Zgodnie z art. 239 Ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym z dnia 27-07-2005 r. i art. 15a ustawy z dnia 04-02-1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz. U. z 2000 r. Nr 80, poz. 904, z późn. zm.) Uczelni w rozumieniu przepisów o szkolnictwie wyższym przysługuje pierwszeństwo w opublikowaniu pracy dyplomowej studenta. Realizując ten zapis Pedagogium Wyższa Szkoła Pedagogiki Resocjalizacyjnej w Warszawie na niniejszej stronie (www.pedagogium.com.pl) publikuje wszystkie prace dyplomowe swoich studentów. Materiały publikowane na tej stronie chronione są prawem autorskim. W przypadku wykrycia naruszenia praw autorskich należy powyższy fakt zgłosić na adres rektorat@pedagogium.edu.pl.
PEDAGOGIUM
Wyższa Szkoła Pedagogiki Resocjalizacyjnej w Warszawie
Sylwia Bielińska
Numer albumu 0440/04
Reasons of increased aggression and means of overcoming it in grades 0-3. Based on the sole example of a Private Catholic Primary School.
Praca licencjacka
na kierunku Pedagogika
specjalności Resocjalizacja społecznie nieprzystosowanych
Praca wykonana pod kierunkiem prof. zw. dr hab. Zdzisława Kosyrza
Warszawa 2007r.
Oświadczenie promotora pracy
Oświadczam, że niniejsza praca została przygotowana pod moim kierunkiem i stwierdzam, że spełnia warunki do przedstawienia jej w postępowaniu o nadanie tytułu zawodowego.
|
…………………………………. (data) |
………………………………………………………… (podpis promotora pracy dyplomowej) |
.
Oświadczenie autora pracy
Świadom odpowiedzialności prawnej oświadczam, że niniejsza praca dyplomowa została napisana przeze mnie samodzielnie i nie zawiera treści uzyskanych w sposób niezgodny z obowiązującymi przepisami.
Oświadczam, że przedstawiona praca nie była wcześniej przedmiotem procedur związanych z uzyskaniem tytułu zawodowego lub stopnia naukowego w wyższej uczelni.
Oświadczam ponadto, że niniejsza wersja pracy jest identyczna z załączoną wersją elektroniczną.
|
……………………………………… (data) |
…………………………………………………………. (podpis autora pracy dyplomowej) |
Tytuł pracy: Przyczyny narastania agresji i sposoby jej przezwyciężania w klasach 0-3. Na przykładzie Szkoły Katolickiej w Warszawie
Title: Reasons of increased aggresson and means of overcoming it in grades 0-3. Based on the sole example of a Private Catholic Primary School.
Streszczenie
Niniejsza praca była próbą znalezienia odpowiedzi na pytanie o przyczyny narastania agresji i ewentualne możliwości jej przezwyciężania (redukowania). Zgodnie z metodologicznymi założeniami pisania pracy badawczej składa się z trzech rozdziałów i kilku podrozdziałów. Pierwsza część jest czysto teoretyczna, jest pewnym sprawozdaniem z literatury przedmiotu zawartego w temacie. Rozdział drugi zawiera krótką charakterystykę poruszanych problemów, metod, założeń badawczych. Część trzecia jest analizą uzyskanych wyników - tu nastąpiła próba wyciągnięcia wniosków i podsumowania poruszonych wcześniej zagadnień.
Słowa kluczowe: agresja, przemoc, zachowanie agresywne, dziecko z przejawami agresji
Keywords: aggression, violence, aggressive behaviour, a child with signs of aggression
SPIS TREŚCI
WSTĘP ……………………………………………………………………………………….5
ROZDZIAŁ 1. Teoretyczne zagadnienia agresji ………………………………………….… 6
1.1. Podstawowe definicje ………………………………………………………………….… 6
1.2. Koncepcje agresji ………………………………………………………………………... 8
1.3. Rodzaje i przejawy agresji ………………………………………………………………12
1.4. Charakterystyka agresji szkolnej ………………………………………………………..15
1.5. Społeczne i środowiskowe uwarunkowania przemocy ………………………………… 18
ROZDZIAŁ 2. Podstawy metodologiczne badań ………………………………………….. 21
2.1. Przedmiot, cel i zakres badań …………………………………………………………... 21
2.2. Problemy, hipotezy, wskaźniki ………………………………………………………… 22
2.3. Metody, techniki i narzędzia badawcze ………………………………………………... .24
2.4. Organizacja i przebieg badań …………………………………………………………... 27
2.5. Charakterystyka badanych ……………………………………………………………... .27
ROZDZIAŁ 3. Analiza badań własnych …………………………………………………... .28
3.1. Charakterystyka relacji rodzinnych…………………………………………………...... .28
3.2. Rozwiązania wychowawcze rodziców ………………………………………………… .33
3.3. Atmosfera szkoły i relacje uczeń-nauczyciel …………………………………………... 36
3.4. Zachowania dzieci z przejawami agresji ………………………………………………..40
PODSUMOWANIE ……………………………………………………………………….. 43
BIBLIOGRAFIA ………………………………………………………………………….. 45
SPIS TABEL ……………………………………………………………………………….. 46
SPIS WYKRESÓW .............................................................................................................. 47
ANEKSY (Ankiety, arkusz obserwacji, plan korelacji) …………………………………….48
WSTĘP
Problem agresji i przemocy wśród dzieci i młodzieży, w środowisku rodzinnym, lokalnym czy szkole podejmowano już wielokrotnie w różnego rodzaju publikacjach. Jednak ponieważ skala zjawiska ciągle wzrasta i przybiera coraz większe rozmiary również w tej pracy zdecydowano się na zbadanie i opisanie tego zagrożenia w kontekście (odniesieniu) do niedużej, prywatnej szkoły o charakterze katolickim.
Nie bez znaczenia był też wybór grupy badanych tj. dzieci z klas 0-3. Doświadczenie autorki zdobyte podczas praktyki (oraz zatrudnienie w placówce w późniejszym czasie) pokazały i unaoczniły, iż problem agresji dotyczy również tej szkoły i również tych młodszych dzieci.
W pierwszym rozdziale przedstawiono pokrótce teoretyczne zagadnienia agresji tj, podstawowe definicje, najbardziej powszechne koncepcje w ujęciu różnych uczonych, badaczy w oparciu o literaturę tematu. Wymieniono różnorodne rodzaje agresji i jej przejawy, krótko scharakteryzowano agresję szkolną oraz społeczne i środowiskowe uwarunkowania przemocy.
Zgodnie ze założeniami i sztuką pisania prac badawczych (licencjackich) w rozdziale drugim zawarto metodologiczne podstawy badań własnych. Znajdują się tam informacje o przedmiocie, celu, zakresie przeprowadzonych badań, poruszanych problemach i postawionych hipotezach. Tam również opisano metody, techniki i narzędzia, których użyto do zbadania zagadnienia agresji.
Rozdział trzeci zawiera szczegółową analizę zgromadzonych w trakcie badań wyników. Na ich podstawie próbowano ukazać złożoność zagadnienia i występujące zależności. Efektem tej pracy była próba odpowiedzenia na postawione w rozdziale drugim pytania-hipotezy oraz wnioski końcowe.
ROZDZIAŁ 1
TEORETYCZNE ZAGADNIENIE AGRESJI
Wraz z postępem cywilizacyjnym, przemianami społecznymi i gospodarczymi, jakie mają miejsce w ostatnich latach w Polsce, przybywa też doniesień o wzroście przestępczości, brutalności i agresywności zachowań. Codziennie docierają do nas informacje o drastycznych wypadkach, napadach, kradzieżach i morderstwach, które wbrew naszej woli, niejednokrotnie mają miejsce tuż obok nas i naszych bliskich. W dzisiejszych czasach to „już nie tylko wojny, obozy zagłady, porywanie zakładników, nie tylko pospolita przestępczość są wyrazem agresji, ale również wzajemne kontaktowanie się ludzi”[1]. „Agresja urosła dziś do rangi jednego z najpoważniejszych problemów społecznych, to znaczy zagadnienia, które – ze względu na jego powszechny i praktyczny wymiar – jest obiektem wspólnego zainteresowania przedstawicieli wielu dyscyplin naukowych, a także praktyków społecznych: polityków, lekarzy, społeczników. Szczególnie niepokojącym zjawiskiem jest agresja dzieci i młodzieży, która nabrała charakteru zjawiska powszechnie spotykanego”.[2]
1.1. PODSTAWOWE DEFINICJE
W latach pięćdziesiątych XX psychologowie Zygmunt Freud i Alfred Adler rozpoczęli pierwsze badania naukowe nad zjawiskiem agresji.
Pojęcie agresji nie jest łatwe do zdefiniowania - różni naukowcy i autorzy w różny sposób rozumieli, ujmowali i definiowali to zagadnienie. „Terminem tym posługiwano się najczęściej w celu określenia pewnej kategorii zachowań, których cechą konstytutywną jest zadawanie bólu, krzywdy, cierpienia drugiemu człowiekowi. Tak też ujmują to pojęcie współczesne nauki społeczne przyjmując, że w agresji zawsze znajdzie się wyraźną tendencję wyrządzenia szkody lub krzywdy przedmiotowi działania”.[3]
W potocznym rozumieniu termin agresja również odbierany jest jako zjawisko negatywne, którego głównym celem jest wyrządzenie komuś krzywdy czy sprawienie bólu.
W wielkiej encyklopedii pedagogicznej XXI w natrafiono na takie wyjaśnienie terminu: agresja (łac. aggressor – napastnik; agressio – napaść) to „zachowanie skierowane na zrobienie komuś czemuś, krzywdy, prowadzące do wyrządzenia zła, bólu”.[4]
W naukach psychologii i pedagogiki przez agresję rozumiano „wszelkie działanie (fizyczne lub słowne), którego celem jest wyrządzenie krzywdy fizycznej lub psychicznej, rzeczywistej bądź symbolicznej jakieś osobie lub czemuś, co ją zastępuje”.[5]
Klasyczna definicja zaproponowana przez A.H. Buss, scharakteryzowała agresję jako pewien rodzaj reakcji w wyniku, której szkodliwe bodźce przekazywane są innemu organizmowi. Taka definicja może być jednak zbyt ogólna. Bardziej zwięzłą przedstawili Baron i Richardson używając terminu agresja do opisania „każdej formy zachowania, której celem jest wyrządzenie szkody lub spowodowanie obrażeń innej żywej istocie, motywowanej do uniknięcia takiego potraktowania”.[6]
A. Frączek agresją określił "czynności mające na celu zrobienie szkody i spowodowanie utraty cenionych społecznie wartości, zadanie bólu fizycznego lub spowodowanie cierpienia moralnego innemu człowiekowi”.[7]
Mówiąc o agresji należy również wspomnieć o zjawisku przemocy. Często te dwa pojęcia stosuje się zamiennie, jako terminy mające to samo znaczenie. „Zwykle definicje przemocy biorą pod uwagę trzy podstawowe kryteria:
1) Rodzaj zachowania
2) Intencje
3) Skutki przemocy” [8]
Termin przemoc jest podtypem agresji obejmujący agresję fizyczną w jej skrajnych formach. Definiuje się ją jako „silne oddziaływanie na osobę lub własność w celu zniszczenia, ukarania lub kontroli”.[9]
I. Pospiszyl z kolei przemocą nazywa „wszelkie nieprzypadkowe akta godzące w osobistą wolność jednostki lub przyczyniające się do fizycznej, a także psychicznej szkody osoby, wykraczające poza społeczne zasady wzajemnej relacji”.[10]
„Przemoc może mieć charakter instrumentalny (środek do realizacji określonych celów) lub bezinteresowny (szukanie zadowolenia w znęcaniu się nad innymi) oraz indywidualny lub zbiorowy”.[11]
Obok pojęcia agresja, w literaturze przedmiotu znaleziono terminy: zachowanie agresywne, agresywne zachowanie się, agresywność.[12] Zachowanie agresywne to „występujące w zachowaniu się poszczególne, konkretne fakty o pewnych specyficznych właściwościach”. Drugie pojęcie określa się jako „zbiór zachowań agresywnych występujących u danego osobnika, jeśli zachowania te są częste i liczne, wtedy twierdzimy, że osobnik ten jest agresywny lub, że przejawia agresywność”.[13] Termin agresywność definiuje zaś pewną skłonność ludzi do atakowania - wskazuje na dynamizm osobowości jednostki.[14]
Po tym krótkim przeglądzie problematyki, stwierdzono, że zagadnienie agresji było (i jest) poruszane i rozpatrywane przez bardzo wielu autorów, w różnych wymiarach i płaszczyznach. Wynikiem tego jest dziś termin „agresja” wypełniony mnogością znaczeń i definicji. Jednak pomimo pewnych różnic w jej postrzeganiu, można ją sprowadzić do dwóch zasadniczych grup definicji. Pierwsza grupa określa agresję jako te wszystkie działania i zachowania jednostki, które wyrządzają szkodę i cierpienie innym, druga zaś grupa odnosi się do pewnej ludzkiej właściwości i dyspozycji do powtarzalności zachowań agresywnych.
1.2. KONCEPCJE AGRESJI
Biorąc pod uwagę różne rozumienie samego pojęcia jak i genezy zjawiska agresji, badacze Cofer i Appley wyróżnili cztery zasadnicze teorie agresji: teorię instynktu, związku agresji z frustracją, teorię popędu oraz uczenia się.[15]
Agresja jako instynkt
Pierwszą teorią psychologiczną agresji jako instynktu jest teoria Zygmunta Freuda. „Uważał on, że osobowość człowieka składa się z trzech składników: id, ego, superego. Konflikty powstające pomiędzy tymi składnikami są powodem frustracji, która pobudza do agresji skierowanej przeciw osobom lub przedmiotom. W końcowej fazie działalności naukowej Freud zajął się głównie instynktem życia i instynktem śmierci”.[16] O ile ten pierwszy sprawia, że człowiek rozwija się i utrzymuje przy życiu, o tyle ten drugi nastawiony jest na autodestrukcję. „Z racji swej antagonistycznej natury instynkty te są źródłem trwałego konfliktu wewnętrznego, który może zostać rozwiązany tylko przez odwrócenie siły destrukcyjnej od podmiotu i skierowanie na innych. Stąd działania agresywne w stosunku do innej osoby Freud uważał za mechanizm uwalniania destrukcyjnej energii, który chroni jednostkę”.[17] Natomiast „sprzeczność zachodząca między tymi instynktami jest źródłem zachowań agresywnych”.[18]
„Przedstawiciele psychoanalitycznego podejścia do agresji (m.in. Adler) przyjmowali również istnienie wrodzonego, uwarunkowanego genetycznie instynktu agresji, który występuje samodzielnie i obok instynktu płciowego stanowi zasadniczą siłę napędową ludzkiego działania. Skłonność do agresji tkwi potencjalnie w organizmie, frustracja zaś może stwarzać jedynie warunki sprzyjające jej wyzwoleniu się i manifestowaniu na zewnątrz”.[19]
„Zdaniem McDougalla, instynktowi walki towarzyszy uczucie gniewu, które jest impulsem do różnych zachowań agresywnych. Uważa on, iż instynkt walki jest zjawiskiem pozytywnym, gdyż umożliwia utrzymanie dotychczasowego stanu posiadania”.[20]
Inni przedstawiciele tej teorii (K. Lorenz i P.Bovet) uważali, że agresja powstała na drodze ewolucji i jest potrzebna, a nawet konieczna do utrzymania gatunku. Tak jak instynkt głodu czy instynkt rodzicielski są potrzebne człowiekowi do życia, tak i instynkt walki jest niezbędny do przetrwania, dlatego z instynktami tymi człowiek przychodzi na świat.[21] „Instynkty podlegają dziedziczeniu i już od urodzenia wyznaczają kierunek aktywności życiowej człowieka. Uczucie gniewu, wywołane przez instynkt walki, stanowi impuls powodujący wystąpienie agresji. Instynkt walki jest jedną z sił napędowych ludzkiego działania, zaś gniew jest jego typowym objawem. Zachowania agresywne mają zatem podłoże genetyczne. Teoria instynktu mimo sprzeciwu wielu uczonych (m.in. L. Berkowitza, J. P. Scotta) uznano za nadal aktualną, a badania nad ludzką agresją wskazują na jej dziedziczenie”.[22]
Agresja jako reakcja na frustrację
Teorię związku agresji z frustracją wiązano z nazwiskiem J. Dollarda i głoszono w niej, że „każda frustracja prowadzi do agresji i u podstaw każdej agresji znaleźć można frustrację”.[23]
Zwolennicy tej teorii przyjmują, że zachowania agresywne są skutkiem napięcia emocjonalnego, wywołanego sytuacją frustracyjną. Sytuacja ta powstaje w wyniku starcia się dwóch przeciwstawnych czynników. Dzieje się tak wówczas, gdy człowiek dążąc do wykonania jakieś czynności, osiągnięcia jakiegoś celu natrafia na przeszkodę, która uniemożliwia i powstrzymuje jego dążenie. W następstwie tej sytuacji rodzi się napięcie emocjonalne, które może być początkiem do agresji. Zachowania powstałe pod wpływem frustracji mogą być skierowane na osobę lub przedmiot, które są jej przyczyną, często też zdarza się, że są one przeniesione na innych lub samego siebie.[24]
Dziś jasne jest, że nie każda frustracja prowadzi do agresji. Osoba sfrustrowana może też popaść w depresję lub po prostu wycofać się. Ponadto nie każda agresja jest rezultatem frustracji. Dlatego też wczesną koncepcję deterministycznej relacji frustracja – agresja, zastąpiono oryginalną teorią Millera, który stwierdził, że „frustracja stwarza podniety do wielu różnych typów reakcji, między innymi do jakieś formy agresji”.[25] „Czynnikiem powodującym w sytuacjach frustracyjnych wystąpienie reakcji nie agresywnych jest kara lub nawet sama groźba kary, które wpływają hamująco na impulsy pobudzające do agresji”.[26]
Adam Frączek wymienia trzy znaczenia słowa „frustracja” Pierwsze z nich określa frustrację jako przeszkodę, która staje na drodze do realizacji obranego celu. Są to, więc czynniki zewnętrzne dotyczące obiektywnie istniejącej sytuacji. W drugim znaczeniu ujęto frustrację jako przerwanie ciągu czynności, zmierzających do osiągnięcia owego celu - jest to pewien obiektywny skutek pojawienia się przeszkody. Trzeci zaś sposób pojmowania frustracji odnosi się do przykrych emocji, będących następstwem zablokowaniem czynności skierowanych na osiągnięcie celu.[27]
Agresja jako nabyty popęd
Zwolennicy teorii traktującej agresję jako nabyty popęd (J. Dollard i N.R Miller) uważali, że „gniew jest popędem wyuczonym, zaś bicie i drapanie są reakcjami wrodzonymi pojawiającymi się w sytuacjach stresowych”[28]. W rezultacie takiego zachowania dochodzi do redukcji gniewu i następuje wzmocnienie zachowania agresywnego. Buss uważał, że emocjonalna reakcja gniewu jest jedynym aspektem agresywnego zachowania, który można rozpatrywać w kategoriach popędowych. Jeśli agresja nie ma charakteru agresji gniewnej wówczas nie należy interpretować jej jako popędu. Gniewna agresja w rozumieniu Bussa to „agresja na tle frustracji, wiążąca się z doznanymi niepowodzeniami w działaniu”.[29]
Z kolei R.R. Sears przekonywał, że „gniew jest popędem powstałym w wyniku konfliktu dwu jednakowo silnych tendencji – jednej związanej z oczekiwaniem nagrody, a drugiej z przewidywaniem kary za określone zachowanie. W ten sposób powstają popędy zależności i agresji. Zachowania instrumentalne typu zależnościowego to objawy bezsilności, niezaradności, cichy płacz, skarga. Zachowania instrumentalne typu agresywnego to krzyk, głośny płacz, hałasowanie, kopanie przedmiotów itp.
Zachowania charakterystyczne dla omawianych popędów - budzące współczucie lub zadające ludziom ból i krzywdzące ich - znajdowałyby wzmocnienie w zadowoleniu, jakie daje zmniejszenie napięcia popędowego”.[30]
Agresja jako nawyk
Nawiązując do założeń behawioryzmu A.H. Buss określił agresję jako nawyk atakowania, który może być trwałą cechą charakteryzującą osobowość człowieka. Siłę tej agresywności determinują:
1) Częstotliwość i intensywność doznawanych frustracji i przykrości poprzedzająceych agresję
2) Rodzaj wzmacniania agresywnego zachowania
3) Wzajemny wpływ członków grupy, który powoduje wzrost pewnych, określonych zachowań
4) Temperament osoby.[31]
Teoria uczenia się agresji wg A. Bandury i R. H. Waltersa mówiła, że „zachowania agresywne są jak wszystkie inne zachowania, wyuczone, i to przede wszystkim w oparciu o warunkowanie instrumentalne oraz o modelowanie. W wypadku instrumentalnego uczenia się polegającego na uczeniu się poprzez pożądany skutek, dochodzi do utrwalenia się zachowań agresywnych. Największą rolę przypisano rozwojowi agresji poprzez jej obserwowanie (uczenie się poprzez modelowanie)”.[32]
Głównymi czynnikami, które pobudzają, motywują do uczenia się zachowań agresywnych są relacje społeczne, obserwacja i naśladownictwo otoczenia. Zachowania agresywne, wielokrotnie wzmacniane utrwalają się. Również nagradzanie skutecznych zachowań modeli, procentuje w odzwierciedleniu ich zachowań w postępowaniu uczącego się.[33]
„Analizując poszczególne teorie agresji trudno jednoznacznie opowiedzieć się za którymś stanowiskiem. Przyjęto jednak założenie, że częstość występowania i rodzaj zachowań agresywnych zależy od doświadczeń podmiotu w domu i szkole, osobowości, zadatków wrodzonych, stopnia zaspokojenia potrzeb oraz aktywności własnej”.[34]
1.3. RODZAJE I PRZEJAWY AGRESJI
Biorąc pod uwagę różne kryteria spotkać się można z różnymi podziałami agresji.
Krystyna Kmiecik-Baran wskazuje na najbardziej elementarny podział tj. na agresję konstruktywną oraz destruktywną.[35]
„Agresja konstruktywna = rozwój, to najczęściej ruch do przodu, akceptowany społecznie, w celu zaspokojenia swoich potrzeb lub potrzeb grup ludzi. Czasem łamie normy społeczne, ale rzadko ma charakter przestępczy. Czasem może też prowadzić do przestępczości - będą to wówczas zachowania niezgodne z istniejącym aktualnie prawem, ale zgodne z oczekiwaniem społecznym np. uratowanie rodziny przez zabicie lub okaleczenie przestępcy.
Agresja destruktywna = przemoc, to zachowania godzące w swobody jednostki nie zawsze mające charakter przestępczy np. przemoc emocjonalna, instytucjonalna, powinna być zaliczana do zachowań przestępczych. Agresja destruktywna często jest zachowaniem niezgodnym z istniejącymi normami prawnymi, moralnymi, obyczajowymi, zwyczajowymi, np. morderstwo, gwałt”.[36]
W innym podziale rozróżniono agresję czynną i agresję bierną.
W. Szewczuk proponuje jeszcze inny podział, na agresję bezpośrednią i przemieszczoną, fizyczną i słowną:
1. Agresja bezpośrednia – to agresja „skierowana na osobę lub rzecz wywołującą uczucie wrogości”.[38]
2. Agresja przemieszczona – „skierowana jest na obiekt zastępczy”, czyli taki, który nie ma nic wspólnego z doznaną przez jednostkę frustracją.[39]
3. Agresja fizyczna – „atak na inną osobę, w którym atakujący posługuje się określonymi częściami ciała lub narzędziami, zadając ból lub wyrządzając szkody osobie będącej przedmiotem agresji. Przejawia się ona w uderzaniu lub pobiciu kogoś, w uszkodzeniu albo zniszczeniu mienia społecznego lub osobistego”, jest to m.in. kopanie, szczypanie, popychanie, plucie, szarpanie, psucie.[40]
4. Agresja słowna (werbalna) – „polega na posłużeniu się bodźcami werbalnymi, szkodliwymi dla atakowanej osoby, wywołującymi u niej strach, poczucie krzywdy lub odrzucenie uczuciowe. Wyraża się ona w niektórych żądaniach, rozkazach, wyzwiskach, przezwiskach, lekceważącym traktowaniu, podjudzaniu do agresji, ośmieszaniu, odmowie udziału we wspólnym działaniu, odbieraniu przysługujących komuś uprawnień, zawstydzaniu, pretensjach groźbach”.[41]
Z. Skorny dokonał z kolei podziału na agresję frustracyjną, naśladowczą oraz instrumentalną i patologiczną:
1. Agresja frustracyjna – „bywa konsekwencją blokady potrzeby afiliacji spowodowanej oziębłością uczuciową rodziców, brakiem z ich strony serdeczności, życzliwości lub nadmierną surowością i stosowaniem licznych kar”.[42]
2. Agresja naśladowcza – jest „następstwem mimowolnego naśladownictwa modeli agresywnego zachowania się, z którymi dana jednostka się styka. Modele wpływają na zachowanie przede wszystkim wtedy, gdy są nimi osoby znaczące”.[43]
3. Agresja instrumentalna – jej „motywem są określone cele działania. Agresja odgrywa wtedy rolę instrumentu, narzędzia umożliwiającego osiągnięcia celu”.[44]
4. Agresja patologiczna – „przyczyn tej agresji należy szukać w procesach chorobowych zachodzących w układzie nerwowym. Powoduje ona powstanie zaburzeń w zachowaniu się przyjmujących formę zachowań agresywnych jako swoistych symptomów niektórych chorób nerwowych i psychicznych”.[45]
Tabela 1. Najczęściej spotykane podziały agresji
|
Kryterium podziału |
Rodzaje agresji |
|
Ze względu na kierunek |
1. a) skierowana na istoty żywe - na innych ludzi, - na samego siebie (samoagresja) b) skierowana na przedmioty martwe (niszczenie, wandalizm) 2. a) skierowane na grupę b) skierowane na poszczególne osoby |
|
Ze względu na podmiot agresji |
a) agresja indywidualna (agresorem jest określona jednostka) b) agresja grupowa (agresorem jest grupa osób)
|
|
Ze względu na formy |
1. a) agresja bezpośrednia b) pośrednia c) agresja przemieszczona 2. a) agresja czynna b) agresja bierna 3. a) agresja słowna - bezpośrednia - pośrednia b) agresja fizyczna - bezpośrednia - pośrednia 4. a) jawna b) ukryta |
|
Ze względu na złożoność |
a) zachowania agresywne proste b) zachowania agresywne złożone |
|
Kryterium podziału c.d. |
Rodzaje agresji c.d. |
|
Ze względu na mechanizmy regulacji agresji i wrogości |
a) agresja reaktywno-emocjonalna b) agresja uruchamiana przez wewnętrzną potrzebę sprawienia bólu i cierpienia c) agresja jako narzędzie realizacji życiowych celów jednostki |
|
Ze względu na warunki zewnętrzne |
1 . a) agresja impulsywna b) agresja instrumentalna 2. a) agresja frustracyjna b) agresja wyuczona 3. a) agresja wywołana zachowaniem się innych osób b) agresja wywołana wypowiedziami innych osób c) agresja wywołana niepowodzeniami we własnym działaniu |
|
Ze względu na cel |
a) zamierzona b) niezamierzona |
Źródło : G. Miłkowska-Olejniczak, Encyklopedia Pedagogiczna XX1w. pod red. T. Pilch, Warszawa 2003, s. 42
1.4. CHARAKTERYSTYKA AGRESJI SZKOLNEJ
Wiele zachowań agresywnych przejawianych przez napastników w szkole ujmowano jako formy przejściowe w rozwoju agresji grupowej, od zachowań o stosunkowo niskiej dotkliwości do poważniejszych aktów agresji manifestowanych przez gangi młodocianych. Charakterystyczne dla tej agresji o niskim poziomie będą takie zachowania jak: plotki, dokuczanie, przeklinanie, obrażanie itp. Poważniejsze akty agresji, typowe dla grup zaobserwowano wśród pseudo kibiców czy w walkach gangów rywalizujących o teren. Jak pisze Lucyna Kirwil, tego rodzaju akty agresji należy uznać za poważniejsze nie tylko dlatego, że prowadzą do poważnych skutków takich jak pobicia, zranienia itp., ale także ponieważ są z góry zaplanowane, zorganizowane i realizowane według obmyślanego planu. W warunkach nieprawidłowo prowadzonej pracy wychowawczej w szkole, ta pierwotnie mało groźna w skutkach dla ofiar agresja może być początkiem agresji ekstremalnej, bardzo niebezpiecznej.[46]
Akty agresji szkolnej zaliczano do tych o niższym poziomie głównie ze względu na początkowo mało dotkliwą formę, słabą intensywność i stosunkowo niegroźne dla ofiar skutki. Wiele z tych aktów może mieć również charakter agresji poważnej, o przewlekłych lub trwałych skutkach psychologicznych i fizycznych nie tylko dla jej ofiar. Akty agresji szkolnej, zarówno poważnej jak i niższego poziomu, wpływają negatywnie na funkcjonowanie społeczne napastników jak i niezaangażowanych bezpośrednio w agresję obserwatorów, prowadząc do deformacji i szkodliwości życia społecznego całej grupy, w której ten rodzaj agresji ma miejsce.[47]
Agresję szkolną opisano za pomocą kilku charakterystycznych właściwości:
1) Jest to zachowanie wrogie podejmowane bez nacisku innych osób z zamiarem wyrządzenia krzywdy,
2) Przejawy tego zachowania (poprzez zagrożenie dalszą agresją) prowadzą do strachu – nie tylko w grupie ofiar, ale również osób nie włączonych bezpośrednio w akty agresji,
3) Zachowanie to stwarza atmosferę terroru w szkole, ponieważ wiadomo, że ataki prędzej czy później się powtórzą.[48]
Do najważniejszych cech agresji szkolnej zaliczono:
1) Instrumentalny charakter – oznacza to, że napastnicy próbują często ograniczać lub atakować innych we wcześniej obmyślonych próbach wywierania nacisku na innych. Akty agresji szkolnej podejmowane są raczej z własnej inicjatywy niż w odpowiedzi na specyficzne, nieprzyjemne czy szkodliwe bodźce. Napastnicy nie uderzają ani w odwecie ani bezmyślnie. Ich zachowanie jest rozmyślne i polega na wybieraniu, a czasem nawet stwarzaniu sytuacji do agresywnego kontaktu. Celem agresji tego rodzaju jest zdobywanie i utrzymywanie dominacji nad innymi oraz kontrolowanie ich zachowania.
2) Nieproporcjonalny układ sił – siła napastników zawsze przeważa siłę ofiar. Napastnicy są z reguły wyżsi i silniejsi. Zajmują wyższą pozycję w społecznej hierarchii grupy niż ofiary i osoby nieuwikłane w agresję. Napastnicy działający w grupie nie muszą wyróżniać się tymi cechami. Mogą być przeciętni na tle innych, ale w grupie zyskują siłę są, więc subiektywnie silniejsi.
3) Zagrożenie powtarzalnością i eskalacja agresji – tu ofiary, ale także osoby postronne żyją w ciągłym zagrożeniu i napięciu, oczekując na powtórzenie się ataków i negatywnych doświadczeń. Bez względu na to czy ofiary agresji bronią się czy nie, kolejne akty występują częściej, są poważniejsze i bardziej dotkliwe – agresja nasila się (następuje eskalacja zjawiska).
4) Terroryzowanie – napastnicy stosują przemoc w sposób ciągły, w celu zastraszenia, wymuszenia, a następnie podtrzymania zdobytej dominacji. Wprowadziwszy terror nie obawiają się ani odwetu, ani oskarżenia przed innymi. Wiedzą, że ofiary nie zdobędą się na żaden odwet - fizyczny, czy choćby werbalny taki jak poskarżenie się osobom dorosłym.[49]
Obok powszechnie stosowanej przemocy fizycznej (tj. bicie, kopanie, plucie itp.) i psychicznej (przezywanie, prześladowanie, psychiczne znęcanie się itd.).
Zdzisław Kosyrz wskazuje na bardzo charakterystyczną dla środowiska szkolnego przemoc strukturalną, która jest „jak gdyby pośrednią formą dominacji nad jednostką lub środowiskiem”.[50] Nie jest on przymusem bezpośrednim jak w przemocy fizycznej czy psychicznej, ale zmusza do pracy i funkcjonowania w ekstremalnych warunkach takich jak: trudności lokalowe, przeludnione klasy, słaba infrastruktura dydaktyczna, zajęcia w późnych godzinach popołudniowych, prowadzenie zajęć przez nie w pełni kwalifikowanych nauczycieli, odległe dojazdy do szkoły itp.[51]
W środowisku szkolnym spotkać się można również z pewnymi przejawami przemocy seksualnej tj. przemoc poprzez dotyk, homoseksualizm i przemoc bezdotykowa, czyli zmuszanie do rozbierania się czy oglądania aktów płciowych.[52]
Wspomniany wyżej autor, niezależnie od przejawów przemocy wskazuje również na jeszcze inny, bardzo istotny problem, jakim jest manipulacja w szkole. Do najczęściej stosowanych należą: manipulacja językowa, manipulacja faktami oraz manipulacja emocjami.
Na działania manipulacyjne wyjątkowo podatne są dzieci, które odczuwają lęk przed szkołą. Fobie szkolne mogą wynikać z apodyktyczności nauczyciela czy lęku przed oderwaniem od rodziców.[53]
Źródłem działań manipulacyjnych nauczyciela może być manipulowanie językiem, informacją (zmiana słów, przekręcanie wypowiedzi uczniów), oceny, ustne odpowiedzi, planowanie klasówek pod koniec dnia itp. W relacjach pomiędzy uczniami będzie to m.in. rozpowszechnianie kłamstw, stosowanie gróźb, upokarzanie, zaczepianie, prowokowanie.[54]
Oddzielną grupę działań manipulacyjnych stanowią relacje uczeń – nauczyciel. Polegają głównie na oszukiwaniu nauczycieli, używaniu wulgaryzmów, grożeniu, przeszkadzaniu w lekcji.[55]
Poziom agresji uzależniono głównie od środowiska rodzinnego (wyniesionych przez dziecko wzorów zachowań i postaw), jak również w dużym stopniu od środowiska szkolnego. Jak już wspomniano kiepskie warunki szkolne, sposób nauczania, przewaga dydaktyki nad wychowaniem, duży formalizm oraz brak zrozumienia młodzieży (jej potrzeb i poglądów) przez nauczycieli powodują u uczniów frustrację i agresję. Szkoła to miejsce, w którym rodzi się agresja i jednocześnie miejsce, do którego się ją przynosi, dlatego odpowiedzialność za jej ograniczenie spoczywa na wszystkich.
1.5. SPOŁECZNE I ŚRODOWISKOWE UWARUNKOWANIA PRZEMOCY
Agresja jest zjawiskiem bardzo szerokim, wielopłaszczyznowym. Współczesne nauki zakładają, że na zachowanie agresywne wpływ ma wiele czynników, zarówno tych genetycznych, wrodzonych jak i nabytych drogą własnych doświadczeń jednostki, oraz wpływów bliższego i dalszego otoczenia.
„Tendencje wzrostowe zachowań agresywnych mają uwarunkowania makrospołeczne i mikrospołeczne. Wskazując na pierwsze z nich wymieniono:
§ załamanie się struktur społecznych i kulturowych,
§ rozpad więzi społecznych,
§ upadek uznawanych dotychczas autorytetów, wzorców, norm i wartości, prowadzący do próżni aksjologicznej i społecznej, relatywizmu moralnego oraz wyrastających na ich podłożu problemów przystosowawczych jednostek,
§ dezorientację polityczną społeczeństwa,
§ niemożność zrozumienia świata prowadzącą do alienacji społecznej,
§ upadek etosu pracy,
§ zmęczenie psychiczne społeczeństwa i zniechęcenie do wszelkich zmian w życiu publicznym,
§ zmniejszenie społecznej kontroli życia i zachowania jednostek,
§ zaniedbanie wychowawczych działań szkoły, rodziny oraz innych podmiotów wychowawczych, w tym mediów,
§ materialne zróżnicowanie obywateli,
§ powiększanie się, w skali społecznej, zakresu zjawisk patologicznych,
§ bezsilność władz wobec zjawisk patologicznych (głównie przestępstw) prowadząca do poczucia braku bezpieczeństwa osobistego i sprawiedliwości,
§ słabość przepisów prawnych”.[56]
Wśród uwarunkowań mikrospołecznych wymieniono przede wszystkim wpływ rodziny. Do najważniejszych należą:
1) Dzieci, które mają silne poczucie bezpieczeństwa w relacjach ze swoimi rodzicami są mniej agresywne i dużo łatwiej i lepiej radzą sobie z emocjami. Gdy otacza się je miłością i zainteresowaniem nie mają wtedy zbyt wielu powodów do agresji i wrogości. Uciekają się do niej wtedy, gdy są osamotnione i pełne rozterek lub gdy bardzo potrzebują akceptacji, bądź chcą zwrócić na siebie uwagę.
2) Innym ważnym czynnikiem jest brak pomocy ze strony rodziców w procesie rozpoznawania i akceptowaniu zachowań ich dzieci. Już od najmłodszych lat dzieci powinny uczyć się, że zachowania wobec innych ludzi oraz wobec samych siebie mają pewne określone granice stosowności. Jeżeli nauczą się, że stosowanie agresji i przemocy, jest metodą rozwiązywania problemów i konfliktów, i ze strony dorosłych spotkają się z przyzwoleniem i akceptacją takiego zachowania, wówczas jest bardzo prawdopodobne, że poziom agresji będzie u nich wzrastał. Dlatego tak ważne jest, bycie konsekwentnym w stosowaniu dyscypliny.
3) Dzieci, które miały do czynienia z agresją i przemocą w rodzinie, jako metodą wychowawczą, uczą się jej stosowania w relacjach z innymi ludźmi (zgodnie z teorią uczenia się, naśladowania dorosłych).[57]
„Szkoła jako instytucja wraz z jej uwarunkowaniami pedagogicznymi oraz sposobem organizacji procesu dydaktycznego, może również przyczynić się do powstawania zachowań agresywnych (zarówno uczniów, jak i nauczycieli)”.[58]
Czynniki instytucjonalno-organizacyjne, które na to wpływają, to m.in.:
§ wspomniane już przeludnione klasy,
§ ograniczona ruchliwość (za dużo siedzenia w ławkach, za mało przestrzeni i ruchu),
§ struktura i organizacja szkoły (nauka na dwie zmiany, przerwy międzylekcyjne tzw. okienka, zmieniający się nauczyciele itp.),
§ ogólne wyposażenie budynku i otoczenia, rodzaj oświetlenia, natężenie hałasu, wygląd pomieszczeń (brak lub nadmiar bodźców sprzyja agresji).[59]
Warto tu również wspomnieć o pedagogicznych aspektach powodujących wzrost zachowań agresywnych, należą do nich m.in.:
§ „zbyt rzadko wykorzystywane umiejętności konstruktywnego rozwiązania sytuacji przez nauczycieli,
§ niewłaściwe sposoby komunikowania się z uczniami (poniżanie, krytykowanie, wyśmiewanie lub niezauważanie osiągnięć uczniów),
§ brak umiejętności radzenia sobie z przeżywaniem silnych i trudnych uczuć (także wynikających z kontaktów z uczniami),
§ nieskuteczne rozładowanie napięć podczas lekcji (nastawienie na szybki efekt, bez uwzględnienia przyczyn i warunków)”.[60]
Jak wynika z dotychczasowej analizy literatury przedmiotu, źródeł zachowań agresywnych należy upatrywać przede wszystkim we wczesnych latach dzieciństwa, które zależą w głównej mierze od atmosfery domu rodzinnego i oddziaływań wychowawczych rodziców. Nie od dziś wiadomo, że zmniejszanie poziomu agresywności dzieci i młodzieży nie jest zadaniem łatwym. Powszechnie uważa się, że jeśli niepożądane, nieadekwatne zachowania nie utrwaliły się i nie stały się stałym elementem osobowości, to istnieje duża szansa, że praca wychowawcza z tego typu dziećmi przyniesie pozytywne rezultaty.
W związku z tym, bardzo ważne jest by zwracać uwagę nauczycieli na to, jakim oni sami są przykładem i wzorem dla młodzieży, i czy odnoszą się do swoich uczniów z szacunkiem.
Jak słusznie zauważyła Dorota Lubiejewska-Skiba „agresji wyeliminować całkowicie się nie da, ale na pewno można złagodzić skutki jakie ze sobą niesie. Pierwszym krokiem może być nawiązywanie kontaktu i wzmacnianie prawidłowych więzi międzyludzkich, między rodzicami i dziećmi, między wychowawcami i wychowankami, między nauczycielami i uczniami, między rówieśnikami”.[61]
ROZDZIAŁ 2
PODSTAWY METODOLOGICZNE BADAŃ WŁASNYCH
Jak już wspomniano kilkakrotnie w powyższej pracy, zjawisko agresji zarówno wśród młodych jak i starszych osób stało się zjawiskiem dość powszechnym i poniekąd akceptowanym. Jednak agresja w wykonaniu najmłodszych obywateli, dzieci w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym nadal budzi zdumienie i niedowierzanie, rodzi refleksję o jej przyczyny i źródła. Dlatego z bardzo szerokiego spektrum problemu, jakim jest zjawisko agresji wśród dzieci, w niniejszej pracy wybrano i skoncentrowano się na środowisku szkolnym w szczególności uwzględniając przemoc wśród uczniów. Na tym zagadnieniu oparto też podstawy metodologiczne przeprowadzonych badań.
Z wielu funkcjonujących definicji metodologii badań pedagogicznych na uwagę zasługuje przytoczona przez M. Łobockiego definicja, mówiąca, że „metodologia badań pedagogicznych jest nauką o zasadach i sposobach postępowania badawczego zalecanych i stosowanych w pedagogice”.[62]
2.1. PRZEDMIOT, CEL I ZAKRES BADAŃ
Badania pedagogiczne określane są w dużym stopniu przez cele, jakim służą. Ich zadaniem jest zbadanie warunków niezbędnych do realizacji postulowanych rzeczy, czyli mówiąc ogólnie ich celem jest poznanie umożliwiające skuteczne działanie.[63]
Z punktu widzenia celu badań można wyróżnić:
1) Badania teoretyczne, czyli takie, w których wszelkie poznanie zmierza do gromadzenia wiedzy teoretycznej na podstawie, której możliwe będzie budowanie uogólnień, generalizacji.
2) Badania weryfikacyjne – polegające na próbie sprawdzenia, weryfikacji skutków zastosowanych rozwiązań, poszukiwanie cech, właściwości zdarzeń procesów.
3) Badania diagnostyczne – najbardziej rozpowszechnione, których głównym celem jest diagnoza określonego stanu rzeczy, poszukiwanie jego przyczyn, okoliczności i uwarunkowań.[64]
T. Pilch wskazuje na jeszcze inny typ klasyfikacji badań, jego dominującym kryterium jest przedmiot naukowego poznania i są to:
1) Badania opisowe – mają za przedmiot pojedyncze zjawiska, zdarzenia, których wyjaśnienie może być jednoznaczne i oczywiste. Będą to różnego rodzaju sondaże, badania statystyczne, sprawozdania.
2) Badania wyjaśniające – szukają przede wszystkim związków między cechami, zmiennymi. Są wielowątkowe, starają się na różne sposoby wyjaśnić, odszukać przyczyn, rozstrzygnąć problem.[65]
W odniesieniu do tak uproszczonej typologii głównym celem badań było określenie przyczyn i uwarunkowań narastania zjawiska agresji u dzieci z początkowych klas szkoły podstawowej. Przyczyn tych poszukiwano wśród postaw i relacji rodzinnych, pracy i działań dydaktyczno-wychowawczych podejmowanych przez nauczycieli, jak i w samych relacjach między uczniami.
2.2. PROBLEMY, HIPOTEZY, WSKAŹNIKI
Jak powiedział francuski uczony G. Bechelarde „nie ma nauki bez wyraźnie postawionego pytania”.[66]
Według definicji S. Nowaka problem badawczy to tyle, „co pewne pytanie lub zespół pytań, na które odpowiedzi dostarczy badanie”.[67] Problem badawczy wyznacza dalszy proces myślowy w fazie koncepcji, stanowi podstawę tworzenia hipotez. Często budowanie hipotez polega, bowiem na gramatycznej zmianie formy problemu, ze zdania pytającego na twierdzące lub przeczące.
W celu sprecyzowania obszarów badań postawiono następujące problemy badawcze:
1) Jakie są przyczyny narastania agresji u dzieci z klas 0-3?
2) Jakie są sposoby przezwyciężania tej agresji?
Do tak postawionych pytań, kolejnym etapem pracy było ustalenie przypuszczalnych odpowiedzi na nie, czyli tzw. hipotez.
Hipoteza to „naukowe przypuszczenie o związku zależności danych zjawisk od innych lub o związku pojęć o znaczeniu ustalonym”[68] Budowanie hipotez polega na „wysunięciu przypuszczenia w celu objaśnienia jakiegoś zjawiska, których prawdziwość lub fałszywość rozstrzygamy na podstawie danych zdobytych w określony sposób”.[69]
S. Skorny uważa, że poprawnie sformułowana hipoteza powinna posiadać następujące cechy:
§ można ją zweryfikować (tzn. istnieje możliwość jej sprawdzenia),
§ występuje związek między zmiennymi, które są badane,
§ jest przypuszczeniem wysoce prawdopodobnym,
§ jest wyrażona w sposób jednoznaczny i możliwie szczegółowo.[70]
W odpowiedzi na postawione problemy badawcze, sformułowano następujące hipotezy:
1) Im więcej dewiacji w życiu rodzinnym, tym silniejsza agresja w stosunkach koleżeńskich.
2) Im częściej dzieci oglądają programy telewizyjne o treściach aspołecznych, tym słabsze zainteresowanie normami pozytywnymi.
3) Im dzieci chętniej uczestniczą w życiu klasy, tym są mniej agresywne.
4) Im wyżej cenione są dzieci przez nauczycieli, tym sprawiają mniej kłopotów wychowawczych.
Zgodnie z założeniami definicyjnymi hipotez, uzyskanie odpowiedzi na w/w hipotezy będą jednocześnie odpowiedziami na wcześniej postawione problemy badawcze.
Ważną rolę w badaniach pedagogicznych spełnia również pomiar, w tym celu wyłania się zmienne, a następnie dokonuje ich prawidłowego układu i pomiaru.
H. Muszyński mówiąc o zmiennej ma na myśli zawsze określoną cechę jakiegoś fragmentu otaczającej nas rzeczywistości, która w danych warunkach i danym przedziale czasu może ten fragment rzeczywistości odpowiednio zróżnicować.[71]
Aby zrozumiale opisać zmienne należy posłużyć się określonymi wartościami opisowymi. Empiryczne czynniki wskazujące, jaka jest badana cecha nazywa się wskaźnikami. Jak pisze J. Szumski „każdy wskaźnik możemy w badaniach traktować jako zmienną, ale nie każda zmienna jest wskaźnikiem. Wskaźnikami są zmienne niezależne, a więc dostępne empirycznie.”[72]
W pracy tej wyłoniono następujące wskaźniki:
1) 2/3 dzieci z rodzin dewiacyjnych przejawia gotowość do zachowań agresywnych.
2) 60% dzieci z rodzin rozbitych unika kontaktów z rówieśnikami, chętnie natomiast stosuje różne formy przemocy w stosunkach koleżeńskich.
3) 70% dzieci uczestniczących w różnych imprezach szkolnych i klasowych cieszy się najwyższym uznaniem wśród rówieśników.
4) 80% dzieci nie mających trudności w nauce chętnie kontaktuje się z nauczycielami, rodzicami i rówieśnikami.
2.3. METODY, TECHNIKI I NARZĘDZIA BADAWCZE
Tadeusz Pilch definiuje metodę badań jako „zespół teoretycznie uzasadnionych zabiegów koncepcyjnych i instrumentalnych, obejmujących najogólniej całość postępowania badacza, prowadzący do rozwiązania określonego problemu naukowego”.[73]
W celu wykrycia, zbadania i opisu badanego tutaj przedmiotu, uznano za słuszne zastosowanie metody sondażu diagnostycznego. M. Łobocki określa tę metodę badań, jako metodę, której „podstawową funkcją jest gromadzenie informacji o interesujących badacza problemach – w wyniku relacji słownych osób badanych nazywanych respondentami. Cechą konstytutywną tej metody jest „wypytywanie” czy sondowanie opinii”.[74] Uzyskane odpowiedzi mogą być w formie pisemnej lub ustnej. W badaniach sondażowych najczęściej występujące techniki to: wywiad, ankieta, analiza dokumentów, techniki statystyczne i inne.
Techniki badawcze w ujęciu T. Pilcha to „czynności praktyczne, regulowane starannie wypracowanymi dyrektywami pozwalającymi na uzyskanie optymalnych sprawdzalnych informacji, opinii i faktów”.[75]
W celu zebrania materiału empirycznego posłużono się następującymi technikami:
§ obserwacja,
§ ankieta dla rodziców i nauczycieli,
§ badanie dokumentów.