Zgodnie z art. 239 Ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym z dnia 27-07-2005 r. i art. 15a ustawy z dnia 04-02-1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz. U. z 2000 r. Nr 80, poz. 904, z późn. zm.) Uczelni w rozumieniu przepisów o szkolnictwie wyższym przysługuje pierwszeństwo w opublikowaniu pracy dyplomowej studenta. Realizując ten zapis Pedagogium Wyższa Szkoła Pedagogiki Resocjalizacyjnej w Warszawie na niniejszej stronie (www.pedagogium.com.pl) publikuje wszystkie prace dyplomowe swoich studentów. Materiały publikowane na tej stronie chronione są prawem autorskim. W przypadku wykrycia naruszenia praw autorskich należy powyższy fakt zgłosić na adres rektorat@pedagogium.edu.pl.
PEDAGOGIUM
Wyższa Szkoła Pedagogiki Resocjalizacyjnej w Warszawie
Karolina Kostrzewska
Numer albumu 0381/04
Aksjologiczne podstawy wychowania
w Młodzieżowym Ośrodku Socjoterapii nr 2 „KĄT”
Axiological basis of Socialization in a Youth Education Center „Kąt”
Praca licencjacka
na kierunku Pedagogika
specjalności Resocjalizacja społecznie nieprzystosowanych
Praca wykonana pod kierunkiem Prof. dr hab. Lesława Pytki
Warszawa 2007
Oświadczenie promotora pracy
Oświadczam, że niniejsza praca została przygotowana pod moim kierunkiem i stwierdzam, że spełnia warunki do przedstawienia jej w postępowaniu o nadanie tytułu zawodowego.
(data) ( podpis promotora pracy dyplomowej)
Oświadczenie autora pracy
Świadom odpowiedzialności prawnej oświadczam, że niniejsza praca dyplomowa została napisana przeze mnie samodzielnie i nie zawiera treści uzyskanych w sposób niezgodny z obowiązującymi przepisami.
Oświadczam, że przedstawiona praca nie była wcześniej przedmiotem procedur związanych z uzyskaniem tytułu zawodowego lub stopnia naukowego w wyższej uczelni.
Oświadczam ponadto, że niniejsza wersja pracy jest identyczna z załączoną wersją elektroniczną.
(data) ( podpis autora pracy dyplomowe)
Streszczenie
Tytuł pracy: Aksjologiczne podstawy wychowania w Młodzieżowym Ośrodku Socjoterapii nr 2 „KĄT”
Title: Axiological Basis of Socialization in a Youth Education Center „Kąt”
Pierwszy rozdział jest charakterystyką MOS nr 2 „Kąt”. Zawarte są w nim podstawowe informacje na temat placówki. Podrozdziały opisują jak Ośrodek połączony jest ze szkołami, jakie funkcje sprawuje, jakie są zadania kadry oraz dla jakiej młodzieży jest przeznaczony. Drugi rozdział jest wstępem teoretycznym do tematu wartości. Są w nim również informacje na temat badań prowadzonych wśród młodzieży licealnej.
Część metodologiczna zawiera opis badań prowadzonych w MOS. Podrozdziały kolejno opisują cele badań, hipotezy i problemy badawcze oraz charakterystykę wybranego narzędzia badawczego i terenu badań.
Czwarty rozdział stanowi przytoczenie wywiadów prowadzonych z kadrą MOS. Znajdują się tam informacje na temat wartości realizowanych w pracy Ośrodka. Piąty rozdział to zbiór wyników ankiet przeprowadzonych z wychowankami. Szósty rozdział jest podsumowaniem. Zawiera wnioski wypływające z badań i zależność wyników badań z hipotezami W zakończeniu zawarta jest charakterystyka systemu aksjologicznego Ośrodka.
Słowa kluczowe: aksjologia, wartość uznana, niedostosowanie społeczne, zaburzenia zachowania, socjoterapia.
Kaywords: Axiology, recognized Value, social maladjustment , disturbances of behaviour, social-therapy.
Spis treśCI
TOC \o "1-3" \h \z \u WSTĘP
I CZĘŚĆ TEORETYCZNA
1. CHARAKTERYSTYKA MŁODZIEZOWEGO OŚRODKA SOCJOTERAPII NR 2 „KĄT”
1.1.1 Liceum Ogólnokształcące nr LXXXV i Gimnazjum nr 35
1.1.3 Szkoła a Ośrodek Socjoterapii.
1.3 Charakterystyka wychowanków „Kąta”
1.4 Socjoterapia jako główna metoda pracy w MOS nr 2
2. WARTOŚCI W PROCESIE WYCHOWANI CZŁOWIEKA
2.1 Pojęcie wartości w różnych ujęciach teoretycznych
2.1.1 Wartości w ujęciu filozoficznym.
2.1.2 Psychologiczne ujęcie wartości.
2.1.3 Wartości w ujęciu socjologii
2.2 Pedagogiczne implikacje aksjologii dla procesu wychowania
2.3. Klasyfikacje wartości i znaczenie teoretyczne wybranych wartości
2.4.1 Badania dotyczące wartości wśród młodzieży
II CZĘŚĆ METODOLOGICZNA
3. CHARAKTERYSTYKA CZĘŚCI METODOLOGICZNEJ
3.2 Problemy i hipotezy badawcze.
3.3 Metody, techniki i narzędzia badawcze.
3.4 Teren badań oraz charakterystyka badanej grupy.
III CZĘŚĆ EMPIRYCZNA
4. WARTOŚCI SPOŁECZNOŚCI OŚRODKA WEDŁUG KADRY
4.1 Aksjologiczne deklaracje kadry Ośrodka
4.1.2 Stosunek kadry do jednolitej aksjologii w wychowaniu.
4.1.3 Inne wartości uznane przez kadrę Ośrodka.
4.1.4 Przemiany w orientacjach aksjologicznych
4.1.5 Braki w realizacji oraz założeniach aksjologicznych w pracy Ośrodka
4.2 Zajęcia socjoterapeutyczne
5.WARTOŚCI WYCHOWANKÓW OŚRODKA
5.1. Prezentacja wyników ankiet
5.3 Wartości cenione wśród wychowanków Ośrodka.
6. HIPOTEZY A WYNIKI BADAŃ (PODSUMOWANIE)
6.3 Spójność systemu aksjologicznego pracy wychowawczej Ośrodka
Aksjologiczne założenia w pracy wychowawczej stanowią tło, dla wyboru konkretnych metod, technik oraz ogólnego podejścia do wychowanka. Młodzieżowy Ośrodek Socjoterapii nr 2 „Kąt” jest Placówką przeznaczoną dla osób nie radzących sobie w przeciętnej szkole. Ze względu na różnorodność trudności z jakim przychodzą podopieczni, kadra działa elastycznie i w oparciu o proste założenia. Wychowawcy i nauczyciele uważają, iż młodzież przychodząca do Ośrodka jest w tak zwanym trudnym wieku i nie należy pogłębiać ich problemów bardziej (np. na siłę wyciągając z buntu), tylko pomagać przetrwać ten okres tak, aby po wyjściu z Placówki mogli normalnie funkcjonować. Praca z podopiecznymi polega głównie na socjoterapii. Wychowawcy prowadzą grupy klasowe (licealne i gimnazjalne), które są jednocześnie grupami terapeutycznymi. Specyfika działań w tej Placówce nie polega na oryginalnych metodach pomocy, wsparcia czy terapii, ale na podejściu do drugiego człowieka opartym na szacunku i realizowanych ogólnoludzkich wartościach. Zakładam, iż trzonem wartości leżących u podstaw relacji między członkami społeczności w MOS nr 2 są: wolność, tolerancja, demokracja, odpowiedzialność, godność, równość. Wyboru tych wartości dokonałam w oparciu o własne obserwacje i doświadczenia w trakcie odbywanych praktyk.
Wolność jest podstawową wartością dla Dyrektora Ośrodka, bez której żadna pomoc ani terapia nie może mieć miejsca Tolerancja stoi na straży wolności jednostek tej społeczności. Demokracja jest formą społecznej dyskusji w Placówce. Odpowiedzialność występuje jako konsekwencja wolności. Godność stanowi tło dla wszystkich wartości i wskazuje na to, iż nie idea jest najważniejsza tylko człowiek. Natomiast równość leży u podstaw partnerskich relacji między kadrą a wychowankami, wyzbywając się tym samym autorytarnych stosunków panujących w standardowym szkolnictwie. Dokładniejsze powiązanie tych wartości i uzasadnienie ich wyboru zawarte jest w części empirycznej.
Placówka cieszy się dużą sympatią wśród wychowanków. Absolwenci często wracają do niej z czystego sentymentu lub jako praktykanci. Przyczyna tego wydaje się bardzo prosta. „Kąt” jako oficjalna instytucja, szkoła, ośrodek socjoteraputyczny jest nie tylko budynkiem, kadra nie zachowuje się jak grupa urzędników, natomiast uczeń nie jest traktowany jak „numerek w dzienniku”. Ta krótka charakterystyka stanowi założenia w oparciu, na których pracuje się w „Kącie”. Według głównej hipotezy podłoże tej filozofii stanowią wymienione wcześniej wartości.
Powstało już kilka opracowań naukowych na temat tej Placówki, dotyczą one głównie socjoterapii prowadzanej w Ośrodku.
Niniejsza praca zawiera analizę, której jeszcze nie prowadzono. Składa się z trzech części podzielonych na sześć rozdziałów. Pierwszy rozdział stanowi charakterystykę MOS nr 2 „Kąt”(źródłem są dwie prace magisterskie na temat Ośrodka, opis pracy placówki przez jej Dyrektora, statut Ośrodka oraz informacja z badań jakości szkoły prowadzonych przez kuratorium Oświaty). Drugi rozdział to wprowadzenie teoretyczne w problematykę aksjologii ogólnie pojmowanej oraz wyniki badań prowadzonych wśród młodzieży licealnej na temat wartości przez Hannę Świdę- Ziembę. Ostatni podrozdział dotyczy zjawiska subkultur młodzieżowych. Trzeci rozdział, pokrywa się z trzecią częścią, jest opisem wybranych metod i narzędzi badawczych. Zawarte są w nim pytania badawcze i hipotezy oraz charakterystyka terenu badań. Ostatnia część to trzy rozdziały. Pierwszy jest obrazem wartości reprezentowanych przez kadrę badanej placówki. Drugi zawiera aksjologię prezentowaną przez wychowanków. Trzeci stanowi porównanie hipotez i uzyskanych wyników badań oraz zakończenie całej pracy.
Na podstawie prowadzonych badań dokonuje analizy aksjologii Instytucji. Zebrany materiał może być przyczyną do refleksji nad aksjologią w ogólnym ujęciu. Natomiast przybliżenie metod pracy tego konkretnego Ośrodka może stać się wzorem i natchnieniem do tworzenia podobnych placówek, o podobnych założeniach aksjologicznych.
„Kąt” jest jednocześnie nazwą Liceum Ogólnokształcącego nr LXXXV jak i Gimnazjum nr 38. Jednak przede wszystkim jest nazwą Młodzieżowego Ośrodka Socjoterapii nr2. Wyżej wymienione szkoły wraz z Ośrodkiem znajdują się w jednym budynku. Uczniowie przystępując do nauki, stają się jednocześnie wychowankami MOS. Obie szkoły są szkołami specjalnymi przeznaczonymi dla młodzieży niedostosowanej społecznie. Zasady przyjęć do LO i Gimnazjum są podobne jak w innych szkołach na tym poziomie edukacyjnym.
Liceum do roku 2002/2003 oparte było na podbudowie szkoły podstawowej, a od roku 2003/2004 oparte jest na podbudowie Gimnazjum. Nauka w liceum trwa trzy lata i kończy się państwowym egzaminem dojrzałości. Szkoła kształci na poziomie podstawowym i rozszerzonym (dodatkowe godziny z poszczególnych przedmiotów; nauczanie indywidualne dla uczniów mających braki, które utrudniają realizacje programu; w klasach drugich i trzecich przedmiotami obowiązkowymi dla wszystkich jest etyka i filozofia).
Gimnazjum opiera się na szkole podstawowej. Jest szkołą specjalną ogólnokształcącą. Nauka w niej trwa trzy lata. Kształcenie odbywa się na co najmniej minimum programowym oraz rozszerzonym (dotyczy godzin z poszczególnych przedmiotów i nauczania indywidualnego).
Oprócz godzin nauki znajdujących się w programie szkolnym młodzież zobowiązana jest do uczestnictwa w zajęciach socjoterapeutycznych w wymiarze dwóch godzin tygodniowo (dotyczy to zarówno liceum jak i gimnazjum). Innym dodatkowym element stanowią zajęcia popołudniowe odbywające się codziennie. Uczniowie obu szkół uczestniczą w takich zajęciach obowiązkowo dwa razy w tygodniu, poza klasą maturalną, tam przeważnie zmniejsza się liczbę godzin o połowę. Istnieją również indywidualne kontrakty zawierane między wychowawcami- liderami a poszczególnymi uczniami, dotyczące uczestnictwa w zajęciach popołudniowych.
Wychowankom znajdującym się w trudnej sytuacji domowej, wracającym z terapii bądź mieszkającym na tyle daleko, że nie mogliby codziennie dojeżdżać na zajęcia, Ośrodek oferuje hostel. W trakcie pobytu w hostelu podopieczni mają zapewniony: nocleg, opiekę i pomoc psychologiczną, pomoc w rozwiązywaniu problemów zarówno osobistych jak i rodzinnych, wsparcie w zachowaniu abstynencji i możliwość rozwijania zainteresowań. Kwalifikacja osób przyjmowanych do hostelu prowadzona jest przez zespół wychowawców przy udziale społeczności hostelu i pod kontrolą dyrektora Ośrodka.
Wzajemne przenikanie się Ośrodka i szkół jest widoczne przy organizacji grup klasowych. Klasa szkolna jest jednocześnie grupą socjoterapeutyczną. Wychowawcami takiej grupy są dwie osoby: pracownik szkoły, czyli wychowawca-nauczyciel (zajmujący się sprawami szkolnymi uczniów) i pracownik Ośrodka, czyli wychowawca-lider (zajmujący się socjoterpią w grupie oraz sprawami indywidualnymi poszczególnych uczniów). Wychowawca-lider jest cały czas do dyspozycji wychowanków. Zorientowany jest w sytuacji szkolnej i prywatnej podopiecznych. Ustala on plan i formy pomocy dla wychowanków z wychowawcą-nauczycielem. Lider współpracuje również z nauczycielami uczącymi jego podopiecznych. Utrzymuje stały kontakt z rodzicami lub opiekunami dziecka. Zobowiązany jest do prowadzenia zajęć grupowych według autorskiego programu. Prowadzi dokumentacje grupową. Współpracuje również z psychologami, wychowawcami-instruktorami, specjalistami oraz z innymi wychowawcami-liderami.
W Ośrodku zatrudnieni są, oprócz wychowawców-liderów, psycholodzy, pedagodzy, wychowawcy-instruktorzy, wychowawcy hostelu. Zakres działalności tych pracowników zawiera statut Ośrodka.
„Kąt” jest jedną z trzech placówek tego typu w Polsce ( dwie pozostałe to Szkolny Ośrodek Socjoterapii „SOS” w Warszawie i Szkolny Ośrodek Socjoterapii w Łodzi). W zrozumieniu specyfiki tego właśnie Ośrodka może pomóc przytoczenie krótkiej historii i genezy „Kąta”.
Sięgając do przyczyn powstania i genezy „Kąta” należy wspomnieć o SOS-ie, czyli Szkolnym Ośrodku Socjoterapii powstałym w roku 1983. Ideą SOS-u było przede wszystkim umożliwienie skończenia szkoły osobom uzależnionym od środków psychoaktywnych bądź zagrożonym uzależnieniem. Placówka powstała z inicjatywy Młodzieżowego Ośrodka Narkomanów MONAR. Środowisko wychowawców zaobserwowało, iż jest wiele osób deklarujących problemy z ukończeniem tzw. normalnej szkoły, ze względów emocjonalnych, jednak nie będących grupą uzależnioną ani zagrożoną. Kadra obawiała się przyjmować taką młodzież, aby nie demoralizować jednostek, które z narkotykami nie miały nic wspólnego. Zapotrzebowanie na szkołę inną niż przeciętna, zrodziło pomysł wśród ludzi związanych z SOS-em, iż należy założyć taką placówkę. Główną różnicą miała być bezwzględna czystość od środków psychoaktywnych (brak jakichkolwiek doświadczeń z narkotykami).
Do założycieli i pomysłodawców „Kąta” należeli: Łukasz Ługowski ówcześnie pracujący jako polonista w SOS-ie, obecnie dyrektor MOS nr 2; Grażyna Budka psycholog poradni „TOP”; Ilona Goszczyńska, wizytator Placówki oraz Monika Turska pracująca jako wychowawca i psycholog w SOS-ie.
„Kąt” powstał w roku 1992. Zorganizowanie miejsca, nabór uczniów, rekrutacja kadry to wszystko odbyło się w czasie jednych wakacji. Początek roku szkolnego skupiał się jeszcze wokół urządzania sal lekcyjnych. W trakcie tych prac kadra i uczniowie lepiej się ze sobą zapoznawali. Remont trwał do 15 września 1992- ten dzień do tej pory jest obchodzony jako Święto Szkoły.
Oficjalną datą rozpoczęcia działalności Ośrodka jest 14 września, powstałego na mocy Rozporządzenia Ministra Edukacji Andrzeja Stelmachowskiego z dnia 30 czerwca 1992 roku.
Rzeczywistość zmusiła kadrę do zmiany stanowiska wobec zakładanej bezwzględnej czystości narkotykowej. Lata 80-dziesiąte i początek 90-dziesiątych świat narkotyków wiązał jedynie z marginesem społecznym. Dostępność do środków psychoaktywnych była ograniczona oraz ich różnorodność była dosyć uboga. Dwa lata po rozpoczęciu działalności Ośrodka, na rynku pojawiła się amfetamina. „Amfetamina przeorała świadomość”[1] jak mówi Łukasz Ługowski dyrektor „Kąta”. Wcześniejsze środki odurzające były elementem buntu przeciw społeczeństwu. Amfetamina stała się nie nowym wyrazem buntu, wręcz przeciwnie, zaczęła służyć tym, którzy chcieli lepiej się odnaleźć w rzeczywistości społecznej. Zmieniło to zupełnie sposób myślenia o narkotykach. Z czasem również dostępność do innych środków stałą się znacznie łatwiejsza. W związku z powyższymi zmianami należało również zmienić niektóre zasady przyjęcia do Placówki. Utopią byłoby zakładanie, iż osoby przychodzące do Ośrodka nie miały styczności z narkotykami. Oczywiście zasada przebywania na terenie Ośrodka w zupełnej trzeźwości nadal miała być bezwzględnie przestrzegana. „Kąt” miał być w dalszym ciągu przeznaczony dla osób emocjonalnie nie radzących sobie w ramach normalnej szkoły, a problem narkotyków zaczął być inaczej traktowany, co nie oznacza, że wzrosła tolerancja na to zjawisko. W statucie zapisano, iż za naruszenie normy czystości od narkotyków, sankcją będzie skreślenie z listy wychowanków. Ustalono również procedury związane z weryfikacją bycia pod wpływem środków zmieniających świadomość. Ten krótki wywód na temat narkotyków jest o tyle istotny, że rzeczywistość narkotykowa w Polsce zmieniła w znaczny sposób zasady funkcjonowania oraz obraz klientów „Kąta”.
W historii Placówki należałoby jeszcze wspomnieć, iż na początku „Kąt” zajmował budynek przy ulicy Stojanowskiej na Targówku. Obecnym adresem Ośrodka jest ulica Zorzy 17 w Aninie.
„Kąt” przeznaczony jest dla młodzieży niedostosowanej społecznie lub zagrożonej niedostosowaniem[2]. Dzieci kierowane są do Ośrodka, gdy sprawiają trudności wychowawcze oraz przejawiają trudności w nauce. Wychowankowie muszą spełniać normy intelektualne. Są to zarówno osoby nadpobudliwe jak i nadmiernie wycofane. Statut Ośrodka wyznacza, kto może być jego wychowankiem:
„&3.1 Ośrodek jest przeznaczony dla młodzieży:
1) w normie intelektualnej,
2) niedostosowanej społecznie,
3) z zaburzeniami zachowania w stopniu utrudniającym realizacje zadań życiowych bez specjalnej pomocy,
4) nie mieszczącej się ze względów emocjonalnych w masowej szkole ogólnokształcącej (gimnazjum, liceum).”[3]
Duża grupę stanowią dzieci należące do różnego rodzaju subkultur młodzieżowych, grup ideologicznych czy wyznaniowych. Przynależność do podkultur wyraża się przede wszystkim w ubiorze, w wyglądzie zewnętrznym. Posiadanie kolczyków, tatuaży, prowokacyjnych strojów jest tolerowane przez kadrę Ośrodka. W chwili obecnej coraz większą grupę w społeczności Placówki stanowią tzw. dresiarze. Podobnie jak było w przypadku narkotyków rzeczywistość spoza Ośrodka wpłynęła na obraz rzeczywistości Ośrodka.
Oprócz przynależności do subkultur, których ideologia jest wyrazem buntu wobec społeczeństwa, wychowankowie cechują się nadwrażliwością emocjonalną. Część z nich w przeszłości była pacjentami Szpitali Psychiatrycznych, Ośrodków odwykowych, bądź obecnie jest w trakcie terapii.
Inną grupą problemową są osoby, których problemy wiążą się ściśle ze środowiskiem rodzinnym. Rozbite, niepełne rodziny, patologię takie jak przemoc, alkoholizm, dysfunkcjonalność związana z trudnościami materialnymi czy choroby psychiczne członków rodziny są problemami dotyczącymi większości wychowanków.
Wymieniając kolejne zakresy problemów, z powodu których młodzież trafia do Ośrodka, posługuję się sporządzoną w roku szkolnym 2005/2006 tabelą [4] dającą pełen obraz deficytów lub zaburzeń występujących wśród podopiecznych MOS nr 2. Są to:
„1.Zaburzenia emocjonalne w tym:
-trudności w kontrolowaniu swoich emocji;
-zahamowania emocjonalne;
-nadpobudliwość psychoruchowa;
-duży poziom lęku –68%ogółu uczniów.
2.Nerwice i fobie- ok. 15% ogółu uczniów
3. Psychozy- ok. 17% ogółu uczniów
4.Uzależnienie od środków psychoaktywnych ( w tym także uczniowie po leczeniu w odpowiedniej placówce)- ok. 14% ogółu uczniów
5. Zagrożenie uzależnieniami (eksperymentowanie środkami psychoaktywnymi)- 50% ogółu uczniów
6.Zaburzenia w przystosowaniu społecznym w tym:
-trudności adaptacyjne;
-trudności w nawiązywaniu kontaktów;
-trudności w przystosowaniu się do wymagań szkolnych- 32% ogółu uczniów
7. Zaburzenia w odżywianiu się w tym:
-bulimia
-anoreksja- 16% ogółu uczniów
8. Dysfunkcyjne rodziny uczniów:
-alkoholizm;
-choroby psychiczne;
-przemoc w rodzinie;
-trudności materialne, rodziny bez stałych dochodów
-rodziny niepełne
-rodziny rozbite
-rodziny niewydolne wychowawczo- 87% w tym rodzin niepełnych 60%. ogółu uczniów
9. Specyficzne trudności w uczeniu się :
-dysleksja;
-dysgrafia,
-dyskalkulia- 38% ogółu uczniów
10. Pełnienie roli ucznia i rodzica, nieletnie matki, 3 uczennice ciężarne- 4%”[5]
Powyższe ilości procentowe nie sumują się do 100%, ponieważ wiele problemów kumuluje się na jednym wychowanku. Charakterystyka młodzieży w ujęciu statystyk jest jedynie chłodnym ujęciem prawdziwego obrazu tej grupy. Wielość i różnorodność problemów oraz brak umiejętności radzenia sobie z nimi powoduje, iż młodzież zaczyna albo się buntować przystępując do różnego rodzaju subkultur lub grup ideologicznych, bądź w ogóle zamyka się na grupę rówieśniczą. Te wszystkie reakcje są wyrazem niezgody na zastaną rzeczywistość.
Fobie szkolne wywołane uczęszczaniem do szkół tradycyjnych również stają się przyczyną przyjęcia do Ośrodka.
Ogólnie można powiedzieć, co wynika z nazwy Ośrodka, do „Kąta” trafia młodzież wymagająca socjoterapii (znaczeniem tego pojęcia wyjaśniam w dalszej części pracy w rozdziale o metodach pracy w Młodzieżowym Ośrodku Socjoterpii). Istotnym elementem w rozważaniach na temat cech wychowanków „Kąta” jest bunt. Rozumiany jako kontestacje przeciwko wartościom obowiązującym w świecie ludzi dorosłych istotny jest dla niniejszej pracy o aksjologii placówki. Wynika z niego, że wszelkie próby wychowania w wartościach powinny spotkać się z oporem. Warto jeszcze byłoby zapytać o wartości hipotetycznie reprezentowane przez młodzież trafiającą do tego rodzaju Instytucji. Zakres systemów wartości, które reprezentują subkultury młodzieżowe i młodzież współczesna jest opisany szczegółowo w rozdziale o systemach wartości.
Podsumowując podrozdział o klientach Ośrodka posługuję się cytatem Łukasza Ługowskiego :
„Ośrodek (...) jest przeznaczony dla młodzieży zdolnej, która ze względów emocjonalnych nie mieści się w zwykłych, tradycyjnych szkołach. Na ogół z jego oferty korzystają młodzi ludzie o nadmiernej pobudliwości psychoruchowej, ale zdarzają się również i zbyt wycofani. Często należą oni do różnorodnych subkultur lub grup ideologicznych i wyznaniowych, dlatego bywają niejednokrotnie dziwnie i ekstrawagancko ubrani, ostrzyżeni, ufarbowani i zakolczykowani, co mogło stanowić do tej pory źródło konfliktu z nauczycielami. (...) W Ośrodku „niegrzeczne dzieci”, niejednokrotnie będące w istocie po prostu osobami nadwrażliwymi mogą się uczyć i zrobić maturę. Dzięki jego pracy mają szansę dostać się na studia, mimo że poprzednie szkoły pozbyły się ich z ulgą wątpiąc w dalszy sens ich edukacji.”[6]
Główną metodą pracy z młodzieżą w Ośrodku jest socjoterapia. Według słownika pedagogicznego socjoterapia: ”...jest jednym ze sposobów łagodzenia lub eliminowania negatywnych norm i obyczajów w zachowaniach społecznych bądź społecznie nie pożądanych”[7].
Istnieją jeszcze inne definicje tego pojęcia analizujące je pod kątem medycznym, jako proces wspomagający leczenie, służący podtrzymaniu zdrowia psychicznego poprzez kontakty z najbliższymi otoczeniem społecznym chorego. Jest również, w odróżnieniu od psychoterapii, procesem koncentrującym się na grupie, nie na jednostce. Ma na celu korekcję zachowań o charakterze leczniczym. Teoretyczne ujęcie znaczenia tego terminu zakłada również, iż zachowania niepożądane, które maja stać się przedmiotem terapii powstały wskutek zdarzeń urazowych, traumatycznych w życiu jednostki. W czasie socjoterapii tworzy się doświadczenia korygujące zaburzenia. Warunki tego rodzaju terapii, mają umożliwić takie doświadczenia społeczne, które wpłyną na zmianę sądów o rzeczywistości, sposobów zachowania oraz co jest niezmiernie istotne dla socjoterapii, odreagowanie emocjonalne. Rozumienie jako metody leczenia zaburzeń zachowania i niektórych zaburzeń emocjonalnych adresowanego do dzieci i młodzieży również będzie trafne. Proces ten odbywa się w cyklu spotkań grupowych. Jest kategorią znajdującą się pomiędzy psychoterapią, a psychoedukacją i treningiem interpersonalnym.
W trakcie zajęć istotne jest stworzenie klimatu bezpieczeństwa, tak aby możliwe było otwarcie pacjentów i mówienie o własnych emocjach. Pisząc o socjoterapii należy wspomnieć o głównych i niezmiernie ważnych zasadach, jakie obowiązują w trakcie spotkań grupowych, mających stworzyć odpowiednie tło i otoczenie do realizacji jednego z głównych celów terapii, czyli odreagowania emocjonalnego:
„-dbanie o bezpieczeństwo fizyczne i psychiczne uczestników grupy w formie normy „ staramy się być dla siebie życzliwi – nie wyśmiewamy się i nie krytykujemy”,
-zapewnienie, iż każda osoba ma prawo zostać wysłuchana,
-to, co się dzieje tutaj pozostaje między nami,
-spotykamy się regularnie i przychodzimy na zajęcia punktualnie”[8]
Powyższe zasady są elementem analizy wartości przekazywanych w badanym Ośrodku. Ich treść podają również wychowawcy „Kąta” (patrz: część empiryczna).
Zajęcia socjoterapeutyczne (ZS) znajdują się w planie lekcji wychowanków jako obowiązkowe godziny. Bycie uczniem „Kąta” obliguje do uczestnictwa w ZS. Zajęcia są prowadzone przez wychowawcę-lidera, który jest również autorem poruszanych treści w trakcie ich trwania.
Oprócz socjoterapii pracuje się również indywidualnie z podopiecznym w zależności od jego potrzeb. Prowadzi się szereg działań pomocowych takich jak: wspieranie w trudnych sytuacjach osobistych (rodzinnych, uczuciowych), wsparcie psychologiczne, doradztwo, działania kompensujące braki edukacyjne, reedukacja, wspieranie w trzeźwości (szczególnie dotyczy osób, które odbyły terapie odwykowe i mieszkają w hostelu).
Cele i funkcje szczegółowo opisane zostały w statucie Ośrodka. Są one zgodne z Ustawą z 7 września 1991 o systemie oświaty z późniejszymi zmianami.
Ośrodek spełnia funkcje opiekuńcze z zakresu psychologicznego i wychowawczego zatrudniając psychologów, pedagogów, wychowawców liderów oraz specjalistów w zakresie reedukacji, dysleksji i dysgrafii.
Placówka umożliwia wychowankom rozwijanie zainteresowań poprzez prowadzenie zajęć popołudniowych i jak czytamy w statusie: „organizuje różnorodne zajęcia: socjoterapeutyczne, dydaktyczno-wychowawcze, fakultatywne kursy zawodowe itp.”
Szkoła daje szansę prowadzanie toku indywidualnego umożliwiającego między innymi nadrabiania zaległości.
Ośrodek podejmuje się wychowania młodzieży w duchu tolerancji i szacunku dla innych ludzi.
Statut wymienia również taki cel jak usamodzielnienie podopiecznych w zakresie uczenia się i krytycznego myślenia. Oczywistym zadaniem jest umożliwienie zdobycia wiedzy niezbędnej do skończenia szkoły na poziomie gimnazjum lub liceum.
„Kąt” nie stawia sobie zadania, aby wyprowadzać wychowanków z ich buntu. Jedyną ingerencją może być uświadamianie i pilnowanie, żeby wszystko odbywało się w granicach nie szkodliwych dla podopiecznych i ich otoczenia. Placówka próbuje jak najwięcej dowiedzieć się o przyczynach owego buntu, niepowodzeń i konfliktów z otoczeniem. Zadaniem jest takie pomaganie, by zachować w młodzieży wszystko co jest w nich twórcze, kreatywne i wartościowe. Pobudzanie ich ambicji i pomoc w trudnych sytuacjach takich jak kłopoty rodzinne i domowe, szkolne, psychologiczne, materialne, zdrowotne, społeczne i uczuciowe to zadania stawiane przez Ośrodek jako niezmiernie istotne.[9] W realizacji tych celów ma pomóc konsekwencja wychowawcza i stosowanie kar tylko w ostatecznych sytuacjach (bycie pod wpływem środków odurzających lub ich rozprowadzanie, użycie przemocy na terenie Placówki, czy przekroczenie progu frekwencyjnego). Oczywiście zanim zastosuje się karę ostateczną, rozpatruje się wszystkie okoliczności (łagodzące) zdarzenia (złamania normy).
Celem stawianym przez Ośrodek jest takie wpłynięcie na młodych ludzi będących pod jego opieką, aby po opuszczeniu Placówki niezależnie czy z maturą czy bez, potrafili żyć w zgodzie z samym sobą, posiadając adekwatne poczucie własnej wartości.
Słowo „ wartość” zaczerpnięte jest z języka łacińskiego (valor czyli „wartość” lub valere czyli „być wartym”). Zdefiniowanie terminu „wartość” jest trudnym zadaniem. Ustaleniem znaczenia tego pojęcia zajmują się takie nauki jak: filozofia, psychologia socjologia, pedagogika, ekonomia, antropologia, etyka, teologia czy estetyka. Problem wartości szczególnie tych ponadczasowych, ogólnoludzkich jest niezmiernie aktualny w wychowaniu człowieka (a zwłaszcza w wychowaniu moralnym). Brak wypracowanego systemu wartości spostrzegany jest jako jeden z problemów we współczesnym świecie: „dziś nie trzeba już udowadniać, że aksjologiczna anomia jest osobowościowo sytuacją szkodliwą, ponieważ utrudnia rozwój i zwiększa podatność na manipulacje”[10] Badania prowadzone przez Krystynę Chałas wykazały, iż nauczyciele nie potrafią wymienić szerokiego spektrum wartości oraz nie znają ich istoty. Wartości stanowią o sensie ludzkiego życia i jego jakości[11]. W związku z tym zauważa się ogromną rolę jaką odgrywają dla człowieka, szczególnie w kształtowaniu jego osobowości. Przytoczyłam kilka koncepcji wartości aby jak najpełniej naświetlić znaczenie tego słowa.
W koncepcji filozoficznej, mówiąc o wartościach, można wprowadzić pojęcie aksjologii (od greckiego słowa axios czyli to co cenne, wartościowe). Na przełomie XIX/XX wieku aksjologia miała stać się odrębną dziedziną filozofii jako teoria wartości. Aksjologia według słownika pojęć filozoficznych oznacza:
„...teorie wartości, filozofie wartości. Nazwa wprowadzona przez P. Lapiego. 1) W szerszym, neutralnym znaczeniu obejmuje (...): a) problem sposobu istnienia wartości (czy istnieją zależnie od podmiotu- subiektywnie, czy niezależnie, obiektywnie) oraz ich natury ( czy są właściwością pewnych przedmiotów czy może istnieją jako relacje); b) problem źródeł wiedzy o wartościach i sposobu ich poznawania(...); c) problem wielości wartości (czy istnieje jedna wartość przejawiająca się wieloaspektowo, jak głosi monizm aksjologiczny, czy przeciwnie istnieje wiele wartości (...), jak głosi pluralizm aksjologiczny?); d) problem klasyfikacji wartości (...); e) badanie społecznego i kulturowego funkcjonowania wartości w danej grupie, epoce lub kulturze. 2) W znaczeniu węższym: aksjologia jest teorią wyodrębnionego już typu wartości, np. moralnych, estetycznych lub religijnych. 3) W znaczeniu normatywnym aksjologia jest nazwą oznaczającą mniej lub bardziej uporządkowany pod względem logicznym zespół poglądów na temat wartości, głoszonych przez danego myśliciela lub kierunek(...)."[12]
Taka szeroka definicja aksjologii pozwala lepiej zrozumieć jak wiele aspektów mogą obejmować wartości. Filozoficzne ujęcie również posługuje się takim pojęciem jak system aksjologiczny, czyli uporządkowany logicznie i uzasadniony zespół poglądów na temat wartości (gdy mamy na myśli wartości moralne taki system nazywamy etyką). Wartość natomiast rozumiana jest jako:” podstawowa kategoria aksjologii, oznaczająca wszystko co cenne, godne pożądania i wyboru; co stanowi cel ludzkich dążeń.”[13]W historii filozofii zaczynając już od Platona (ważne dążenie do cnót: mądrość, męstwo, panowanie nad sobą, sprawiedliwość; oraz etyczna teorię celów i psychologiczny opis dążeń ludzkich, wartości są obiektywne i w pełni obecne w Bycie Absolutnym), Arystotelesa (normy związane się teorią środka) poprzez św. Tomasza z Akwinu (uznawał podobnie jak Arystoteles umiarkowanie oraz wskazał na absolutnie samoistną wartość-Boga) i Kanta (imperatyw kategoryczny) wartości stanowiły duży ułamek całej działalności wielu myślicieli.
Przełom XIX i XX wieku zrodził takie teorie jak: naturalizm, intuicjonizm, emotywizm moralny.[14] Obecnie wartość ujmowana jest jako kategoria stopniowalna (czyli im bardziej coś jest sobą, ziszcza swoją istotę tym bardziej jest wartościowe).
Wartości w psychologii rozpatrywane są pod kątem tego, jaką role odgrywają w życiu psychicznym człowieka. Rozumiane jako stałe przekonania o tym, że dany sposób zachowania jest godny wyboru. Wartości są wyznacznikiem norm aktywności człowieka. Wiążą się ściśle z potrzebami ludzkimi (a konkretnie są obiektami nie zrealizowanej potrzeby). Są to tendencje przedkładane nad inne, według których można określać cele aktywności.
Logoterapia, kierunek psychoterapii humanistycznej zakłada, że przez urzeczywistnianie wartości w aktywności człowieka jest możliwe odnalezienie sensu życia (cel logoterapii).
Socjologiczne rozpatrywanie problemu wartości jest analizą na jednej płaszczyźnie działania człowieka, potrzeb i jego dążeń, a na drugiej umiejscowienia ich w społeczeństwie. Rozumienie wartości jako standardów zachowań, zinternalizowanych w procesie socjalizacji, obejmuje również kontekst społeczno-kulturowy. Takie ujęcie zwraca uwagę zarówno na socjalizację pierwotną, jak i na permanentną zachodząca w instytucjach, natomiast internalizacja norm objawia się poprzez realizację danych wzorców (W. Piwowarski).
Inne teorie socjologiczne wskazują na wartości jako na aspiracje, potrzeby ludzkie wyrażające się jako przedmioty materialne, instytucje, cechy, typ społecznych relacji, wzorce zachowań lub idee (D. Dobrowolska).
Wartość (wartościowanie obiektu) dynamizuje zachowanie człowieka według zasady użyteczności. Znaczenie widoczne jest dopiero, gdy dana wartość staje się obiektem działania ludzkiego.
Podsumowując te trzy koncepcje wartości można wywnioskować, że są zbieżne ze sobą. Szeroką i wieloaspektową definicje przedstawia filozoficzne ujęcie. Psychologia wskazuje na ich znaczenie dla psychiki, natomiast socjologia wskazuje na normy zachowań jednostki i grupy.
„Wychowanie, bez względu na to, jak będziemy je oceniać- jest przede wszystkim faktem rzeczywistym w egzystencji każdego człowieka , to jeżeli ma być ono faktem znaczącym dla wyrażania i manifestowania człowieczeństwa, powinno odwoływać się do świata wartości, z drugiej zaś świat wartości urzeczywistniać”[15]
Aksjologia pedagogiczna jest definiowana jako teoria wartości i wartościowania w pedagogice, dziedzinie zajmującej się wdrażaniem wartości w dążeniu do ideału wychowawczego. Podkreśla się w ujęciu pedagogicznym, iż chodzi tu o wartości absolutne, same w sobie lub instrumentalne (pragnienie dobra, prawdy, sprawiedliwości, porządku). Zadaniem aksjologii w pedagogice jest formułowanie i uzasadnianie poszczególnych systemów wartości. Ich podłożem jest określona wizja człowieka i społeczeństwa (za L. Pytka).
Wychowanie do wartości jest procesem sąsiednim do wychowania moralnego, które rozumie się jako:
„ zamierzone, świadome i planowe organizowanie oddziaływań wychowawczych, mających na celu spowodowanie określonych przemian w życiu psychicznym wychowanka i ukształtowanie dzięki temu pożądanej, z punktu widzenia interesów danego społeczeństwa, jego postawy, moralnej”[16]
Teoria wychowania, według Władysława Cichonia, jest zależna od aksjologii jako dyscyplina normatywna. Norma wyznaczana dla postępowania pedagogicznego zakłada jego słuszność i wartościowość. Aksjologia (szczególnie wartości moralne) determinuje treści, cele i metody wychowania. Proces wychowania zależy od przyjętej koncepcji wartości.
„Natura procesów wychowawczych i charakter dyktowanych praktyką potrzeb wymagają, by analiza wychowania, a zwłaszcza jego celów, treści i metod, prowadzona byłą zgodnie z duchem autentycznych wartości, których realizacja jest zadaniem i rękojmią wychowania. Aby wartości te znalazły wyraz w programach i działalności wychowawczej, należy budować teorie wychowania w ten sposób, by z jednej strony znajdowała w niej miejsce i zastosowanie wiedza aksjologiczna, z drugiej natomiast, by rzetelnie służyła ona wychowawczemu rozwojowi jednostki i społeczeństwa”[17]
Pedagogika kultury zakłada za cel wychowawczy uzyskanie przez wychowanka autonomii rozumianej jako dojrzałość moralna, oparta na uznaniu wartości najwyższych za własne. Wychowanie moralne w tej koncepcji jest: „wyzwoleniem człowieka ku autonomii, wolności i twórczości”[18]. Zanim jednostka osiągnie taką dojrzałość musi przejść od anomii, stanu biologicznego wymagającego opieki, poprzez heteronomię, społeczne „urobienie”, internalizację wartości kultury, nawet odbywającej się metodą przymusu wychowawczego, dopiero uzyskuje autonomię (S. Hessen). Omawiany nurt wskazuje na istnienie wartości absolutnych: dobro, prawda, piękno. Są to wartości na szczycie hierarchii aksjologicznej (B. Nawroczyński).Teoretycy tego kierunku pedagogicznego spierają się o to, w jakich postawach kulturowych poszczególne wartości się zawierają.
W literaturze dotyczącej wartości istnieje bardzo wiele klasyfikacji i podziałów wartości. Spośród licznych ujęć tego tematu wybrałam te fragmenty, które najlepiej odnoszą się do pedagogicznych oddziaływań i pozwalają zrozumieć, czym są wartości i jak bywają ujmowane.
Antonina Kłosowska podzieliła wartości na: a) odczuwane nie uznane, b) odczuwane i uznane, c) uznawane a nie odczuwane, d) nie uznawane i nie odczuwane. Takie ujęcie będzie szczególnie cenne w dla prowadzenia badań wśród młodzieży Ośrodka. Składnik odczuwania, w rozumieniu realizacji wartości w procesie wychowania, będzie jednym z głównym kryteriów oceny, czy dana wartość jest obecna w oddziaływaniu pedagogicznym.
Na wartości odczuwane zwrócił uwagę również Stanisław Ossowski (A. Kłosowska stworzyła jedynie rozwinięcie do tego ujęcia). Usystematyzował wartości następująco: uznawane i odczuwane oraz codzienne i uroczyste. Najważniejsze dla psychiki człowieka są wartości odczuwane. Opierają się na emocjach, dlatego bywają nietrwałe. Autor dokonał tez podziału na: wartości-cele i wartości-środki.
E. Spranger wymienia następujące klasy wartości: teoretyczne, ekonomiczne, społeczne, etyczne, polityczne i religijne.
W dalszej części zawarte są definicje i krótkie charakterystyki wartości, wymienianych jako ważne w procesie wychowania i funkcjonowania jednostki w społeczeństwie. Opisane poniżej wartości są przedmiotem badań prowadzonych wśród wychowanków „Kąta”. Wyboru dokonuje w oparciu o własne zainteresowania (wynikające z obserwacji w trakcie odbywanych praktyk) i preferencje empiryczne, które znajdą odzwierciedlenie w procesie badawczym. Hipoteza zakłada, iż są one urzeczywistniane w procesie wychowania w tej Instytucji.
Wolność rozumiana jest jako brak przymusu, możność realizowania celów. Człowiek jest autorem własnych decyzji, pełni władzę nad sobą. „Słownik Społeczny” określa wolność:
„ Jako zespół sprawności i środków pozwalających osiągnąć moralnie pozytywne cele”.[19]
Na określenie wolności używa się takich synonimów jak:
„- swoboda, która przejawia się między innymi przez nie skrępowanie, indywidualizację, czy dobrowolność:
-wyzwolenie, które oznacza oswobodzenie, uwolnienie, ale także usamodzielnienie, emancypację, równouprawnienie, uniezależnienie;
-niezależność, inaczej niezawisłość, suwerenność, samostanowienie, autonomia, niepodległość czy też samowystarczalność;
-demokracja rozumiana jako wybieralność, obieralność, elekcyjność”.[20]
Wolność stawiana bywa jako opozycyjna wartość do bezpieczeństwa (Bauman 2000).
Wolność według „Słownika Języka Polskiego” rozpatrywana jest jako wolność osobista, narodowa i sumienia.
Tolerancja jest jedną z zakładanych wartości w hipotezie, które funkcjonują w aksjologii Ośrodka. Na wychowanie w duchu tolerancji powołuje się również statut MOS nr2, w związku z tym jest definiowana w części teoretycznej. Etymologia słowa „tolerancja” sięga do łacińskich słów: tolero znaczącego znoszenie, tolerare- wytrzymanie, pobłażanie, tolerantia- cierpliwość i wyrozumiałość. Jacek Hołówka pisze iż, jest to postawa akceptowania bez aprobowania. Krystyna Chałas zaznacza, że tolerancja stanowi wartość pożądaną społecznie, wynikającą z poszanowania godności i szacunku wobec drugiego człowieka. Jan Maria Bocheński definiuje to pojęcie następująco:
„Tolerancja to tyle co znoszenie. Nazywamy tolerancyjnym człowieka, który toleruje, to jest znosi innych, ich poglądy, ich sposób bycia itp. Tolerancja jest wypróbowanym sposobem współżycia w łonie tego samego społeczeństwa, różnych grup ludzi, różniących się pod względem światopoglądu, względnie zasadniczych tez politycznych”[21]
Uzupełniając powyższe definicje należy wspomnieć, iż tolerancja jest aktem świadomym i nie oznacza aprobowania danej postawy czy poglądu, jest oparta na zrozumieniu. Encyklopedia PWN pisze, iż nie może odnosić się do idei zbrodniczych i nie humanistycznych. Tolerancja odnosi się do poglądów innych niż własne, jednak osadzona jest w ramach prawa i etyki.
Demokracja ma pochodzenie z języka greckiego demokratia, od demos, czyli lud i karatos – władza. Znaczenie „demokracji” w prostej definicji to (wg „Małego Słownika Języka Polskiego”): „władza ludu, ludowładztwo; ustrój polityczny, w którym władza należy do ludu lub do wybranych przez niego przedstawicieli”[23]. Obok pojęcia demokracji, pokrewne do niego są demokratyzacja, demokratyzm, demokratyzować się. Wszystkie znaczenia tych pojęć wyrażają dążenie do demokracji jako takiej. Sens tego terminu powiązany jest również z wolnością. Jest synonimem określającym formy wolności (A. M. Tchorzewski). Kolejnym rozumieniem, poza formą ustroju, jest demokracja jako: „stronnictwo, grupa społeczna popierająca demokratyczną formę rządów”(w: „Słownik Wyrazów Obcych”). Na użytek pracy badawczej tą wartość traktuję głównie jako implikacje wolności jednostki i jej uczestnictwa w życiu społecznym (a właściwie posiadania wpływu na kształt szerszej społeczności, w której się uczestniczy), a nie w ścisłym rozumieniu ustroju polegającym na władzy większości.
Według „Słownika Języka Polskiego” odpowiedzialność znaczy: „konieczność, obowiązek moralny lub prawny odpowiadania za swoje czyny i ponoszenie za nie konsekwencji”. Wymienia się również rodzaje odpowiedzialności: moralna, zbiorowa, cywilna, karna. Odpowiedzialność jako wartość jest bezpośrednio związana z wolnością. Jest niejako konsekwencją wolności. Wolność jest podstawą odpowiedzialności (J. Tischner). Definicja wg słownika Lindego brzmi następująco :
„sytuacja podmiotu działającego, świadomego swoich czynów, rzeczywiście chcianych. Polega ona na tym, że może on wobec każdego rozumnego bytu przedstawić ich motywy w zależności od wartości i natury czynów wystawić się na wstyd lub zasłużyć na poszanowanie.”[24]
Kolejnym ujęciem definicyjnym jest rozumienie J. Tischnera:
„ Odpowiedzialność to nic innego jak przekonanie, że się jest rzeczywistym sprawcą aktu moralnego i jego skutków. Odpowiedzialność to nader złożone przeżycie. Obejmuje ono nie tylko to co dotyczy „wnętrza” człowieka, lecz również to co się dzieje z ciałem”.[25]
Odpowiedzialność jest rozumiana jako służba prawdzie, zdolność ponoszenia konsekwencji własnych działań (K. Chałas).
Rozumienie godności wg „Słownika Języka Polskiego”: „poczucie, świadomość własnej wartości, szacunek do samego siebie; duma honor”. Godność jest związana z takimi pojęciami jak: cześć, dobra sława, szacunek, wartość człowieka. Definicja „Słownika Katolickiego Nauk Społecznych” brzmi następująco:
„Godność człowieka jest specyficzną wartością osoby ludzkiej”
J. Stalleya poprzez godność rozumie: „ jest to poczucie świadomość własnej wartości, stąd tez znaczy szacunek dla samego siebie”. Encyklopedia katolicka określa :
„Godność (z łac. dignitas) szczególna wartość człowieka jako osoby pozostającej w relacjach interpersonalnych (ostatecznie do osoby Boga) usensowiających życie osobowe, a także pozytywnie wartościujące relacje do własnej osoby i grupy (np. zawodowej, klasowej, narodowej), z którymi jednostka się identyfikuje; konstruującym komponentem tego ustosunkowania jest samoocena polegająca na przeżywaniu swojej wartości i pozytywnego obrazu siebie, która motywuje do moralnie wartościowych zachowań, uodparnia na wszelkie formy manipulacji i zniewolenia oraz wpływu na radzenie sobie w sytuacjach trudnych, godność zakłada poczucie wewnętrznej wolności, autodeterminacji, podmiotowości, odpowiedzialności”.[26]
Godność jest tą podstawową wartością, z której wynikają wartości (wolność, tolerancja, odpowiedzialność, równość i demokracja jako akt wolności) zawarte w hipotezie dotyczącej składu aksjologicznego podłoża wychowania w MOS nr2.
Równość jest, dla niniejszych rozważań, wartością wynikającą z godności i wiąże się z tolerancją (równy dostęp do praw bez względu na różnice, za: słownikiem teologicznym).
Dosłowne znaczenie równości podaje „Słownik Języka Polskiego”:
„ 1. Jednakowość, tożsamość (pod względem wielkości, ilości, jakości itp; 2. Równe jednakowe położenie społeczne ludzi, wobec prawa.”
„Równouprawnienie- równość wobec prawa, korzystanie z jednakowych, równych praw”
Równość jest tematem analizy części empirycznej, ale nie rozumiana jako jednakowość, tylko jako równe korzystanie z praw. Z założeniem, iż taka równość panuje między uczniami, ale również na linii uczniowie-kadra, czyli zasady, obyczaje obowiązujące w badanym Ośrodku są takie same dla całej społeczności, a nie dla wybranej grupy.
Wartości rozumiane jako różnego rodzaju dobra, cele dążeń, środki do celów, stanowią wyznaczniki dla odbioru ogólnego obrazu młodzieży i jej funkcjonowania we współczesnym świecie. W okresie buntu często młodzi ludzie odwracają się od ogólnie przyjętych wartości w danym społeczeństwie. Organizują się w grupy będące alternatywą dla życia w zgodzie z normami powszechnie akceptowanymi. Tworzą podkultury, subkultury, które posiadają odrębną i specyficzną ideologie, system wartości i wzory funkcjonowania. Zarzuca się często, że są to grupy destruktywne, źle wpływające na jednostki. Uczestnictwo w subkulturze jest niejako deklaracją pewnych wartości. Oczywiście tak zwany trudny okres dojrzewania nie zawsze wiąże się z koniecznością przyłączenia się do konkretnej grupy ideologicznej. Ustalenie preferencji aksjologicznych wśród ogółu nastolatków nie jest łatwe do wykonania, ale podejmowano takie próby. Autorką takich badań jest między innymi Hanna Świda- Ziemba. Analizę wyników przedstawia w pracy pod tytułem „Obraz świata i bycia w świecie/ z badań młodzieży licealnej”.
2.4.1 Badania dotyczące wartości wśród młodzieży
Wyniki badań, przeprowadzonych w latach 70-dziesiątych, wśród młodzieży wykazały, iż najbardziej ceniono: dobra zaspakajające potrzeby psychiczne i dobra affiljacyjne (miłość i szczęście rodzinne, przyjaźń, ciekawa praca). Antoni Sułek zwraca uwagę na umiarkowany i możliwy do zrealizowania charakter tych wartości.[27] Inne badania z tego okresu przeprowadzone w okolicach Torunia i Włocławka wykazały za najważniejsze wśród tamtejszej młodzieży takie wartości jak: rodzina-61%, praca- 59%, ambicja-54,3%, przyjaźń, poczucie użyteczności i honor były cenione wśród 40% badanych.