Zgodnie z art. 239 Ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym z dnia 27-07-2005 r. i art. 15a ustawy z dnia 04-02-1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz. U. z 2000 r. Nr 80, poz. 904, z późn. zm.) Uczelni w rozumieniu przepisów o szkolnictwie wyższym przysługuje pierwszeństwo w opublikowaniu pracy dyplomowej studenta. Realizując ten zapis Pedagogium Wyższa Szkoła Pedagogiki Resocjalizacyjnej w Warszawie na niniejszej stronie (www.pedagogium.com.pl) publikuje wszystkie prace dyplomowe swoich studentów. Materiały publikowane na tej stronie chronione są prawem autorskim. W przypadku wykrycia naruszenia praw autorskich należy powyższy fakt zgłosić na adres rektorat@pedagogium.edu.pl.
PEDAGOGIUM
Wyższa Szkoła Pedagogiki Resocjalizacyjnej w Warszawie
________________________________________________________________________________
Hanna Wróblewska
Nr albumu 0247/04
Stopień akceptacji norm
prawnych i moralnych
wychowanków i wychowawców
domów dziecka
The level of acceptance of legal and moral norms
by pupils of the children’s homes and carers working
in the children’s homes
Praca licencjacka
na kierunku Pedagogika
specjalność Resocjalizacja społecznie nieprzystosowanych
Praca licencjacka wykonana pod kierunkiem dra Sławomira Sobczaka
Oświadczenie promotora pracy
Oświadczam, że niniejsza praca została przygotowana pod moim kierunkiem i stwierdzam, że spełnia warunki do przedstawienia jej w postępowaniu o nadanie tytułu zawodowego.
…………………………………. ..................................…………………
(data) (podpis promotora pracy dyplomowej
.
Oświadczenie autora pracy
Świadom odpowiedzialności prawnej oświadczam, że niniejsza praca dyplomowa została napisana przeze mnie samodzielnie i nie zawiera treści uzyskanych w sposób niezgodny z obowiązującymi przepisami.
Oświadczam, że przedstawiona praca nie była wcześniej przedmiotem procedur związanych z uzyskaniem tytułu zawodowego lub stopnia naukowego w wyższej uczelni.
Oświadczam ponadto, że niniejsza wersja pracy jest identyczna z załączoną wersją elektroniczną
……………..... .....................................................
(data) (podpis autora pracy dyplomowej)
Streszczenie
Tytuł pracy: Stopień akceptacji norm prawnych i moralnych wychowanków i wychowawców domów dziecka.
Title: The level of acceptance of legal and moral norms by pupils of the children’s homes and carers working in the children’s homes.
Celem pracy było ukazanie stopnia akceptacji 100 różnych zjawisk społecznych dotyczących norm prawnych i moralnych przez wychowanków i wychowawców domów dziecka.. Praca omawia tematykę norm: pojęcia, etiologię, ich podział, etapy rozwoju moralnego, sferę moralności w życiu człowieka, związki między moralnością a prawem oraz przedstawia wyniki badań dotyczących 45 norm moralnych i 55 norm prawnych.
Wyniki badań informują, iż wśród ocenianych norm prawnych i moralnych nie potępiono zdecydowanie żadnej z nich, oceny były zróżnicowane. Największe potępienie dotyczyło zjawisk określanych przez normy prawne: prostytucja dziecięca, molestowanie seksualne, pederastia, zgwałcenie, pornografia dziecięca. Nie potępiono jazdy bez ważnego biletu, nielegalnej pracy, uchylania się od służby wojskowej.
Wśród zjawisk określone przez normy moralne potępiono w najwyższym stopniu: pornografię twardą, pornografię miękką, masochizm i sadyzm seksualny, satanizm, nie oddawanie pożyczonych pieniędzy. Nie potępiono: współżycia bez ślubu, rezygnacji z udziału w wyborach, seksu oralnego, pacyfizmu, informowania władzy, że ktoś popełnił przestępstwo.
Słowa kluczowe: norma prawna, norma moralna, moralność, akceptacja norm, wychowawcy, wychowankowie domu dziecka.
Keywords: legal norm, moral norm, morality, acceptance of norms, carers, pupils of the children’s homes
SPIS TREŚCI:
WSTĘP............................................................................................................................ 4
ROZDZIAŁ I. Zakres, pochodzenie, miejsce norm w życiu człowieka......................5
1.1..Pojęcie norm..............................................................................................................5
1.2. Etiologia norm...........................................................................................................7
1.3. Rodzaje, podział norm............................................................................................9
1.3.1. Normy moralne.............................................................................................10
1.3.2. Normy prawne..............................................................................................14
1.4. Normy a wartości...................................................................................................15
ROZDZIAŁ II. Psychologiczne aspekty norm...........................................................17
2.1. Sfera moralności w życiu człowieka......................................................................17
2.2. Etapy rozwoju moralnego.....................................................................................19
2.3. Wpływ norm na człowieka.....................................................................................21
2.4. Moralność a prawo.................................................................................................23
ROZDZIAŁ III. Metodologia badań...........................................................................27
3.1. Cel, problemy badawcze........................................................................................27
3.2. Osoby badane..........................................................................................................27
3.3. Metody badań..........................................................................................................28
3.4. Wyniki badań..........................................................................................................31
3.5. Analiza wyników badań.......................................................................................131
BIBLIOGRAFIA.........................................................................................................136
ANEKS.........................................................................................................................137
WSTĘP
Wychowankowie domów dziecka są specyficzną zbiorowością młodzieży. Powodem przebywania w placówkach jest najczęściej dysfunkcjonalność ich rodzin biologicznych. Większość badanej młodzieży tj. 77% pochodzi z rodzin niepełnych. Środowisko rodzinne wywiera ogromny wpływ na kształtowanie norm postępowania, wartości, wzorców zachowań. Pozbawienie prawidłowych wzorów życia rodzinnego, zaspokajania podstawowych potrzeb biologicznych, społecznych, emocjonalnych, zaniedbania, przemoc - to doświadczenia, z którymi wychowankowie domów dziecka zetknęli się od najwcześniejszego okresu życia, co ma wpływ na późniejszy rozwój społeczny. Według regulaminu Domu Dziecka nr 9 w Warszawie „Dom jest placówką opiekuńczo-wychowawczą typu socjalizacyjnego zapewniającą wychowywanie oraz całodobową opiekę stała i okresową dzieciom całkowicie lub częściowo pozbawionym opieki rodzicielskiej”. Wychowawcy pracujący w domach dziecka z młodzieżą mają między innymi za zadanie dostarczać dziecku wsparcia, umożliwiać zdobywania wiedzy, odpowiednich postaw, umiejętności niezbędnych do samodzielnego pełnienia późniejszych ról społecznych w życiu. Umożliwienie przyswojenia akceptowanych zasad zachowania, postępowania, określenie pewnych powinności, nakazów, zakazów, czyli norm i co się z tym wiąże rozwój świadomości moralnej umożliwia lepsze przystosowanie społeczne, zmniejsza konflikty z otoczeniem, wpływa na styl życia, kształtowanie się systemu wartości, norm etycznych.
Celem pracy jest poznanie opinii dotyczących stopnia akceptacji norm prawnych i moralnych wychowanków i wychowawców domów dziecka.
Rozdział pierwszy przybliża pojęcie, etiologię norm. Zaznajamia z podziałem norm, stosunkiem zachodzącym między normami a wartościami.
Rozdział drugi zajmuje się psychologicznym aspektem norm. Przedstawia etapy rozwoju moralnego, sferę moralności w życiu człowieka. Opisuje wpływ norm na człowieka a także pokazuje na związki między moralnością a prawem. Czynniki te są ogromnie ważne w kształtowaniu się moralności człowieka, mają znaczny wpływ na zachowania społeczne, tolerancję poglądów i poszanowanie innych ludzi.
Rozdział trzeci przedstawia wyniki badań wychowanków i wychowawców w dwóch warszawskich domach dziecka przeprowadzonych w miesiącu czerwcu 2006 r. Badane osoby oceniły sto zjawisk społecznych podzielonych na 45 norm moralnych i 55 norm prawnych.
ROZDZIAŁ I
ZAKRES, MIEJSCE NORM W ŻYCIU CZŁOWIEKA
Człowiek jest istotą społeczną przychodzącą na świat w określonym systemie normatywnym. Od najwcześniejszego okresu życia w procesie swego rozwoju poznaje otaczającą go rzeczywistość, przyswaja wiedzę, wartości, wzory zachowań, tradycje przekazywane przez rodziców, grupy rówieśnicze, społeczeństwo a także podczas bezpośredniej obserwacji rzeczywistości. W trakcie procesu socjalizacji wartości te człowiek internalizuje, uznając je za własne, za wewnętrzny głos sumienia. Postępowanie ludzkie regulują systemy nakazów, zakazów, pouczeń - są to normy. Akceptowane zostają działania aprobowane społeczne od pochwały ustnej do wyniesienia na piedestał, zaś nie przestrzeganie norm powoduje pewne określone sankcje społeczne – od nagany do pozbawienia życia. Normy wymuszają zachowania w określonych sytuacjach i stanowią kryterium oceny działań ludzkich. System moralny obejmuje całość wyobrażeń i klasyfikuje go w kategorii dobra i zła. Obejmuje normy, ideały osobowe, modele zachowań, które regulują postępowanie między jednostkami, grupami społecznymi, społeczeństwem jako całość. System moralny dotyczy działań wynikających ze świadomości zobowiązań i powinności.
K. Wojtyła głosił, iż - ” Moralność sama jest życiem i dziedziną życia, wiąże się z działaniem człowieka. Twórcą moralności jest więc człowiek przez swe działanie”. (1983, s. 21) Człowiek przez swe działania tworzy normy, które wpływają na czynny innych ludzi. Etyka, która jest zbiorem twierdzeń nastawiona została na kierowanie czynami ludzi. Czyny ludzkie są konkretne. Zasady etyczna mają charakter ogólny i abstrakcyjny. Etyka jest nauką uzasadniającą sądy o dobru i złu moralnym. Jest ona mocnym oparciem dla człowieka. (K. Wojtyła, 1983, s. 19-23)
Normy społeczne odzwierciedlają systemy wartości kulturowych, które są przekazywane przez pokolenia. Są narzędziem rozwiązywania problemów społecznych. Zapewniają harmonię stosunków międzyludzkich, przewidywalność interakcji społecznych i zaspokojenie podstawowych potrzeb. ( A. Kojder, 2001, s. 231)
1.1. POJĘCIE NORM
Zachowania ludzi w społeczeństwie określają pewne czynniki zwane normami postępowania. Informują ludzi (adresatów) o powinności zachowania się w pewnych, określonych sytuacjach. Normy mogą wyznaczać jakieś obowiązki, zakazywać lub nakazywać postępowanie w określonych okolicznościach. Ulegają zmianie zgodnie z różnicami społeczno-kulturowymi w społeczeństwach, obyczajami. Wydają sądy o tym, co dobre a co złe. Są systemem społecznej kontroli i jednym z elementów więzi społecznej. Normy są nakazującym składnikiem systemów kontroli społecznej, regulujących życie społeczne. (H. Jankowski, 1979, s. 10-15)
Słownik języka polskiego definiuje normę jako: „ustaloną, ogólnie przyjętą zasadę, regułę, przepis, wzór, w etyce: zasada postępowania, dyrektywa wyznaczająca obowiązek określonego zachowania się w danej sytuacji poprzez odwołanie się do odpowiednich ocen oraz wartości moralnych.
S. Nowak określa „normę” jako określony sposób zachowanie się ludzi w danym społeczeństwie. Norma jako nakaz o określonej treści, adresowany do wszystkich (lub określonej grupy) występuje w systemach prawnych, regulaminach porządkowych grup społecznych, systemach etycznych, ideologiach, religiach, analizach zjawisk przymusu opinii publicznej-gdy oczekuje się zachowań zgodnych z ogólnie przyjętymi. Jest swego rodzaju przekazem komunikacyjnym. (S. Nowak, 1969, s. 141)
Termin „norma” wg interpretacji J. Mariańskiego to- ” reguły działania i postępowania, które w określonym społeczeństwie domagają się poważania i mają szansę przyjęcia, czyli internalizacji.” ( 1989, s. 143)
Zdaniem S. Nowaka terminu „norma” używa się, jeśli określony stan rzeczy, sposób zachowania się czy układ stosunków w społeczeństwie jest zalecany lub nakazywany przez czynniki wobec nich zewnętrzne oraz uznawany przez nich za właściwy i godny realizacji czy ochrony przez nich samych lub za pożądany sposób zachowania się ich samych.
Aby nakaz mógł być uznany za normę i stać się obowiązującym musi być:
- autorytet źródła normy: fakt, że została ona wydana, sformułowana przez osobę, kręgi społeczne o specjalnym autorytecie, instancję upoważnioną do
ustalania norm w danej dziedzinie,
- powszechna zgoda na to, iż nakaz o pewnej treści kierowany do wszystkich lub niektórych członków społeczeństwa jest nakazem właściwym,
-istnienie aparatu przymusu gotowego poprzeć dany nakaz danej treści zespołem mniej lub bardziej surowych sankcji. (S. Nowak, 1969, s. 140-142)
1.2. ETIOLOGIA NORM
W każdym społeczeństwie od dawna funkcjonują różne normy mające na celu uregulowanie postępowania człowieka. Prawa obyczajowe powstawały już w pierwotnych grupach. Określały zasady życia w grupach.. Pierwotne religie także wspierały normy określając sankcję za ich nieprzestrzeganie i włączając je do swych prawd wiary. W myśl etyki chrześcijańskiej źródło pochodzenia norm jest naturalne- jest nim Bóg, Stwórca, a jego nauki, wskazówki normatywne człowiek uświadamia sobie za pośrednictwem rozumu.
K. Wojtyła głosił, iż- „ normy moralne rodziły się z potrzeb życia społecznego i rozwijały się w miarę jego rozwoju.” (1983, s. 29)
Potrzeba takich norm była odczuwalna już w pierwszych zawiązkach życia społecznego. W pierwotnych grupach ludzkich już powstawały prawa obyczajowe zakazujące pewnych czynów szkodliwych dla życia gromadnego. Wierzenia religijne i prawa obyczajowe odgrywały decydująca rolę w życiu człowieka kształtując opinię publiczną. Człowiek jest podatny na wpływ opinii publicznej, która pobudza do postępowania korzystnego dla społeczności. Prawo obyczajowe ma charakter wyłącznie zakazujący, jest hamulcem dla czynów szkodliwych dla społeczności. Dopiero religia wprowadziła czynnik nagrody dla zachowań społecznie akceptowalnych. W oparciu o opinię publiczną po raz pierwszy powstało pojęcie ideału etycznego. Starożytni Grecy spróbowali nadać jednolity charakter przepisom normatywnym, co wiązało się z powstaniem etyki. (W. Biegański, 1922, s. 113-114)
Źródłem pochodzenia zasad moralnych jest etyka. Etyka (pochodząca od greckiego wyrazu „ethos” obyczaj, zwyczaj, „ethikos”- obyczajowy) jest nauką filozoficzną obejmującą zagadnienia moralności człowieka, istotę jego powinności, obyczajów, postępowania, które powinno być rozumiane jako postępowanie zgodne z przyjętymi w społeczeństwie wzorami. Wpływa ona na wartość postępowania relacji dobra i zła. (T. Styczeń, 1994, s. 55-57)
Początki etyki jak i wprowadzenie etyki do filozofii przypisywane są Sokratesowi (469-399 p. n. e), który określi przedmiot etyki jako powinność moralną działania. Nauka Sokratesa promowała nadrzędność dobra moralnego w hierarchii wszystkich dóbr oraz zdobywanie wiedzy za pomocą rozumu, który to identyfikuje z doskonałością (cnotą) jako warunkiem ludzkiego szczęścia. W chrześcijaństwie proces narodzin i rozwoju etyki znajduje źródła w Starym i Nowym Testamencie. Rozwijała się ona w ramach wpływu światopoglądu religijnego. Wyobrażenia wartości i sensu życia pozostają pod wpływem wierzeń religijnych, wiary w Boga, nieśmiertelność duszy, wieczne zbawienie lub potępienie. Etyczne nakazy pobożności określają w kodeksie chrześcijańskim normy postępowania. Tradycyjnymi pojęciami moralności są w Dekalogu - nakazy: „nie zabijaj”, nie oszukuj”, „nie kradnij”, „nie mów fałszywego świadectwa” z jednoczesnym postulowaniem miłości bliźniego, przebaczania, miłosierdzia, współczucia. Wpływ tych pojęć religijnych zaznacza się w chrześcijańskim rozumieniu odpowiedzialności moralnej. (S. Soldenhoff, 1979, s. 198-211)
Pismo święte zawiera szereg zdań, wskazówek normatywnych, sugeruje pewne zasady moralnego postępowania. Zawiera to, co jest przedmiotem myśli i woli Bożej. Etyka chrześcijańska głosi, iż normy moralne pochodzą od Boga. Pochodzenie tych norm jest naturalne a człowiek uświadamia je za pośrednictwem rozumu. Źródłem poznania zasad moralnych jest natura i zdolny do poznawania prawdy rozum, który jest główną energią i władzą natury ludzkiej. Natura ludzka jest źródłem norm, gdyż rozum określa zasady postępowania. W sytuacji, kiedy zasady zostają rozpoznane jako zgodne z naturą i jej możliwościami stają się zasadami ludzkiego postępowania. Tylko istoty obdarzone rozumną wolą odbierają problem dobra moralnego, a są to wartości najwyższe dla człowieka. (K. Wojtyła, 1983, s. 29-75.)
Wg H. Jankowskiego moralność jest najstarszym systemem normatywnym. Przez moralność określa się system norm, wzorów postępowania, który uznaje się za słuszny, a w neutralnym (bez dokonywania ocen) rozumieniu to - „ zespół norm, ocen, wzorów postępowania, które regulują bądź pretendują do regulowania stosunków między jednostką i grupą z jednej strony, a instytucjami z drugiej, które apelują do człowieka jako człowieka, bądź też oceniają człowieka jako człowieka, a których respektowanie jest wymuszane przez sankcję opinii społecznej „ (1979, s. 17)
Każdy z istniejących systemów etycznych charakteryzował się jakąś normą naczelną. W etykach starożytnych za cele uważane były cnoty moralne. W systemie utylitarystycznym norma wskazuje na jako cel postępowania dążenie do dobrobytu – „najwyższe szczęście dla najwyższej liczby ludzi”, w etyce chrześcijańskiej- było to przykazanie miłości bliźniego. Kant w swych poglądach nakazuje postępowanie wg zasad, które byłyby obowiązującym prawem dla wszystkich ludzi – tzw. imperatyw kategoryczny. Etyka Schopenchauera głosi normę nakazującą współczucie z każdą istotą czującą. W każdym z przesłań zawierających się ww. etykach można odróżnić skierowanie norm na wewnętrzną doskonałość człowieka, a także ukierunkowanie na równe uprawnienia dla wszystkich oraz życzliwe stosunki ze wszystkimi ludźmi. (T. Czyżowski, 1994 s.168-176)
1.3. RODZAJE NORM, PODZIAŁ
Zachowania ludzi w społeczeństwie wyznaczają regulatory życia zwane normami. Wielkie znaczenia mają normy społeczne, które wskazują na sposoby zachowań międzyludzkich, określają, jakie zasady postępowania w określonych sytuacjach akceptowane, a jakich należy unikać. Określają zakresy powinności człowieka w związku z rolami życiowymi (rodzinnymi, zawodowymi, koleżeńskimi). Odnoszą się do każdej dziedziny życia człowieka. Rodzajami norm społecznych są normy prawne, moralne, obyczajowe, religijne. Normy są kryteriami oceny zachowań ludzkich i działań człowieka. Warunkiem istnienia normy społecznej jest przestrzeganie wzorców zachowań w niej zawartych. Normy społeczne:
a/ funkcjonują w społeczeństwie jako elementy pewnych instytucji, systemów kontroli, organizacji, dotyczą całości stosunków społecznych,
b/ ustalają wzajemne relacje między adresatami, interakcje między adresatem a normodawcą,
c/ są szczególnym rodzajem wypowiedzi i należą do tej samej kategorii, co życzenia, rady, wskazówki, zalecenia, żądania. Mogą być: twierdzące lub przeczące (należy postępować tak...), oznajmujące (nie postępuje się tak..) rozkaźnikowe (postępuj tak a tak),
d/ wskazują sposób zachowania się w określonych warunkach (co być powinno, jakie zachowanie obowiązuje), nie stwierdzają stanu rzeczy, można je uznawać jako nakazy lub zakazy, słuszne lub niesłuszne, sprawiedliwe (niesprawiedliwe), pożyteczne lub nie. (A. Kojder, 2001, s.226-227). A. Kojder dzieli normy ze względu na odmienność sankcji na:
1. Normy moralne.
Nakazują, zalecają pewien sposób postępowania bez uprawnień do ich egzekwowania. Odwołują się do sankcji w postaci„wyrzutów sumienia” i potępienia społecznego, opinii publicznej.
2. Normy prawne.
To wszelkie normy zachowania (nakazu, zakazu, znoszenia postępowania), które jednej stronie przypisują pewne uprawnienia, a na druga stronę nakładają pewien obowiązek. Odwołują się do sankcji fizycznego przymusu. Są szczególnym rodzajem normy społecznej.
3.Normy religijne
Dotyczą wierzeń i religijnych, stosunków społecznych wewnątrz wspólnot wyznaniowych i ich związków z istotami nadprzyrodzonymi. Odwołują się do sankcji, jaką jest potępienie wieczne – sankcje nadprzyrodzone.
4.Normy obyczajowe.
Należą do norm społecznych i dotyczą sfer i zwyczajów społecznych, obyczajowości (np. moda, etykieta). (A. Kojder, 2001, s. 232-233)
1.3.1. Normy moralne
Normy moralne są ważną podstawą ludzkiego życia. Wskazują jak człowiek powinien postępować wobec innych ludzi. Są przyswajane w trakcie procesu wychowania. Działania zgodne z nimi określane są jako prawidłowe, niezgodne zaś jako nieprawidłowości. Jedne zabraniają pewnych działań („nie zabijaj”) inne mają formę zaleceń pozytywnych („kochaj bliźniego”). Przestrzeganie norm zależy od wewnętrznego przekonania człowieka o ich słuszności. Są ważnym czynnikiem kontroli społecznej, kształtują styl życia, obyczajowość, wpływają też na rozwój moralny człowieka. Normy różnią się między sobą adresatem, znaczeniem, sposobem sformułowania a także obligatornością tzn. zróżnicowaną siłą powinności. Ze względu na obligatoryjność (siłę obowiązku) można je usystematyzować jako:
1. Reguły obowiązku.
Mają duży stopień powinności: zakazują coś kategorycznie. Nakładają one obowiązki, od których nie można się uchylić. Przybierają postać wzorów normatywnych i są to wzory określające, co w danym społeczeństwie uważa się za właściwe, prawnie uzasadnione lub oczekiwane jako sposoby działania bądź normy stosunków społecznych. Na reguły obowiązku kładzie się duży nacisk w wychowaniu moralnym człowieka.
2. Normy fakultatywne ( reguły ideału lub nadstandardy moralne).
Mają mały stopień powinności. Niepodporządkowanie się im nie prowadzi do potępienia społecznego, nagany, wyrzutów sumienia. Są przedmiotem wolnego wyboru. Wprowadzają niezbędny element nieobowiązkowej życzliwości codziennej człowieka.
Normy moralne należą do norm aksjologicznych. Nakazują pewien sposób postępowania, który podlega ocenie jako zgodny (oceniany pozytywnie) bądź niezgodny (ocena negatywna). (J. Mariański, 1989, s. 143-146)
Norma może istnieć jako:
1. Przymus wewnętrzny.
Powiązana jest z sankcjami zwanymi wyrzutem sumienia (przykrym samopoczuciem związanym z negatywną samooceną). Warunkiem występowania tych sankcji jest ich głębokie uwewnętrznienie (internalizacja) w życiu jednostki.
2. Przymus zewnętrzny.
Zachowania mogą być zgodne z normą z akceptacją lub bez wewnętrznej akceptacji. Akceptacja wewnętrzna powoduje przekonanie o powinności postępowania a odejście od normy spowoduje sankcje (potępiane i dezaprobowane przez społeczeństwo).
3. Realizowany wzór zachowania.
Pewne normy uznawane są tylko wtedy, kiedy można stwierdzić, iż społeczność charakteryzują określone sposoby zachowywania się w pewnych sytuacjach i są one zbliżone do pewnego wzorca. (J. Mariański., 1989. s. 151)
Maria Ossowska dokonała następującego podziału norm moralnych:
1. Normy moralne w obronie naszego biologicznego istnienia.
Norma ta służy potrzebie bezpieczeństwa, chroniąc dobro tak szczególnej wartości, jakim jest życie ludzkie, zalecając szacunek dla ludzkiego istnienia. Uznane odstępstwa od normy „nie zabijaj” wg M. Ossowskiej uprawniające do zadawania śmierci:
a/ samobójstwa: potępienie samobójstwa przez religię chrześcijańska w przekonaniu, iż tylko Bóg – dawca życia życie może je odebrać. Współczesne społeczeństwo skrócenie życia doczytuje jako akt rozpaczy zmazujący wszelkie winy.
b/zabójstwa w obronie własnego życia: jako zabójstwo w stanie „wyższej konieczności”
c/ wojna: zmiana dyrektywy „nie zabijaj” na „zgładź jak najwięcej”
d/ eutanazja: dopuszczanie (z mniejszą zgodą) do zadawania śmierci. To np. wypadki ewentualnego bezbolesnego zgładzania dzieci, które nie mogą normalnie istnieć (thalidomid)
e/ aborcja: uwarunkowana religią i polityką populacyjną.
f/ kara śmierci: zadawanie śmierci na podstawie prawowitego wyroku. Wyłomy w tej normie zmuszają do przyjęcia, że:
- pozbawienie kogoś życia nie zawsze jest czymś złym,
-wprawdzie jest złem, jednakże wypada się do niego czasem odwołać dla uchylenie innego zła jeszcze większego. (M. Ossowska., 1985. s. 31-48).
2.Normy moralne w obronie godności.
Wszystkim ludziom przysługuje godność jako takim z tytułu uprzywilejowanego miejsca w przyrodzie. Zachowaniami przejawiającymi brak godności są wg Ossowskiej są: schlebianie, narzucanie się komuś, okazywanie ślepego posłuszeństwa i rezygnacja z własnego rozeznania problemu przez dorosłego człowieka, oportunizm jako działanie niezgodne ze swymi przekonaniami, przyzwolenie na to, by ktoś deprecjonował nasze świadczenia w przez przeliczanie ich na pieniądze, łakomstwo, drobne kłamstwa ochronne ludzi starych, nadmierne wynoszenie własnej osoby, brak godności dziewcząt, pogardliwe oznaczenia kobiet, zmowy mające na celu oszustwo, traktowanie człowieka jako towar, odbieranie uprawnień. (M. Ossowska., 1985. s. 52-71)
3. Normy moralne w obronie niezależności.
Najbardziej znaczące stosunki społeczne dotyczące przejawów przemocy to:
stosunek rodziców do dzieci, stosunek mężczyzn do kobiet, przemoc władzy politycznej(rządzących) w stosunku do podległych obywateli (rządzonych), przywileje ekonomiczne władzy, stosunek większości do mniejszości (presja opinii publicznej), przemoc w stosunku do zwierząt. (M. Ossowska., 1985. s.76-78)
4. Normy moralne w obronie prywatności.
Ossowska wymienia trzy warianty obrony prywatność:
a/ obrona prywatności przeciwstawiającą się stadności (obrona uprawnienia do okresowej samotności zagrożonej w stłoczonych mieszkaniach, w przeciążonych ludźmi środkach komunikacji).
b/ Obrona prywatności przeciwstawiająca się cudzej , „odgórnej” kontroli (artykuły prawa zapewniające nienaruszalność mieszkań-jako zabezpieczenie się przeciw obcej kontroli we własnym domu.). Związana jest z poczuciem wolności i bezpieczeństwem i kierowana jest do „właścicieli” władzy: rodzice a dzieci, państwo a obywatele.
c/ Obrona prywatności przeciwstawiająca się niechcianej poufałości (obrona przed ciekawością, niedyskrecją, brakiem delikatności). Wiąże się z pojęciem godności i wymaganym przez nią dystansem. Jako czynniki zagrażające prywatności są wymieniane są: rosnąca gęstość zaludnienia, wynalazki techniczne umożliwiające podglądanie ludzkiego życia, głód sensacji dziennikarzy, hipnoza, środki chemiczne nakłaniające ludzi do wyznań, wzmożona urbanizacja, wzrost przestępczości, formy ubezpieczeń –kontrola klienta przez firmy ubezpieczeniowe. (M. Ossowska, 1985, s.100-112).
5. Normy moralne służące potrzebie zaufania.
Są to normy etyczne dotyczące zachowań zagrażających nieustannie naszej potrzebie ufności. Zalicza się tu normy dotyczące:
a/ kłamstwa: istotna jest intencja wprowadzenia kogoś w błąd.
Warunki odstępstwa od prawdomówności:
- kłamstwa obronne:
-kłamstwa pedagogiczne:
-kłamstwa konwencji życia towarzyskiego:
b/ odpowiedzialności za słowo: rozumiana jako dotrzymywanie obietnic.
c/ kradzieży: związane z pojęciem własności. Czynnikami oceny kradzieży są: przedmiot kradzieży, wielkość straty, siła pokusy,
d/ oszustwa: świadome wprowadzenie w błąd połączone ze stratą dla oszukanego a zyskiem dla oszukującego.
e/ donosicielstwa: czyny które za pomocą różnych środków podaje się komuś do wiadomości coś, co dla względów wewnętrznej czy zewnętrznej natury miało pozostać tajemnicą (włączane jest też tu szpiegostwo).
f/ lojalności: pewnych zachowań przebiegające za plecami kogoś, kogo dotyczą, to reguła nakazująca ludziom zachowania w stosunku do nieobecnych tak, aby się swego zachowania nie powstydzili ich obecności. (M. Ossowska, 1985, s. 113-136)
6. Normy moralne strzegące sprawiedliwości.
Z tą koncepcją związana jest między innymi:
a/ zasada „suum cuique”: „każdy niech zachowa to, co mu się należy”,
b/zasada równej miary: Nikomu nie należy się nic z tego tylko tytułu, że to właśnie on a nie nikt inny.
c/ zasada konsekwencji: w przypadkach identycznych należy postępować tak
samo. O cnocie sprawiedliwości można mówić wówczas, gdy ktoś akceptuje samemu narzucone ograniczenia kierowany życzliwością do bliźnich. (M. Osowska, 1985, s. 138-153)
7. Normy moralne wobec konfliktów społecznych.
M. Ossowska stwierdza: -„rola norm moralnych jest jasna, każde, bowiem usuwanie lub łagodzenie konfliktów ma efekty integracyjne i znaczna część norm moralnych jest na takie efekty istotnie nastawiona” (1985 s.174)
Normy moralne mogą:
-interweniować, jeśli nie w usuwaniu, to w łagodzeniu konfliktów.
-usuwać wrogość tam, gdzie jest bezpodstawna, łagodzić tam, gdzie konflikt jest obiektywny,
-współdziałają w selekcji na takie, które można dopuszczać, a które należy wykluczyć.
-wnikają w sposób formułowania reguł gry i dyskwalifikacji środków dla osiągnięcia stawianych przez ludzi celów. (M. Ossowska., 1985. s. 157-172)
1.3.2. Normy prawne
Norma prawna jest szczególnym rodzajem normy społecznej. Jej przestrzeganie jest obowiązkowe, a obowiązuję nie tylko pojedynczą osobę, ale całe społeczeństwo. Nakładają na jedną stronę uprawnienia, a na drugą obowiązki. Zbiór uporządkowanych norm prawnych to system prawa. Według A. Kojdera norma prawna składa się z trzech elementów:
Hipotezy (określa czyjeś zachowanie i warunki jego regulacji).
Wszelkie normy zachowania (nakazu, zakazu, znoszenia postępowania), które jednej stronie przypisują pewne uprawnienia, a na drugą stronę nakładają pewien obowiązek są normami prawnymi. Normy prawne ustanawiają dwustronny atrybutywno - imperatywny związek między dwiema stronami przez wskazanie, jak jest zobowiązana do postępowania jedna strona, aby spełnić uzasadnione (oczekiwanie) drugiej strony.
( A. Kojder, 2001, s. 232-233)
Twórcą norm prawa oficjalnego jest przedmiot zbiorowy (normodawca, organ prawodawczy najczęściej parlament), któremu zostało przyznane szczególne uprawnienie (upoważnienie) do stanowienia (wydawania, formułowania) zbiorów norm prawnych (konstytucji, kodeksów, ustaw. Normy stanowione zgodnie z obowiązującą procedurą są uznawane za prawomocne. Aparat przymusu (policja, prokuratura, sądy)są uprawnione do kontroli ich spełniania przez adresatów. Ład społeczny jest zapewniony dzięki zapewnieniu ludziom podobnego przekonania prawnego (dot. dotrzymywania umów, zakazu zabijania, kradzieży). Znajduje to wyraz w aprobowanych i przestrzeganych normach. (A. Kojder, 2001, s. 239-240)
1.3.3. Normy a wartości
Normy powiązane są ściśle z tematyką wartości. W normach społecznych zawarte są uznawane wartości, które są przez normy chronione. Wartością jest to wszystko, co dla człowieka jest cenne, pożądane, istotne, co chce zatrzymać, na zdobyciu czego, najbardziej człowiekowi zależy. Wartości są podstawą tworzenia norm społecznych, które są regulatorami życia. Normy moralne chronią wartość największą, jaką jest życie ludzkie. Normy stojąc na straży wartości zawierają obietnicę (możliwość nagrody) i groźbę (ewentualne następstwa dla sprawcy za nie przestrzeganie wzorców). Normy moralne odgrywają ważną rolę w wartościowaniu, są powiązane z wartościami moralnymi (cele, ideały). Akceptowanie i uzasadnianie norm moralnych oraz ocenianie
jest uzależnione od wartości uznawanych przez jednostkę lub społeczeństwo. Wartości te nie są jednakowe, jednolite. J. Mariański przez wartości rozumie wszystko to, co: - „ wiąże się z pozytywnymi emocjami, co skupia na sobie pragnienia i dążenia człowieka, co uważa się za ważne i istotne w życiu, godne pożądania, na zdobyciu czego jednostce najbardziej zależy, oraz czego się na co dzień poszukuje jako rzeczy cennej” (1989, s. 165)
W wartościach można wyróżnić:
a/ wartości-cele: tzw. wartości autoteliczne (wskazują na cenność danego przedmiotu, stanu rzeczy).
b/ wartości-środki: tzw. wartości instrumentalne (służą do osiągnięcia innych, bardziej cenionych wartości). Wartości rozpatrywane z punktu widzenia socjologicznego odnoszone są do kontekstu życia społecznego, są podstawą tworzenia i funkcjonowania norm społecznych. Wartości ujawniają moralny charakter działania będącego realizacją normy. Normy wskazują na wartości, do których osiągnięcia dążą. Nie są tym samym, co wartość. Wartość odnoszona jest do zrozumienia pewnego dobra dla jednostki lub społeczeństwa uważanego za godne realizacji. Norma zaś odnosi się do sposobu i granic, w których możliwa jest realizacja wartości. Istnieje też zależność między normą a wartością: norma określa wartość, podczas gdy wartość narzuca normie pewne granice (np. wartością jest dążenie do modnego, porządnego ubierania się w różnych epokach, lecz rozumienie „porządności” jest różne w zależności od czasów). Wartości są źródłem selekcji określonych sposobów postępowania, formułowania określonych norm. (J. Mariański, 1989, s. 163-171).
ROZDZIAŁ II
PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY NORM
Świadomość człowieka ukierunkowana na system wartości etycznych staje się jego świadomością moralną. Jest związana z życiem społecznym i jest przez nie kształtowana. Składają się na nią poglądy, własne przekonania, uczucia tworzące wiedzę o przejawach dobra i zła moralnego. Jest regulatorem życia, ma charakter społeczny. W jej skład wchodzą normy i wzorce zachowań obowiązujące, uznawane w danym społeczeństwie, rozpatrywane jako dobre lub złe. Rozwój moralny związany jest z psychiką ludzką. Moralne zachowanie wyznacza sfera poznawcza - wiedza o świecie, emocjonalna oraz motywacyjna. W każdej z nich następuje wzrost poziomu rozwoju umożliwiający uczestnictwo w życiu społecznym, gdzie człowiek pełni określone role społeczne. Zachowania moralne są zawsze związane z pełnieniem roli społecznej członka jakiejś grupy, a rozwój moralny jest przyswajaniem tych ról. Świadomość moralna reguluje zachowania człowieka wobec innych ludzi, jest ogólną przesłanką do przeżyć moralnych, stanowi odbicie wszelkich dostępnych i informacji i wiedzy na temat sankcji i oczekiwań w funkcjonowania społeczeństwa. Rozwój moralny kształtuje stosunek do samego siebie i do drugiego człowieka. Poprzez postawy altruistycznych człowiek uwzględnia dobro innych, rozwija postawy prospołeczne. Sfera moralności zajmuje bardzo ważne miejsce w życiu człowieka.
2.1. SFERA MORALNOŚCI W ŻYCIU CZŁOWIEKA
Człowiek jest istotą społeczną, która może żyć tylko w społeczeństwie. Funkcjonuje w oparciu o normy i wartości. Nie istnieje poza społeczeństwem, dziedzictwem kulturowym, językiem, podlega normom kultury, jego zachowania odnoszą się zawsze do innych członków społeczeństwa. Wrażliwości moralna człowieka nie rozwinęłaby się poza społeczeństwem. Rozwój moralny człowieka jest wrastaniem w funkcjonujący społecznie system moralności, to zbliżanie się do tych norm i wzorów aż stają się jego własnymi uznawanymi wytycznymi postępowania. Moralność jest wartością społeczną w znaczeniu:
1.Genetycznym-istnieje w efekcie współdziałania wielu osób w oparciu o kulturę moralną poprzednich pokoleń.
2.Funkcjonalnym-przyczynia się do jednoczenia społeczeństwa wobec wspólnych ideałów, norm, wartości niezbędnych do normalnego istnienia i rozwoju społeczeństwa jako całości. (J. Mariański, 1989, s. 117)
Świadomość moralna człowieka związana jest nierozerwalnie z życiem społecznym. Człowiek internalizuje w procesie socjalizacji różne wartości moralne, osłaniające je normy oraz wzorce zachowań. Składnikiem moralności jednostki są sądy etyczne, oceny moralne.. Przedmiotem ocen są zaś przede wszystkim zachowania własne i innych osób podlegające ocenie za pomocą obyczajów, kodeksu moralnego, wszystkich sfer życia społecznego człowieka jak i różnych aspektów jego osobowości. (J. Augustynika-Kopka, 1994, s.30)
Moralność, czyli uporządkowany system obyczajowych żądań, nakazów, zachowań, praktyk może obejmować wszystkie sfery życia – to np. moralność chrześcijańska lub dotyczyć wybranych aspektów – moralność gospodarcza, zawodu. Może odnosić się do grupy lub pojedynczego człowieka. Moralność objawia się w interakcjach jednostek i grup społecznych okazujących sobie szacunek lub jego brak. Rozwija się w społeczeństwie ludzkim, rozwija się w rezultacie ludzkiego współżycia, wpływa na zachowania społeczne ludzi, reguluje stosunki interpersonalne. (J. Mariański, 1989, s. 61)
H. Muszyński pisze, iż rozwój moralny jest częścią procesu socjalizacji, czyli: –„ogółu procesów polegających na nabywaniu przez jednostkę pod wpływem otoczenia społecznego tych wszystkich właściwości, które umożliwiają jej współżycia w obrębie grup ludzkich.” (1987, s. 61)
Wiąże się z tym przystosowanie społeczne. Jednostka bardziej przystosowana społecznie realizuje swe dążenia bez popadania w kolizję z otoczeniem. Im wyższy poziom moralny, tym jest lepsze przystosowanie do otoczenia jednostki. Rozwijają się także motywacje moralnego postępowania, czyli ta sfera funkcjonowania osobowości człowieka, która stawia sobie cele, dążenia do ich osiągnięcia. Cele mogą urzeczywistniać stany rzeczy wyznaczane przez system moralny zgodny z normami i wzorami moralności, lub go przekraczać (H. Muszyński, 1987, s. 95-96)
Kształtowanie i rozwijanie postaw moralno-społecznych związane jest ściśle z rozwojem moralnym człowieka. Rozwój moralności zaczyna się, gdy jednostka wykracza poza swój egocentyzm i przyjmuje postawy prospołeczne: skłaniające do troski o dobro innych oraz interpersonalne w zakresie moralności -troska o dobro grup społecznych. Podczas rozwoju moralnego człowieka następuje także rozwój wartości moralnych, czyli – rzeczy, których wystąpienie w życiu jest przez człowieka cenione. Każda epoka, okres życia i rozwoju społeczeństwa przynosi rozwój nowych wartości i nowe ich hierarchie. (H. Muszyński, 1987, s.123 i 150).
2.2. ETAPY ROZWOJU MORALNEGO.
Rozwój moralny człowieka jest zindywidualizowanym procesem wrastania w społeczny system moralny. Reguluje stosunek jednostki do otocznia jak i do niej samej. Proces ten nie jest jednakowy dla wszystkich, wyróżnia się różne poziomu rozwoju moralnego człowieka. Rozwój moralny człowieka, świadomości moralnej obejmuje możliwość kształtowania pojęć, sądów, ocen, przekonań moralnych oraz uzasadnienie przyjętego systemu wartości i norm etycznych. W rozwoju tym człowiek kształtuje motywację, wartości moralne, postawy moralno-społeczne wobec siebie i innych ludzi. Istotą sądów i przekonań moralnych jest przede wszystkim charakter podawanych uzasadnień własnych opinii czy działań. Sposób uzasadnienia swego stosunku do norm moralnych jest nieodłącznie związany z dojrzewaniem moralnym i jest wskaźnikiem osiągniętego poziomu rozwoju moralnego. Osoba umiejąca uzasadnić własne przekonania wskazuje na zrozumienie zjawisk moralnych. Człowiek osiągający najwyższy etap dojrzałości psychicznej jest jednostką autonomiczną, mającą niezależność od otoczenia, przestrzega bardziej praw akceptowanych przez siebie, niż narzucanych przez środowisko i kulturę.
Koncepcja rozwoju moralnego człowieka to ważny element teorii Zygmunta Freunda. Człowiek jest istotą dążącą do maksymalizacji przyjemności za pomocą realizacji popędu libido (łac. żądza). Zaspokajanie tego popędu w społeczeństwie ogranicza system barier, którymi są reguły moralne broniące w ten sposób interesów grupowych. Dzieci przejmują podstawowe reguły moralne od rodziców. W pewnym czasie pragną stać się takimi jak rodzice. Podstawowym efektem identyfikacji jest powstanie wewnętrznej struktury zwanej superego (łac. super-nad, ego-ja). Superego to zbiór przyswojonych reguł moralnych. To wewnętrzna reprezentacja wymagań rodzicielskich. Działaniu superego towarzyszą emocje: -pozytywne – w przypadku spełnionego obowiązku, -negatywne (poczucie winy, niższości), gdy reguły zostają przekroczone. Poczucie winy pojawia się z racji z tłumionej wrogości do rodziców (wymagania), a lęku z racji strachu przed karą (głównie odrzucenie przez rodziców). (H. Jankowski 1979, s. 148-150)
Rozwój moralny obejmuje sferę motywacji i uczuć, a jego przebieg jest kontrolowany przez inne osoby (w tym rodzice, wychowawcy). Zahamowania rozwoju moralnego są trudne do zauważenia przez otoczenie, jednostka może się zatrzymać na każdym poziomie-bez ujemnych dla siebie konsekwencji. Osiąganie coraz wyższego poziomu rozwoju moralnego polega na coraz większym stopniu przyswojenia zasad moralności, w której człowiek wyrasta.
Najważniejszą prawidłowość rozwoju moralnego przedstawił J. Piaget. Według niego rozwój moralny przebiega od uznania norm moralnych przekazanych z zewnątrz
-od heteronomii do autonomii moralnej. Proces rozwoju jest procesem interioryzacji (uzewnętrznianiem) norm moralnych, które są przyjmowane od otoczenia. Rozwój moralny człowieka można przestawić w czterech stadiach:
1. Anomia moralna. Brak jakiejkolwiek świadomości moralnej, obejmuje wiek niemowlęcy i poniemowlęcy.
2. Heteronomia moralna. To uznanie moralności narzuconej na zasadzie podporządkowania się, to końcowa faza niemowlęctwa do 9 roku życia.
3. Socjonomia moralna. Akceptacja norm obowiązujących w grupie uznawanej za własną, wiek szkolny 9-13 lat.
4. Autonomia moralna. Uznanie norm moralnych za własne, okres dorastania, młodzieńczy - (13do 21 r. ż. )
Stadiom rozwoju są przyporządkowane fazy rozwoju moralnego. Oddają charakter przemian zachodzących w jednostce pod względem ustosunkowania się do norm moralnych uznawanych w grupie.
Fazy rozwoju moralnego człowieka:
1.Faza amoralizmu. (faza przedmoralna) – brak motywacji moralnego zachowania spowodowany nieumiejętnością wyróżniania norm moralnych oraz sądów moralnych.
2.. Faza egocentryzmu - to niezdolność rozumienia przez dziecko stanów psychicznych innych osób i przypisywanie im własnych uczuć i dążeń. Dostosowanie do norm następuje przez dwa rodzaje nastawień:
a/ unikanie kar-podporządkowanie normom ze względu na konsekwencje,
b/ nastawienie instrumentalne-uznanie zasad moralnych jako sposób lepszy realizacji dążeń większa opłacalność zachowań moralnych. Normy są przestrzegane wtedy, gdy są pod kontrolą.
3.Faza konformizmu -pojawia się podmiotowe pojęcie odpowiedzialności. Dziecko staje się wrażliwe na potępianie własnego zachowania, ważne stają się autorytety, pojawia się zdolność przeżywania winy.
4. Faza konwencjonalizmu moralnego - motywem postępowania staje się zgodność z ogólnie przyjętymi i oczekiwanymi zasadami. Następuje zdolność do przeżywania wstydu jako świadomości nieprawidłowości zachowania oraz przyswojenie postrzegania i oceny zjawisk moralnych obowiązujących w jej otoczeniu. Podporządkowanie normom następuje z chęci dostosowania się do wizerunku osoby społecznie akceptowanej.
5. Faza pryncypializmu (irracjonalizmu, irracjonalnego sumienia)- charakteryzuje się szacunkiem dla samej normy moralnej, który jest wynikiem internalizacji określonych norm moralnych-uznania ich za własne, jedyne i niepodważalne. Świadomość przestrzegania norm daje poczucie satysfakcji natomiast ich przekroczenie konflikt i wyrzuty sumienia i autentyczne dylematy o charakterze moralnym.
6. Faza racjonalizmu (inaczej racjonalny altruizm) - zostaje uwewnętrzniony pewien zespół norm postępowania moralnego, a także skutki wywołujące przestrzeganie norm.
7. Faza relatywizmu moralnego –kierując się wyborem najbardziej słusznego moralnie czynu, jednostka uwzględnia wszelkie okoliczności, intencje, skutki czynów, a dokonując wyborów uwzględnia ich efekty dla siebie i otoczenia.
8.Faza idealizmu moralnego: jest zamknięciem rozwoju moralnego. Rozwija się własny system moralny oparty na określonych wartościach. Problemy rozstrzygane są przez odwołanie się do systemu wartości (ideałów) przyświecających życiu społecznemu. (H. Muszyński,1987, s. 40-57)
Rozwój moralny polega na osiąganiu przez człowieka coraz wyższego stopnia przyswajania reguł, norm regulujących życie. Rozwój moralny ma społeczne uwarunkowania i następuje przez wpływ otoczenia społecznego i sił rozwojowych człowieka.
2.3. WPŁYW NORM NA CZŁOWIEKA
Ludzie od wczesnego dzieciństwa uczeni są posłuszeństwa wobec norm. Religie pod sankcjami kary boskiej i wyrzutów sumienia wymuszały postępowania zgodne z głoszonymi doktrynami, normami. Potrzeba zgodności własnych przekonań i zachowań jest jedną z wczesnych potrzebnych, silnie wiążących się z procesami socjalizacji.
Istniej zależność między normami a zachowaniem człowieka, które może modyfikować normy. Pod wpływem masowego nie przestrzegania norma może się zmienić. Zachowania niezgodne z normą modyfikuje ją, a im ważniejsza jest potrzeba, tym bardziej prawdopodobna jest modyfikacja normy. W sytuacji, gdy potrzeba pozostaje nie zrealizowana, a pokusa przezwyciężona - normy są jeszcze bardziej rygorystycznie przestrzegane. Silniejsze zinternalizowanie normy przez człowieka zwiększa prawdopodobieństwo nie zaspokojenia potrzeby (deprywację). Normy kształtują zachowania ludzi. Zależność między zachowaniami a normami przedstawiła Hanna Malewska.
1. Normy traktowane jako modyfikatory zachowań-jeśli życie człowieka jest regulowane przez nakazy czy zakazy- to ich treść będzie modyfikować zachowania ludzi, którzy te normy zaakceptowali. Ludzie będą oceniali siebie, zachowania poprzez normy i wzory zachowań obowiązujące w społeczeństwie. Ludzie uznający bezwarunkowy zakaz kłamstwa będą kłamali rzadziej niż ludzie, którzy takiego zakazu nie uznają;
2. Zachowanie jako modyfikator norm- norma może ulec modyfikacji w sytuacji zachowań ludzkich niezgodnych z normą. Jeśli ludzie w skali masowej przekraczają jakąś normę przestaje ona obowiązywać lub ulega zmianom.
3. Normy jako modyfikatory zachowań, zachowanie jako modyfikator norm- zachowanie niezgodne z normą występuje, gdy potrzeby są silniejsze niż chęć posłuszeństwa normom. Złamanie normy przez zachowanie z nią niezgodne powoduje u ludzi tendencję do jej modyfikacji. Im potrzeba jest ważniejsza w hierarchii potrzeb, tym modyfikacja normy jest bardziej prawdopodobna. W sytuacji zachowania zgodnego z normą i wyboru deprywacji (niezaspokojenia), przezwyciężenia pokusy –następuje bardziej rygorystyczne przestrzeganie normy. Im silniej norma jest zinternalizowana, tym następuje większe prawdopodobieństwo wyboru deprywacji. (H. Malewska, 1969, s. 291)
W sytuacji powtarzających się przypadków nieprzestrzegania normy dochodzi do jej nieskuteczności w społeczeństwie. Niewiara w skuteczność prowadzi do zakwestionowania lub całkowitego odrzucenia normy. Kontakt z osobami łamiącymi normy prowadzi do zaniku rygorów, jakie jednostka stawia sobie w zakresie moralnych zachowań. Groźba zmian regresyjnych (powrót do zachowań wcześniejszych) jest tym większa im:
a/ niższy jest poziom rozwoju moralnego jednostki,
b/ częściej spotyka się ona z przypadkami łamania norm,
c/ silniej jest związana z ludźmi naruszającymi normy.
Respektowanie normy wymaga jej zaakceptowania, zaś naruszenie normy może zachwiać wiarę w jej skuteczność w społeczeństwie. (J. Mariański, 1989, s. 156).
2.4. MORALNOŚĆ A PRAWO
Z uwagi na związek pomiędzy moralnością, a prawem zarówno prawo jak i moralność obejmują takie same pojęcia prawa w formie rozkazów, obowiązków, powinności. Niektóre nakazy moralne nie są objęte prawami społecznymi. Część nakazów etycznych zabrania kłamstwa, sugeruje pomoc w potrzebie. Prawa społeczne zajmują się nimi dopiero chwili konkretnej szkody społecznej. Prawa społeczne i moralne określają zakaz kradzieży, zabijania, oszukiwania. Rozwój ideałów moralnych wpływa na prawodawstwo społeczne. Część norm prawnych jest zgodna z pewną częścią norm etycznych. Normy prawne mogą być sprowadzone do norm etycznych, ale nie wszystkie normy etyczne mieszczą się wśród norm prawnych. Można uzasadnić dwa poglądy stosunku norm prawnych do etycznych.
1.Część norm prawnych jest zgodnych, identycznych z pewną częścią norm etycznych.
Występują normy prawne bez podstawy etycznej i są normy etyczne pozbawione podstawy prawnej. Zależność tą przedstawia to rysunek nr 1.
SHAPE \* MERGEFORMAT 
Rys. 1. Źródło: W. Biegański, Etyka ogólna, 1922, s. 21
2.Wszystkie normy prawa dadzą się sprowadzić do norm etycznych i wśród nich pomieścić. Równocześnie nie wszystkie normy moralne mogą być objęte normami prawnymi. Nie ma norm prawnych, które nie byłyby jednocześnie normami etycznymi, ale są normy etyczne, które nie mają znaczenia norm prawnych. Istnieją normy etyczne nie zawierające się w prawach – zależność przedstawia rysunek nr 2. (W. Biegański, 1922, s. 320-322).
SHAPE \* MERGEFORMAT 
Rys. 2. Źródło: W. Biegański, Etyka ogólna, 1922, s. 21
Według Biegańskiego: -„wzniosła norma etyczna, jak oddawanie dobrem za złe, odpowiadanie przysługą na doznaną krzywdę nie może nigdy stać się prawem. Gdyby ta zasada zmieniła się w prawo, ludzie źli, krzywdzący bliźnich zyskiwaliby podwójnie: najpierw bezpośrednio, przez krzywdzenie innych, a potem pośrednio, przez przysługi, jakie oddawaliby im pokrzywdzeni.”(1922, s. 322). Gdyby ta zasada stała się obowiązującym prawem utraciłaby swe znaczenie etyczne u krzywdzącego (wzbudzenie poczucia winy) a w świetle prawa byłaby zasadą niemoralną i popierającą niesprawiedliwość.
Normy prawne można odróżnić od moralnych na podstawie ich:
1. Sformułowania:
- normy prawne: mają z reguły postać warunkową (jeśli X jest dojrzały to.),
- normy moralne: mają postać bezwarunkową,
2. Genezy:
- normy prawne: powrastają w wynika aktu ustanowienia, obowiązują z tytułu prawomocnego ustanowienia,
- normy moralne: powstają żywiołowo w długotrwałym procesie ewolucji społecznej,
3. Warunków, w jakich obowiązują:
- normy prawne: obowiązują bez względu na to, czy są akceptowane czy też nie, mają tzw. postać heteroniczną.
- normy moralne: mają postać autonomiczną, obowiązują tylko wtedy, gdy człowiek je zaakceptuje w swym sumieniu.
4. Sankcji, jakie mają za sobą:
- normy prawne: przekroczenie ich powoduje odpowiedzialność karną określonej w przepisach,
- normy moralne: ich naruszenie powoduje sankcje w postaci wyrzutów sumienia, potępienia ze strony opinii publicznej.
5. Sposobu, w jaki się o ich obowiązywaniu dowiadujemy:
- normy prawne: zakres ich obowiązywania jest określony w konstytucji, kodeksach, rozporządzeniach, ustawach.
- normy moralne: zasady obowiązujące w moralności poznaje się poprzez poznanie kryteriów uznanych społecznie, określających dobro, zło, sprawiedliwość, niesprawiedliwość.
6. Treści:
- normy prawne: regulują zewnętrzne zachowania, mają charakter imperatywno (obowiązek) – atrubutywny (roszczenie), zobowiązują dwustronnie, zarówno podmiot, któremu nakazują, jak i ponoszącego skutki działania, któremu do tego udzielają praw.
- normy moralne: wnikają w intencje czynu. Są normami imperatywno jednostronnymi, uwzględniają tylko jeden przedmiot, któremu nakazują. Stopień norm prawnych i moralnych różnicują przesłanki jak:
a/ Normy prawne mają charakter negatywny, zakazują różnych czynów.
Normy moralne mają w większym stopniu charakter pozytywny zalecają aprobowanie postępowania, zachęcają do niego, upowszechniają życzliwość.
b/ Normy prawne mają najczęściej formę oznajmującą (sprawca czynu podlega karze...)
Normy moralne są zdaniami powinnościowymi (umów należy dotrzymywać)
c/ Normy prawne mają węższy zakres niż moralne.
Normy moralne są nieograniczone, nieskończone, bo w stosunku do niech nie ma granic moralnej doskonałości, odpowiedzialności, obowiązku. (A. Kojder, 2001, s.240-242)
Między prawem i moralnością istnieją zasadnicze różnice, które wynikają z pochodzenia norm. Prawo wynika głównie z potrzeb życia społecznego, moralność wynika z dążenia człowieka do szczęścia. Te dążenia są przeciwstawne:
2. moralność porządkuje życia za pomocą motywacji wewnętrznych.
Pomiędzy nakazami prawnymi a dążeniem do szczęścia występuje konflikt, doprowadzający w ostateczności do równowagi. Następuje wzajemne przystosowanie się prawa i moralności. Dążność do szczęścia osobistego przystosowuje się do potrzeb życia społecznego mając na uwadze dobro społeczne. (W. Biegański,1922, s. 344-345)
ROZDZIAŁ III
METODOLOGIA BADAŃ
3.1. CEL, PROBLEMY BADAWCZE
Celem moich badań jest poznanie stopnia akceptacji norm prawnych i moralnych wychowanków i wychowawców domów dziecka. Poznanie opinii, poglądów dotyczących norm prawnych i moralnych ma ogromne znaczenie w pracy wychowawczej z młodzieżą. Wstępnym etapem prac badawczych było sformułowanie problemu badawczego. Problemem głównym pracy jest: stopień akceptacji norm prawnych i moralnych wychowanków i wychowawców domów dziecka
W oparciu o główny problem wysunięte zostały problemy badawcze:
1. Jaka jest akceptacja norm prawnych wychowawców w domach dziecka?
2. Jaka jest akceptacja norm prawnych wychowanków w domach dziecka?
3. Jaka jest akceptacja norm moralnych wychowawców w domach dziecka?
4. Jaka jest akceptacja norm moralnych wychowanków w domach dziecka?
3.2. OSOBY BADANE
Badaniami objęta została w miesiącu czerwcu 2006 r. grupa 60 osób z dwóch domów dziecka w Warszawie (przy ul. Korotyńskiego oraz przy ulicy Rakowieckiej). Przed przystąpieniem do badania wszystkie osoby zostały poinformowane o celu badań.
Otrzymały także dodatkowe informacje dotyczące kwestionariusza ankiety i zapewnienie o anonimowości badań. Wychowawcy stanowili grupę 30 osób o rozpiętości wieku od 25 do 55 lat. Wśród wychowawców badani mężczyźni stanowili 10% ogółu kadry, kobiety były grupą 90%. Młodzież reprezentowała grupa 30 osób, chłopcy stanowili 53% ogółu młodzieży, dziewczęta zaś 47%. Strukturę osobową ogółem przestawia wykres nr I.
Wykres nr 1.
Wykres nr II.
Struktura rodzinna charakteryzuje się odwrotnymi proporcjami między wychowankami a wychowawcami. Z rodzin pełnych pochodzi 85% wychowawców, młodzieży zaś 23%. Rodziny niepełne reprezentuje 17% wychowawców, natomiast wychowankowie stanowią 77% - co odzwierciedla wykres nr III.
Wykres III.
3.3. METODY BADAŃ.
Moją techniką umożliwiająca przeprowadzenie skutecznych badań nad stopniem akceptacji norm prawnych i moralnych wychowanków i wychowawców domów dziecka była ankieta. Ankieta według T. Pilcha to - „technika gromadzenia informacji polegająca na wypełnieniu najczęściej samodzielnie przez badanego specjalnych kwestionariuszy na ogół o wysokim stopniu standaryzacji w obecności lub częściej bez obecności ankietera.” (1995, s. 86-87) Kwestionariusz ankiety Doktora Sławomira Sobczaka (w trakcie standaryzacji)- w załączeniu w aneksie. Ankieta zawiera 100 zjawisk społecznych, 55 zjawisk należy do normy prawnej, a 45 zjawisk do normy moralnej.
Zjawiska dotyczące normy prawnej: wykorzystywanie stanowisk służbowych w celu uzyskania korzyści, przemyt, nielegalna praca, eutanazja, uchylanie się od służby wojskowej, jazda bez ważnego biletu, współpraca z wywiadem obcego państwa, szpiegostwo przemysłowe, terroryzm, gangsterstwo, kidnaping, totalitaryzm, zaczepienie i pobicie nieznajomego, aborcja, morderstwo, nie udzielenie człowiekowi pomocy w przypadku zagrożenia życia lub zdrowia, łapówkarstwo, korupcja, mataczenie, marnowanie publicznych pieniędzy, defraudacja, fałszowanie pieniędzy, ukrywanie dochodów przed urzędem skarbowym, rasizm, słowne znieważenie człowieka, dyskryminacja kobiet, prześladowanie człowieka z powodu innej narodowości, prześladowanie człowieka z powodu wyznawanej religii, klonowanie ludzi, znieważanie symboli religijnych, kradzież cudzego mienia, kradzież mienia publicznego, uchylanie się od obowiązku alimentacyjnego, przemoc psychiczna nad współmałżonkiem, przemoc fizyczna wobec dziecka, rozpijanie nieletnich, sprzedaż nieletnim alkoholu i papierosów, rozdawanie nieletnim narkotyków, nakłanianie nieletnich do prostytucji, prowadzenie pojazdu w stanie nietrzeźwym, umyślne niszczenie mienia publicznego, napady rabunkowe, udzielanie pomocy osobie poszukiwanej przez policję, kazirodztwo, zgwałcenie, pedofilia, prostytucja dziecięca, molestowanie seksualne, pornografia dziecięca, pornografia z udziałem zwierząt, sodomia, sutenerstwo, handel żywym towarem.
Zjawiska dotyczące normy moralnej: pacyfizm, rezygnacja z udziału w wyborach, wręczanie prezentów nauczycielom i wykładowcom, informowanie władzy, że ktoś popełnił przestępstwo, informowanie władzy, że ktoś dopuścił się przekroczenia prawa, informowanie władzy, że ktoś ukrywa swoje dochody, samobójstwo, nikotynizm, rozwód, załatwianie prywatnej sprawy poprzez znajomości i układy, wręczanie prezentów lekarzom, homoseksualizm, lesbijstwo, transwestytyzm, seks oralny, seks analny, współżycie bez ślubu, okłamywanie ludzi, chciwość, kłótliwość, brak przebaczenia, nie dotrzymywanie obietnicy, brak hojności materialnej, popieranie się grupy osób na stanowisku w celu osiągnięcia korzyści, denuncjacja, alkoholizm, narkomania, hazard, lekomania, nacjonalizm, szowinizm, nie oddawanie pożyczonych pieniędzy, nieuczciwość, wulgaryzmy, satanizm, zdrada małżeńska, prostytucja wśród kobiet, prostytucja wśród mężczyzn, osiąganie korzyści w zamian za usługi seksualne, pornografia miękka, pornografia twarda, transseksualizm, biseksualizm, promiskuityzm, sadyzm i masochizm seksualny.
Zadaniem badanej grupy była ocena ww. zjawisk w skali od 0 do 4:
0 – nie potępiam,
1 – trochę potępiam,
2- umiarkowanie potępiam,
3 – znacznie potępiam,
4 – w najwyższym stopniu potępiam
3.4. WYNIKI BADAŃ
I. Zjawiska dotyczące norm prawnych.
Wykres (nr 1.) przedstawia stosunek badanych na temat współpracy z wywiadem obcego państwa.
Wykres nr 1.
Współpracy z wywiadem obcego państwa:
- nie potępia 3% wychowawców oraz 27% młodzieży,
-trochę potępia 3% wychowawców oraz 13% wychowanków,
- umiarkowanie potępia 7% wychowawców i 27% młodzieży,
-znacznie potępia 10% wychowawców i 3% młodzieży,
-w stopniu najwyższym współpracę potępia 77% wychowawców i 30% młodzieży.
Wykres nr 1a.
Na wykresie (nr 2.) przedstawiono stosunek osób badanych dotyczący szpiegostwa przemysłowego.
Wykres nr 2.
Szpiegostwa przemysłowego:
-nie potępia 0% wychowawców i 10% młodzieży,
-trochę potępia 3% wychowawców i 17% młodzieży,
-umiarkowane potępienie wyraża 7% wychowawców i 20% wychowanków,
-za znacznym potępieniem określa się 17% wychowawców i 10% młodzieży,
-w najwyższym stopniu potępia szpiegostwo przemysłowe 73% wychowawców i 43% młodzieży.
Wykres 2a.
Stosunek badanych do terroryzmu przedstawia wykres nr 3.
Wykres nr 3.
Zjawiska terroryzmu
-nie potępia 0% wychowawców i 17% młodzieży.
-trochę potępia 0% wychowanków i młodzieży,
-umiarkowanie potępia 0% wychowawców i 3% młodzieży,
-znacznie potępia 0% wychowanków i wychowawców,
-w najwyższym stopniu potępiło go 100% wychowawców i 80% młodzieży.
Wykres nr 3a.
Wykres (nr 4.) dotyczy poglądów na zjawisko gangsterstwa.
Wykres 4.
Gangsterstwo:
-nie jest potępiane przez 0% wychowawców i 23% wychowanków,
-trochę –potępia 0% wychowanków i młodzieży,
-umiarkowanie potępia 0% wychowawców i 3% młodzieży,
-ze znacznym potępieniem deklaruje się 3% wychowawców i 7% młodzieży,
-w najwyższym stopniu potępia 97% wychowawców i 67% wychowanków.
Wykres 4a.
Wykres (nr 5.) przedstawia wyniki badań na temat opinii badanych dotyczących kidnapingu (porwania dla okupu).
Wykres nr 5.
Zjawiska kidnapingu
-nie potępia 0% wychowawców i 3% młodzieży,
-trochę potępia 0% wychowawców i wychowanków,
-umiarkowanie potępia 0% wychowawców i 10% wychowanków,
-w znacznym stopniu potępia 0% wychowawców i 7% wychowanków,
-z najwyższym potępieniem wystąpiło 100% wychowawców i 80% młodzieży.
Wykres 5a.
Wykres nr 6. dotyczy poglądów na totalitaryzm.
Wykres nr 6.
Ustosunkowanie się badanych do tego zjawiska przedstawia się następująco:
-nie potępia go 0% wychowawców i 7% wychowanków.
-trochę potępia 0% wychowawców i 13% wychowanków,
-umiarkowanie potępia 3% wychowawców i 10% młodzieży,
-znacznie potępia 20% wychowawców i 10% młodzieży,
-w najwyższym stopniu potępia 77 wychowawców i 60% młodzieży.
Wykres 6a.
Na wykresie (nr 7.) przedstawione zostały poglądy badanych na zaczepienie i pobicie nieznajomego.
Wykres nr 7.
Zjawisko zaczepienie i pobicia nieznajomego oceniane jest następująco.
-nie potępia go 0% wychowawców i 10% wychowanków,
-trochę potępia 0% wychowanków i wychowawców,
-umiarkowanie potępia 0% wychowawców i wychowanków,
-znaczne potępienie zjawiska głosi 10% wychowawców i 7% młodzieży,
-w najwyższym stopniu potępia zaczepienie i pobicie nieznajomego 90% wychowawców i 83% młodzieży.
Wykres 7a.
Wykres (nr 8.) zawiera poglądy badanych dotyczące problemu aborcji.
Wykres nr 8.
Ustosunkowanie się badanych do problemu aborcji jest następujące:
-nie potępia aborcji 7% wychowawców i 10% wychowanków,
-trochę potępia 7% wychowanków jak i młodzieży,
-umiarkowanie potępia 20% zarówno wychowanków jak i młodzieży,
-w znacznym stopniu potępia aborcję 23% nauczycieli i 7% młodzieży.
-w najwyższym stopniu potępia zjawisko 43%wychowawców i 56% młodzieży.
Wykres nr 8a.
Poglądy na zjawisko eutanazji przedstawia wykres nr 9.
Wykres nr 9.
-nie potępia eutanazji 17% wychowawców i 27% wychowanków,
-trochę potępia 7% wychowawców i3% młodzieży,
-umiarkowane potępienie wyraża 7% wychowawców i 27% wychowanków,
-znacznie potępia 23% wychowawców i 13% wychowanków,
-najwyższe potępienie wyraża 46% badanych wychowawców i 30% młodzieży.
Wykres nr 9a.
Wykres nr 10 przedstawia sądy badanych dotyczące zjawiska morderstwa.
Wykres nr 10.
Wykres nr 10.
Morderstwa:
-nie potępia oraz trochę potępia morderstwo 0% badanych,
-umiarkowanie 0% wychowawców i 7% młodzieży,
-znacznie potępia morderstwo 7% wychowawców i 0% wychowanków,
-w najwyższym stopniu morderstwo potępia zarówno 93% wychowawców jak i młodzieży.
Wykres nr 10a.
Wykres( nr 11.) dotyczy poglądów na nieudzielanie człowiekowi pomocy w wypadku zagrożenia życia lub zdrowia.
Wykres nr 11.
-nie potępia zjawiska nie udzielania człowiekowi pomocy w wypadku zagrożenia życia lub zdrowia zarówno 0% wychowawców jak i młodzieży,
-trochę potępia 0% wychowawców i 3% młodzieży,
-umiarkowanie potępia 7% wychowawców i 10% wychowanków,
-znacznie potępia 27% wychowawców i 20% młodzieży,
-w najwyższym stopniu potępia nie udzielenie człowiekowi pomocy w wypadku zagrożenia życia lub zdrowia 66% wychowanków i 67% młodzieży.
Wykres nr 11a.
Wykres nr 12 ilustruje poglądy badanych na problem łapówkarstwa.
Wykres nr 12.
-nie potępia łapówkarstwa 0% wychowawców i 17% wychowanków,
-trochę potępia 0% wychowawców i wychowanków,
-umiarkowane potępienie okazuje 3% wychowawców i 13% wychowanków,
-znacznie potępia 30% wychowawców i 7% młodzieży,
-w najwyższym stopniu łapówkarstwo potępia 67% wychowawców i 63% młodzieży.
Wykres 12a.
Wykres (nr 13.) przedstawia ustosunkowanie się badanych do problemu korupcji.
Wykres nr 13.
Korupcji
-nie potępia 0% wychowawców i 17% wychowanków,
-trochę potępia zarówno 0% wychowawców jak i wychowanków,
-umiarkowanie potępia 3% wychowawców i 13% młodzieży,
-znacznie potępia 10% wychowawców i 3% wychowanków,
-w najwyższym stopniu łapówkarstwo potępia 87% wychowawców i 67% wychowanków.
Wykres 13a.
Wykres (nr 14.) przedstawia wyniki badań na temat matactwa (krętactwa).
Wykres nr 14.
-nie potępia marnowania publicznych pieniędzy 0% wychowawców i 10% wychowanków,
-trochę potępia 0% wychowawców i wychowanków,
-umiarkowanie potępia 7% wychowawców i 13% młodzieży,
-znacznie potępia 30% wychowawców i 13% młodzieży,
-w najwyższym stopniu potępienie deklaruje 63% wychowawców i 64% wychowanków.
Wykres nr 14a.
Wykres (nr 15.) dotyczy marnowania publicznych pieniędzy.
Wykres nr 15.
Marnowania publicznych pieniędzy:
-nie potępia 0% wychowawców i 3% młodzieży,
-trochę potępia zarówno 0% wychowawców jak i wychowanków,
-umiarkowanie potępia 0% wychowawców i 3% wychowanków,
-znaczne potępienie wykazało 17% wychowawców i 3% wychowanków,
-w najwyższym stopniu potępia 83% wychowawców i 91 wychowanków.
Wykres nr 15a.
Wykres poniżej (nr 16.) dotyczy zjawiska defraudacji.