojęcie prawa i moralności
Prawo- to zespół norm wydanych lub usankcjonowanych przez państwo i zagwarantowanych przymusem państwowym. (W. Siuda, 1999, s. 9).
Prawo wyraża potrzeby, inni uważają że jest konieczne w uporządkowaniu życia społecznego i poddaniu go pewnym zasadom, by umożliwić istnienie i możliwe najlepsze funkcjonowanie społeczności zamieszkującej dane państwo. (S. Wronkowska, 2000, s.103).
Prawo występujące we współczesnym prawoznawstwie posiada dwa równoległe znaczenia:
1. prawo wewnątrzpaństwowe- to zinstytucjonalizowany system norm postępowania (abstrakcyjnych i generalnych) które obowiązują w określonym państwie. Odpowiednio zastosowane środki przymusu państwowego, zabezpieczają spełnienie tych norm przez adresatów.
2. prawo międzynarodowe publiczne- to zespół zasad i norm które regulują stosunki między państwami. (W. Lang, 1989,s. 9).
Prawo można rozpatrywać w dwóch aspektach:
1. w szerszym (społecznym) aspekcie, rozumiane jest jako pewien sformalizowany układ ról i pozycji, w konkretnym systemie społecznym nadaje różnym jednostkom, rozmaite zakresy i rodzaje obowiązków i roszczeń(„prawo przedmiotowe”).
2. w węższym aspekcie, rozumiane jest jako zbiór obowiązków i roszczeń konkretnej jednostki („prawo podmiotowe”). (A. Podgórecki, , 1971, s. 35).
1.2 Pojęcie moralności.
Moralność- to zespół norm moralnych, które uznaje dana osoba, członkowie określonej grupy, albo społeczeństwa, w pewnym okresie. Mogą też być normy, proponowane przez moralistów czy filozofów. Moralność oznacza także praktykę postępowania według określonych norm moralnych. Praktyka zachowania może też odbiegać, od głoszonych wzniosłych norm moralnych. (S. Wronkowski, 2000, s.48).
Moralność- to zobiektywizowane, społeczne, nie zinstytucjonalizowane zasady i reguły, jak również standard ocenne „dobra” i „sprawiedliwości” lub, „słuszności”. To zasady i reguły które są zinternalizowane przez dużą grupę ludzi, tworzących pewną społeczność. Stanowią one motywy postępowania ludzi oraz kryteria oceniania własnych lub cudzych zachowań. (W. Lang, 1989, s.8).
Moralność- to również praktyka moralna, określonej liczby osób (populacji), charakteryzują się powtarzalnymi zachowaniami ludzi, które są motywowane przez przekonania i wyobrażenia moralne, lub podlegają ujemnej bądź dodatniej ocenie moralnej. (W. Lang, 1989, s.9).
Moralność przenika cale ludzkie życie, a swoje ujście znajduje również w różnych formach słowa drukowanego np. Kodeksy prawne, honorowe, zawodowe itp. (M. Ossowska, 1994, s. 48).
Formuła moralności obejmuje: system nakazów, które są narzucane przez bezosobowe wymagania społeczne, oraz zespół wezwań, przekazanych sumieniu każdego z nas przez osoby reprezentujące najlepszą cząstkę ludzkości. (H. Bergson, 1993, s.88).
H. Nietzsche uważa, że moralność stanowi o człowieczeństwie człowieka. (2003, s.138).
1.3 Relacje zachodzące między prawem a moralnością.
Prawo i moralność są społecznymi środkami, które oddziaływają na postępowanie jednostki. Muszą one być wzajemnie ustosunkowane do społeczne świadomości, jak i praktyki społecznego oddziaływania. Warunkami które wpływają na właściwe ustosunkowanie prawa i moralności, zapewniając im kumulatywne działanie dążące do wspólnych celów są:
1. maksymalna internalizacja, czyli uwewnętrznienie, prawdziwa akceptacja systemów wartości
2. musi istnieć zgodność treściowa, dotycząca wymogów prawa i moralności. Nie chodzi o to, by prawo pokrywało się z moralnością całkowicie co do treści i zakresu regulacji, bo w praktyce oznaczało by to, że moralność podporządkowana by została prawu i nie uwzględniono by bardzo oczywistego faktu, że przestępstwem nie może być każdy czyn który jest niemoralny, jak również to, że czynem niemoralnym, nie zawsze jest przekroczenie prawa.(H. Jankowski, s.44-46).
Moralność wraz z prawem regulują różne stosunki społeczne, ale są też dziedziny, gdzie postępowanie człowieka regulowane jest tylko prawem albo tylko moralnością. Na niektórych płaszczyznach gdzie prawo styka się z moralnością, może dochodzić do kolizji między nimi. Polegają one na tym, że sposób postępowania jakie nakazuje prawo, moralność zabrania lub nie aprobuje. Ta rozbieżność może być częściowa albo całkowita. (W. Siuda, 1999, s. 11).
Mimo że prawo i moralność na siebie wzajemnie oddziaływają, niewątpliwie moralność jest czynnikiem bardziej warunkującym na prawo, niż przezeń uwarunkowanym. Czasami zdarza się że prawo wyprzedza moralność np. równouprawnienie nieślubnych dzieci, wyprzedziło równouprawnienie obyczajowe. (M. Ossowska, 2005, 100-101).
Reakcją na oszustwo czy kłamstwo u ludzi normalnych, przeciwko takiemu postępowaniu występują nie tylko etyczne, ale i mistyczno-autorytatywne emocje zakazujące, które można nazwać etycznymi. Występujące w naszej psychice emocje etyczne przeciw takiemu zachowaniu (kłamstwa, oszustwa) i toczące się przy tym odpowiednie procesy, raz należą do psychiki moralnej, innym razem do prawnej. Estetyka postępowania i prawidłowy rozwój świadomości poparte przez estetykę, jest bardzo pożyteczne. Szczególnie przy rozwoju motywacji celowościowej (również i egoistycznej), poprzez racjonalne wychowanie w pewnych granicach, dzięki któremu wytworzy się sprzymierzeniec „świadomości prawnej i moralnej”. (L. Petrażycki, 1985, s. 150-151).
2.PSYCHOLOGICZNE KONCEPCJE MORALNOŚCI CZŁOWIEKA
Jest wiele zagadnień dotyczących psychologii moralności człowieka. W zależności od różnych czynników które wpływają na moralność człowieka tj. rozwój moralny od dziecka aż po dorosłość, przeżycia wewnętrzne, oceny, postępowanie i związane z nim postawy, oraz różne typologie moralności, możemy podzielić je na kilka grup.
2.1 Zagadnienia dotyczące psychogenezy moralności
Rozwój moralny człowieka jest stopniowy wzrastaniem w społeczne funkcje systemu moralności. System ten składa się z norm i wzorów zachowań. (H. Muszyński, 1983 s. 38).
Wg H. Muszyńskiego rozwój moralny człowieka przechodzi przez 4 stadia które obejmują rożne fazy rozwojowe.
1. stadium to anomia moralna
· faza amoralizmu dziecięcego (jest to wiek niemowlęcy i część wieku poniemowlęcego).
2. stadium to heteronomia moralna
· faza egocentryzmu (wiek do 5 lat, dzieci dążą do unikania kar i osiągnięcia osobistych celów)
· faza konformizmu (wiek 5-9 lat, dziecko chce swoim zachowaniem wzbudzać czyjeś zadowolenie, być akceptowanym)
3. stadium to socjonomia moralna (wiek 9-13 lat)
· faza moralności partykularystycznej (grupowej)
· faza konwencjonalizmu moralnego, identyfikacja z ogólnie przyjętymi standardami respektowanie osób które są autorytetem. Jednostka postępuje moralnie, ponieważ chce pozostać w wewnętrznej zgodzie z przyjętymi ogólnie normami, Anie kierując się dalszymi konsekwencjami. Występuje pewien stopień autonomizacji, jednak nie sama norma jest tu wartością ale grupa.
4. stadium autonomii moralnej (wiek 13-21 lat )
· faza pryncypializmu moralnego (irracjonalizm sumienia), pojawiają się autentyczne przeżycia dylematy mające charakter ściśle moralny. Jednostka posiada uwewnętrznione poczucie powinności moralnej, która jest podstawą samooceny swojego zachowania(sumienie).
· faza racjonalizmu moralnego (racjonalnego altruizmu), dotyczy on wyrażania sądów moralnych, jak również postępowania według przyjętych norm. W sądach które dokonują pewnej oceny uwzględnia się okoliczności danego czynu. Postępowanie jednostki dotyczy wyboru najsłuszniejszego moralnie czynu.
· faza idealizmu moralnego inaczej ideowość (najwyższa faza), jest to zamknięcie moralnego rozwoju. Własnemu systemowi moralnemu przyświecają konkretne wartości. Problemy moralne odnoszą się do wartości a nie ze stanowiska norm. (1983, s.47-57).
2.2 Zagadnienia dotyczące przeżyć
Innym zagadnienie psychologii moralności dotyczą przeżyć lub dyspozycji, które uważa się za specyficzne dla moralności. Poczucie moralności którego brak, którego brak poczytywany jest za przejaw moralnej ślepoty. Poczucie powinności czy wyrzuty sumienia, są charakterystycznymi przykładami dla każdego życia moralnego. (M. Ossowska, 1994, s. 42).
Społeczeństwo wyznacza konkretnemu człowiekowi program jego codziennego życia. Żyjąc w rodzinie, wykonując konkretny zawód, załatwiając tysiące spraw, które związane są z codziennym życiem, musimy być posłuszni przepisom i naginać się do powinności. Gdy przezwyciężamy samego siebie, budzi się w nas sumienie (samo wahanie jest już sumieniem). (H. Bergson, 1993, s.24-27).
M. Ossowska wyróżnia dwa piony moralności, zależne są one od motywów które skłaniaj do przestrzegania norm i rodzaju towarzyszącym im przeżyć przy naruszaniu owych norm:
1. pion moralności dotyczy: życzliwości, współczucia, ofiarności(są to tzw. cnoty miękkie), tutaj wyrzuty dotyczą tego, że komuś wyrządziło się przykrość.
2.