PEDAGOGIUM WSPR. Studia licencjackie, uzupełniające studia magisterskie, studia podyplomowe

Zgodnie z art. 239 Ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym z dnia 27-07-2005 r. i art. 15a ustawy z dnia 04-02-1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz. U. z 2000 r. Nr 80, poz. 904, z późn. zm.) Uczelni w rozumieniu przepisów o szkolnictwie wyższym przysługuje pierwszeństwo w opublikowaniu pracy dyplomowej studenta. Realizując ten zapis Pedagogium Wyższa Szkoła Pedagogiki Resocjalizacyjnej w Warszawie na niniejszej stronie (www.pedagogium.com.pl) publikuje wszystkie prace dyplomowe swoich studentów. Materiały publikowane na tej stronie chronione są prawem autorskim. W przypadku wykrycia naruszenia praw autorskich należy powyższy fakt zgłosić na adres rektorat@pedagogium.edu.pl.

ROZDZIAŁ I

WYBRANE ZAGADNIENIA TEORETYCZNE

1.1. WYJAŚNIENIE PODSTAWOWYCH POJĘĆ

W podrozdziale tym wyjaśniono podstawowe pojęcia wykorzystane w treści pracy.

Zgodnie z definicją zawartą w art. 6 Ustawy z dnia 24 kwietnia 1997 roku
o przeciwdziałaniu narkomanii „..narkomania to stale lub okresowe przyjmowanie
w celach niemedycznych środków odurzających lub psychotropowych albo środków zastępczych,
w wyniku czego może powstać lub powstało uzależnienie od nich.”[1]

Środkiem odurzającym lub psychotropowym określa się każdą substancję pochodzenia naturalnego albo syntetycznego, działającą na ośrodkowy układ nerwowy. Natomiast środkiem zastępczym jest każda substancja, która może być stosowana zamiast lub w takich samych celach niemedycznych jak środki odurzające.

Pienv.de Parcevaux w swej pracy wyjaśnił, że „narkotyk to substancja, która działa na poziomie mózgu i której wpływ jest odczuwalny przez podmiot w sposób przyjemny. Może to być substancja pochodzenia naturalnego lub syntetycznego: wpływa na organizm podmiotu zmieniając jego odczucia i zachowanie. Zostaje użyta w sposób nie kontrolowany, w celu niemedycznym. Środek ten potrafi wywołać wrażenie dobrego samopoczucia.”[2]

Zażywanie narkotyków powoduje uzależnienie od nich. Czesław Cekiera przyjął, że „uzależnienie narkotyczne jest procesem lub stanem zależności fizycznej, psychicznej, a niekiedy także społecznej danej jednostki. Stan ten charakteryzuje się systematycznym, nie kontrolowanym braniem środka, od którego dana osoba się uzależnia.”[3]

Rodzinę można definiować uwzględniając różne czynniki. W jednej z definicji uwzględniono więzi łączące członków rodziny. „Rodzina jest to zbiorowość ludzi powiązanych ze sobą więzią małżeństwa, pokrewieństwa i powinowactwa. (...) Rodzina stanowi integralną cześć każdego społeczeństwa; stanowi jego najmniejszą, a zarazem podstawową komórkę. (...) Rodzina jest naturalnym środowiskiem życia dzieci
i młodzieży i jako takie oddziałuje na nie socjalizująco, stwarzając warunki sprzyjające rozwojowi lub hamującego.”[4]

Inne środowisko, które zaprezentowano w pracy to szkoła. „Szkoła jest to instytucja kształcąca i wychowująca. (...)jest to obiekt dla określonej liczby uczniów
i nauczycieli, realizujących ustalone cele przez przyswajanie swoistego zasobu treści programowych, przeważnie podanych nauczycielom i uczniom według z góry ustalonych programów, opartych na obowiązujących podręcznikach i uzupełniających materiałach dydaktycznych. Jest ona mikrosystemem, mającym pewną autonomię, właściwą dla swoistych potrzeb i możliwości rozwojowych środowiska.[5]

„Grupy rówieśnicze są to swoiste zbiorowości społeczne, czyli zbiorowości ludzi posiadających jakąś cechę wspólną, wyróżnioną przez zewnętrznego obserwatora, bez względu na to czy uświadamiają sobie posiadanie danej cechy, czy też nie.”[6]

Przemoc, zgodnie z Praktycznym Słownikiem Współczesnej Polszczyzny to ”akt dokonany przy użyciu siły fizycznej lub też presji moralnej; postąpienie wbrew komuś lub czemuś.”[7]

Rodzina patologiczna - „Patologiczna, taka, która wykazuje odstępstwo od ogólnie przyjętych norm, zachowuje się niezgodnie z zasadami współżycia społecznego; Współcześnie do najgroźniejszych form patologicznych zalicza się alkoholizm, narkomanię, przestępczość.”[8]

1.2. UWARUNKOWANIA NARKOMANII

Rozważania zawarte w tym rozdziale zostały poświęcone uwarunkowaniom.

Uwarunkowania uzależnienia od narkotyków są różnorodne. Jest to problem niezwykle złożony. Powstała niejedna teoria na ten temat, przeprowadzono wiele badań, jednak nie ustalono jednej konkretnej przyczyny sięgania po narkotyki.

Dokonując przeglądu literatury omawiającej uwarunkowania uzależnienia zwrócono uwagę na podział Pawła Karpowicza zawarty w publikacji „Narkotyki – jak pomóc człowiekowi i jego rodzinie”. Uwzględnił on sugestie Marka Kotańskiego
i wyodrębnił uwarunkowania makrostrukturalne, mikrostrukturalne, rodzinne oraz indywidualne.

1.2.1. Uwarunkowania makrostrukturalne

Jedną z grup czynników sprzyjających uzależnieniu od narkotyków jest grupa czynników środowiskowych. Należą do nich między innymi rozwój cywilizacji, współczesne trendy kulturowe i ekonomiczne oraz niektóre elementy kultury masowej. Poniżej poddano analizie poszczególne czynniki.

1.2.1.1. Cywilizacja konsumpcyjno – przemysłowa

Człowiek posiada wiele cech. Jedną z nich jest poszukiwanie przyjemności. Jednak ludzie wybierają różne drogi do realizacji tej tezy. Jednym ze sposobów okazało się sięganie po środki farmakologiczne i odurzające oraz narkotyki. W XX wieku
w cywilizacji zachodniej zaczęły pojawiać się grupy osób, które stosowały narkotyki
w celach odprężenia i zabawy. W tym czasie w Europie stosowano je przede wszystkim w celach medycznych. Jednak były już nieliczne grupy społeczne zażywające narkotów. Począwszy od lekarzy, którzy mieli bardzo łatwy dostęp np. do morfiny bądź eteru, przez artystów, którzy używali narkotyków do poszerzenia swoich wizji artystycznych, aż po ludzi z niższych sfer społecznych np. bandytów i prostytutki.

Natomiast na przełomie lat 50-tych i 60-tych ubiegłego wieku zaobserwowano duży popyt na narkotyki wśród ludzi z krajów wysokorozwiniętych. Narkotyki, które były w starożytności używane przez niektóre plemiona do obrzędów religijnych, zaczęły służyć jako środek na dobrą rozrywkę. „Spadły z piedestału środka, który służył do nawiązania kontaktu ze sferą boską. Stały się jednym z produktów przeznaczonych do konsumpcji w społeczeństwie masowym, w którym nabywa się i używa niebywałej ilości przedmiotów.”[9]

W latach 70-tych wiele osób zaczęło się przeciwstawiać schematom i stylowi życia jakie narzuciła cywilizacja konsumpcyjna. W Stanach Zjednoczonych i w krajach Europy Zachodniej było wiele protestów przeciw temu stylowi, ale niestety nie dały one zbyt wielkiego skutku. Powstał wtedy ogromny ruch hipisów, którzy chcieli żyć
w pokoju i miłości, a nie w gonitwie za pieniądzem i kolejnymi wojnami. W tych czasach środki odurzające stały się łatwo dostępne. Wszyscy opowiadający się za nowym porządkiem palili marihuanę lub zażywali LSD, a znaczna część młodzieży eksperymentowała również z innymi, dużo bardziej niebezpiecznymi środkami. Wielu
z nich zmarło w młodym wieku z przedawkowania.

1.2.1.2. Współczesne trendy kulturowe i ekonomiczne

Im większe było zainteresowanie narkotykami, tym bardziej zaczęto się im przyglądać. Gdy stwierdzono, że mają one negatywny wpływ na organizm i psychikę człowieka zaczęto wprowadzać ograniczenia prawne, które nie pozwalały ich legalnie używać.

Wtedy wielu ludzi zorientowało się, że na nielegalnych środkach można zbić ogromne fortuny. Powstawały liczne sieci handlarzy narkotyków. Zajmowali się oni hodowlą i produkcją narkotyków oraz dystrybucją ich na całym świecie. Powstało wiele szlaków przemytniczych, którymi przewożone były i są narkotyki. Okazało się, że nasz kraj znajduje się też na drodze przemytu.

Narkotyki też zaczęły się cieszyć dużym powodzeniem nie tylko wśród młodzieży, ale również wśród osób starszych, które w pogoni za pieniądzem są w stanie zrobić wszystko dla swojej firmy i zleceń przełożonych. Ponieważ od pracowników wymaga się coraz więcej, często, aby sprostać obowiązkom sięgają oni po psychostymulanty, takie jak amfetamina czy kokaina.

1.2.1.3. Wzorce kultury masowej

W ostatnich czasach rozwinął się bardzo rynek kultury masowej. Współczesna kultura zatraca swój pozytywny wzorcotwórczy charakter. Obecnie wielu artystów niezależnie od dziedziny sztuki jaką się zajmują często podchodzą do niej komercyjnie. Promują chory styl życia polegający na pogoni za karierą, zazwyczaj za wszelką cenę, chęcią bogacenia się i życia w ogromnym luksusie, a przy tym zapomina się o miłości
i rodzinie. Tym poczynaniom często towarzyszą narkotyki. Również wśród młodzieży obserwuje się promowanie wielu stylów muzycznych związanych z narkotykową subkulturą.

1.2.2. Uwarunkowania mikrostrukturalne

Kolejną grupą czynników sprzyjających uzależnieniu od narkotyków są uwarunkowania. Poniżej omówiono wpływ tych procesów na małe grupy społeczne.

1.2.2.1. Środowisko pracy

Obecnie większość ludzi dorosłych jest bardzo pochłonięta życiem zawodowym. Wielkie korporacje nie zwracają uwagi na pracownika jako człowieka, ale traktują go jako mały tryb w wielkiej machinie. Człowiek ten pracuje zazwyczaj po wiele godzin biorąc nadgodziny, aby sprostać oczekiwaniom pracodawcy, lub dlatego, aby móc
z czego utrzymać swoją rodzinę. W pracy jest on narażony na stres, a wiele razy na niepotrzebne konflikty. Często nie potrafi tego odreagować konstruktywnie i przenosi swoje problemy do życia prywatnego. Rodzina na tym cierpi, pojawiają się w niej konflikty, które wpływają na wszystkich współdomowników. Konsekwencją takich sytuacji jest osamotnienie dzieci. Rozluźniają się więzi rodzinne, bo często rodzice pozostają długo w pracy, a będąc w domu są w gotowości pod telefonem, aby móc jak najlepiej się zaprezentować przełożonemu deklarując mu swoją dyspozycyjność.
W takich sytuacjach często się zdarza, że dziecko zaczyna szukać lepszego świata używając do tego narkotyków.

1.2.2.2. Środowisko szkolne

W tworzeniu warunków do powstawania uzależnienia u dzieci i młodzieży uczestniczy także szkoła. Dzisiejsza szkoła nie spełnia podstawowych zadań wychowawczych i dydaktycznych. We współczesnej szkole realizuje się obszerne programy edukacyjne, które często są niedostosowane do możliwości zarówno intelektualnych jak i rozwojowych dzieci oraz młodzieży. Również przygotowanie nauczycieli pozostawia wiele do życzenia. Posiadają oni kwalifikacje do nauczania, natomiast studia nie przygotowują ich do pełnienia roli wychowawców i dlatego obecnie w szkole przede wszystkim się uczy, a nie wychowuje.

Inną przyczyną niepowodzeń szkolnych uczniów jest nastawienie nauczycieli na uzyskiwanie za wszelką cenę wysokich średnich z przedmiotów których uczą.

W obecnej szkole uczniowie stają się anonimowi, ponieważ oszczędzając na edukacji dzieci i młodzieży tworzy się liczne klasy i ogranicza ilość godzin
z poszczególnych przedmiotów co utrudnia proces socjalizacji. Nauczyciele nie mają warunków, aby dotrzeć do każdego ucznia i zainteresować jego problemami.

Ponadto istnieje mała sieć poradni psychologiczno – pedagogicznych, które umożliwiłyby jak najwcześniejsze wykrywanie i określanie trudności dziecka i pomogły w działaniach profilaktyczno – reedukacyjnych.

A. Markiewicz w książce „Środki odurzające, a młodzież” stwierdził, że lata szkolne to czasy szczególnie gwałtownego rozwoju ciała i psychiki dziecka. Pojawia się poczucie chaosu, wewnętrznego nieuporządkowania i lęk przed własnymi emocjami. Nasila się u nich chwiejność psychiczna oraz brak zrozumienia samego siebie. Również występuje bunt przeciwko normom starszego pokolenia. Często mają problemy
z przystosowaniem się do funkcjonowania w domu oraz w szkole. Uczniowie narażeni na stres rzadko znajdują pomoc wśród kadry pedagogicznej, a zachęcani przez kolegów coraz chętniej sięgają po narkotyki.

Coraz częściej w szkołach pojawia się zjawisko mobbingu, który cechuje się agresją słowną i fizyczną, a występuje w relacjach między uczniami, ale też na płaszczyźnie nauczyciele uczniowie. „Szkolna przemoc ma wiele twarzy: od fizycznego znęcania się nad słabszym, poprzez niszczenie ich ubrań, podręczników, przyborów szkolnych, wyśmiewanie, przezywanie, po odrzucenie i izolację, która bywa nie mniej przykra.”[10]

Zdarzają się przypadki, że dzieci są poniżane przez nauczycieli. Oczywiście nie
w formie fizycznej, bo ta jest zakazana, ale przejawia się ona w formie słownej. Dzieci rzadko rozmawiają o tym z rodzicami, szczególnie w przypadkach, gdy nie znajdują
u nich zrozumienia. Również wielu rodziców popełnia błąd, ponieważ nie konfrontują
z dziećmi negatywnych informacji pozyskanych od nauczycieli. Konsekwencją dla dzieci jest zastosowanie kary za złe zachowanie. Dzieci wtedy łatwo sięgają po narkotyki, ponieważ nie mają odpowiedniego kontaktu z nauczycielami, przez których czują się niezrozumiali, ani z rodzicami przez których czują się pokrzywdzeni. Dziecko nie ma wtedy żadnego punktu zaczepienia u osób dorosłych i nie otrzymuje odpowiedniej opieki i pomocy.

1.2.2.3. Środowisko sąsiedzkie

W przeszłości środowisko sąsiedzkie miało duży wpływ na wychowanie człowieka, ponieważ zazwyczaj w niedalekim sąsiedztwie mieszkali członkowie bliższej lub dalszej rodziny. Pozwalało to czuć się bezpieczniej, ale też pozwalało to lepiej pilnować dzieci, nad którymi miały kontrolę osoby, które znały się bardzo dobrze i miały do siebie zaufanie.

W ostatnich czasach obserwuje się migrację ludzi z małych miejscowości do dużych miast, gdzie życie rodzinne jest anonimowe. Ludzie żyją w wielkich blokowiskach nie znając własnych sąsiadów, kontaktują się z nimi zazwyczaj
w sprawach technicznych. Ostatnio jest też tendencja do budowania małych bloków, które tworzą osiedla, ale są odcięte od pozostałych budynków ogrodzeniami
i ochroniarzami. Dlatego więc niezależnie od miejsca zamieszkania, ludzie traktują swój dom jako prywatną twierdzę, do której nikt postronny nie ma prawa wstępu. Dzięki temu tracą kontrolę nad tym co robią ich dzieci, bo sami często są poza domem,
a sąsiedzi są anonimowi. Dzieci wiedząc o swej anonimowości bez problemu pozostają bezkarne i zaczynają schodzić na złą drogę. Dlatego tak popularne na dużych osiedlach są narkotyki. Młodzież bardzo często organizuje się w małe grupy, które zazwyczaj
z nudów sięgają po narkotyki.

1.2.2.4. Środowisko rówieśnicze

Grupy rówieśnicze mają duży wpływ na rozwój młodego człowieka. Powstaje wiele grup, które spotykają się ze względu na swoje zainteresowania sportowe, naukowe oraz inne niezwiązane ze szkołą. Dzieci są przyzwyczajane do przebywania
w środowisku rówieśniczym, czy to w przedszkolu, czy to w szkole. Środowiska te mają duży wpływ na budowanie zainteresowań i rozwijanie własnych zdolności uczestników.

Grupa rówieśnicza stanowi dla nastolatka oparcie. Pomaga czuć się zrozumianym. Pozwala mu zrozumieć siebie, obdarza poczuciem przynależności i świadomością, że nie jest sam. Grupa rówieśnicza ukierunkowuje i stwarza odniesienia do identyfikacji. Wewnątrz grupy nastolatek może wypróbować różne role, bez konieczności przyjmowania ich na stałe.

Grypy takie pomagają nastolatkowi w trudnym okresie przejść do odpowiedzialnego świata dorosłych., stają się kontekstem różnych rodzajów pozytywnych aktywności. Członkowie zdrowych grup uczą się funkcjonować zgodnie
z normami społecznymi. Jednak one same mogą stać się źródłem stresu i konfliktów, ponieważ bywają przypadki, że nastolatkowie zostają odrzuceni przez grupę.

Niestety tworzą się też grupy młodych ludzi, którzy nie mając odpowiednich wzorców zachowań, wykorzystują ten czas do pogłębiania i rozwijania swych negatywnych cech, które są zazwyczaj patologiczne. Często przedłużają pozostałe
z dzieciństwa zależności emocjonalne. Takie grupy zachęcają do zachowań dewiacyjnych i anormalnych. Ich członkowie mają skłonności do kolizji z prawem.
W tych grupach dochodzi już w młodym wieku do pierwszych prób z alkoholem
i papierosami, a z czasem pojawiają się narkotyki.

1.2.2.5. Środowisko rodzinne

Rozważania zawarte w niniejszym podrozdziale dotyczą wpływu środowiska rodzinnego na uzależnienia.

„W środowisku rodzinnym kształtują się warunki przesądzające o tym, czy określona osoba stanie w obliczu ryzyka nadużywania narkotyków i uzależnienia od nich. Potwierdzają to zgodnie badacze, naukowcy i praktycy”.[11]

Jeśli w rodzinie panują dobre stosunki, okazywane są uczucia, dziecko ma wsparcie w rodzinie i może liczyć na jej pomoc mając do niej zaufanie, to wtedy powinno stawić opór proponowanym przez środowisko negatywnym zachowaniom np. braniu narkotyków.

Natomiast jeżeli dziecko nie ma oparcia w rodzinie i czuje się w niej obco, to wtedy z łatwością sięga po narkotyki. „Jako organizacja specjalizująca się w działaniu wśród dzieci i młodzieży (Towarzystwo Zapobiegania Narkomanii) podkreślamy
z powagą i naciskiem, że zdecydowana większość uzależnień dzieci i młodzieży jest następstwem dysfunkcji rodziny i wymaga kompleksowego oraz integralnego modyfikowania tej instytucji jako całości.”[12] A więc to rodzina ma największy wpływ na to czy dziecko będzie trzeźwe, czy będzie brało narkotyki, a wpływ na to mają różne czynniki. Między innymi te opisane poniżej.

1.2.2.5.1. Uzależnienia w pokoleniu dziadków i rodziców

Wśród rodzin narkomanów często zdarzają się sytuacje, gdzie uzależnienie dotyka któregoś z członków bliskiej rodziny. Dotyczą one, najczęściej rodziców lub dziadków. Często zdarzają się: „alkoholizm, uprawianie gier hazardowych (uzależnienie od hazardu), skłonności do niekontrolowanych relacji seksualnych (uzależnienie od seksu), tendencje do nadmiernej pracy (pracoholizm), nadużywanie substancji psychoaktywnych (nikotyna, środki farmakologiczne).”[13]

Alkoholizm jest chorobą. Skutki i konsekwencje jej odczuwają zarówno osoby nią dotknięte oraz osoby z najbliższego otoczenia. Przede wszystkim są to członkowie rodziny pijącego. Często bywa że są osobami współuzależnionymi. Rodzina, w której przynajmniej jeden z rodziców jest uzależniony od alkoholu jest zwykle rodziną dysfunkcyjną.

Skutkiem nadużywania alkoholu jest zazwyczaj pogorszenie się sytuacji materialnej rodziny. Często dochodzi do konfliktów małżeńskich, wynikających nierzadko z zaburzeń osobowości uzależnionego współmałżonka np.: agresja, paranoja alkoholowa. Zjawisko to negatywnie wpływa na proces socjalizacji dzieci. Patologiczny charakter rodziny alkoholicznej powoduje zaburzenia w pełnieniu ról małżeńskich
i rodzicielskich oraz dezorganizuje środowisko rodzinne. Alkoholicy wobec członków rodziny są najczęściej obojętni, nie są zainteresowani jej sprawami, a pod wpływem alkoholu bardzo często są agresywni, wobec dzieci i niepijącego współmałżonka.

Wśród dzieci z rodzin alkoholowych częstym zjawiskiem są zaburzenia
w zachowaniu. Charakteryzują się one szczególną trwałością i znacznym zróżnicowaniem, a zależą od środowiska społecznego dziecka i stosunku osób dorosłych do niego. Dzieci te żyją w nieustannym poczuciu zagrożenia, bardzo cierpią i uczą się szczególnych metod postępowania. Stwierdzono, że najczęściej przyjmują obronną postawę życiową, która charakteryzuje się tym, że dziecko zamyka się w sobie, nie ufa ludziom i boi się zmian. Przeważnie są one ofiarami przemocy fizycznej, psychicznej,
a nieraz stają się także ofiarami nadużyć seksualnych.. Zazwyczaj żyją w ciągłym napięciu, są zalęknione, osamotnione i zdezorientowane. Nierzadko dzieci alkoholików są odrzucane przez pijących rodziców. Czasem rodzice okazują im miłość, ale bywa to sporadycznie. Sądzą one, że skoro rodzice ich nie kochają, to nie zasługują na dobre traktowanie.

1.2.2.5.2. Przemoc i zaniedbania

Przemoc jest kolejnym negatywnym czynnikiem występującym w rodzinach nadużywających alkoholu. Przemoc w rodzinie występuje bardzo często i jest bagatelizowana, a ma ona bardzo negatywny wpływ na przebieg procesu wychowania dziecka. Nie tylko gdy dziecko pada ofiarą przemocy, ale też gdy jest świadkiem takich zachowań w domu, czy w środowisku, w którym przebywa. Przemoc to nie tylko pobicia, ale też znęcanie się psychiczne, czy akty seksualne na nieletnich. Mają one ogromny wpływ na przyszłych narkomanów, ponieważ większość z nich miała do czynienia z takimi sytuacjami w dzieciństwie.

Wśród dzieci, które są pod wpływem przemocy przez dłuższy okres czasu gromadzi się wiele negatywnych uczuć m.in.: „zablokowana złość, wściekłość, nienawiść, lęk, strach i przerażenie, żal, smutek, rozpacz, poczucie winy, bezradność, bezsiła, poczucie beznadziejności, chęć zemsty.”[14]

Przeprowadzono wiele badań, na podstawie których stwierdzono, że dzieci, które przebywają przez dłuższy czas pod wpływem przemocy, częściej sięgają po środki psychoaktywne. Potwierdzono, że system odporności na ból i cierpienie w pewnym momencie załamuje się i dziecko szuka pomocy w narkotykach, które pozwolą mu na chwilę zapomnieć o warunkach życia codziennego.

1.2.2.5.3. Traumy, urazy, choroby somatyczne i psychiczne wśród rodziców osób uzależnionych

Często przeżycia traumatyczne oraz urazy z dzieciństwa, które nie zostały wyjaśnione i załagodzone mają odbicie w życiu dorosłym. Także rodzice swoje negatywne doznania z okresu dzieciństwa mają wpojone, przez to pamiętają jak sami byli traktowani. Dlatego zwykle nie rozumieją własnych dzieci oraz są w stosunku do nich agresywni..

U osób, które w dzieciństwie były poddawane długotrwałej przemocy, bądź żyły
w długim stresie wykryto wiele chorób psychosomatycznych. Stwierdzono, że dotykają one często rodziców osób uzależnionych od narkotyków. Do chorób tych zaliczono: „nadciśnienie tętnicze (szczególnie częsty objaw), choroby serca, choroby nowotworowe, choroby nerek.”[15]

1.2.2.5.4. Uboga komunikacja interpersonalna

Badania potwierdziły, że osoby dorosłe, które w dzieciństwie doświadczyły traumatycznych przeżyć wybierają sobie partnera o podobnych doswiadczeniach. Często mają one problem z wzajemnym okazywaniem sobie uczuć, z wyjaśnianiem zaistniałych problemów, przez co narastają między nimi konflikty, wzajemna wrogość i nieufność. Odbija się to bardzo na wychowaniu dziecka. Zazwyczaj ojciec wtedy nie ma czasu na zajmowaniem się dzieckiem, a matka opiekując się dziećmi przenosi na nie niewyjaśnione sytuacje konfliktowe.

W rodzinach tych występuje zaburzona komunikacja, charakteryzująca się następującymi cechami:

„1) Ubogim i jednostronnym repertuarem przeżywania uczuć. Dominuje głównie lęk, żal, nieufność, złość, poczucie winy i wstydu.

2) Uczucia rzadko są uświadamiane, a ich wyrażanie przyjmuje postać różnego typu „wybuchów”, manipulacji i sygnałów wtórnych.

3) Brakuje rozwiniętego języka dla wyrażania przeżyć i uczuć.

4) Istnieje oczywiste przekonanie, że „rodzice kochają dzieci”, wobec tego nie trzeba o tym mówić.

5) Konflikty, różnice postaw, poglądów i opinii są na ogół ukrywane. Brakuje umiejętności dyskusji, negocjacji, argumentacji, zawierania kompromisów.

6) Powstają trwałe zniekształcenia i przeszkody w komunikacji. Tworzone są koalicje – zwykle matki i dziecka – przeciwko ojcu. Matki ukrywają pewne fakty, dotyczące zachowania dziecka, w obawie przed gwałtowną
i nieobliczalną reakcją ojca. Bywa też tak, że ojciec wycofuje się
z komunikacji rodzinnej. Jego aktywność i obecność ogranicza się do płaszczyzny finansowo – materialnej.

7) Nie istnieje zwyczaj wspólnych otwartych i szczerych rozmów. Osoby żyją obok siebie, a nie ze sobą. Są zamknięte w swoich oddzielnych światach.

8) Brak jest dostatecznie rozwiniętej komunikacji z pozycji „ja”, gdzie przyjmuje się odpowiedzialność za własne myśli, uczucia oraz postawy. Zamiast tego wiele jest komunikatów typu „ty”: oceniających, krytycznych, osądzających drugą osobę.

9) Następuje projekcja uczuć.”[16]

Rodziny, z których pochodzą narkomani prezentują poglądy wychowawcze, które nazwane zostały toksyczną pedagogiką. Jest to określenie, które zostało wprowadzone przez Alice Miller i John’a Bradshaw’a. a przedstawia się następująco:

„ 1) Dzieci nie zasługują na szacunek, gdyż są dziećmi.

2) Dorośli zasługują na szacunek gdyż są dorosłymi.

3) Posłuszeństwo czyni dziecko silnym.

4) Poczucie własnej wartości jest dla dziecka szkodliwe, gdyż wpędza je w dumę.

5) Czułość, delikatność i okazywanie miłości jest dla dziecka szkodliwe.

6) Surowość i chłód w stosunku do dziecka dają mu dobre przygotowanie do życia.

7) Ani rodzice ani Bóg nie zniosą obrażania ich.

8) Silne uczucia są szkodliwe.

9) Rodzice zawsze mają rację.”[17]

1.2.2.5.5. Wychowawcza niewydolność rodziców

Wychowawczymi umiejętnościami rodziców w rodzinach uzależnionych zajmował się m. in. Zbigniew Gaś. Uważał on, że każdy może założyć rodzinę, ale nie każdy jest gotowy i przygotowany do pełnienia tak ważnej roli jak ojciec czy matka. Dlatego wśród rodziców osób uzależnionych przeważają Ci, którzy do tych ról nie byli przygotowani. Przenoszą oni na grunt swojej rodziny złe zachowania i mają wielkie problemy
z prawidłowym wychowaniem swych dzieci.

Ze względu na umiejętności wychowawcze rodziców można wymienić kilka typów rodzin.

Jednym z nich jest rodzina traktująca dziecko nieadekwatnie do wieku. Rodzice często popełniają błąd traktując dziecko zbyt rygorystycznie. Oczekują od niego, że zawsze będzie grzeczne i nie będzie popełniać błędów. Niestety tak się przecież nie da, ponieważ wiele rzeczy dziecko musi się nauczyć na własnych błędach. Często źle zachowujące się dziecko nie zostało nauczone przez rodziców zasad właściwego zachowania. Rodzice popełniają też błąd nie określając dzieciom zakresu obowiązków. Wtedy mają nieuzasadnione pretensje i zarzucają dziecku, np. to, że nie pomaga
w domu, ale przecież gdy nie zostanie nauczone tego w odpowiednim czasie to może już być za późno na to.

Kolejnym błędem jest brak jednakowych wymagań stawianych przez rodziców oraz brak konsekwencji. Najczęściej rodzice nie konsultują się w sprawach wychowawczych wobec dziecka, wówczas oboje mają wobec niego różne oczekiwania. Wtedy dziecko otrzymuje komunikaty, które często się wykluczają wzajemnie i tak naprawdę samo nie wie jakie są wobec niego oczekiwania.

„Rodzice osób uzależnionych od narkotyków charakteryzują się syndromem wyuczonej bezradności”.[18] Objawia się to w sposób taki, że pojawiają się zachowania gwałtowne i agresywne wobec dziecka, lub postawy wychowawcze, które są niepewne
a nawet bierne. Żadna z tych postaw nie pozwala im zdobyć autorytetu wśród dziecka, które zaczyna ich traktować niepoważnie, przestaje wykonywać obowiązki narzucone przez rodziców i zaczyna ich unikać.

Następnym bardzo ważnym elementem procesu wychowania jest system kar
i nagród, który właściwie stosowany ma ogromny i pozytywny wpływ na rozwój dziecka. W rodzinach narkomanów rodzice najczęściej stosują metody karania zapamiętane ze swojego dzieciństwa polegające na przemocy fizycznej i psychicznej, znęcaniu się lub szantażowaniu dzieci. Natomiast nie potrafią przekazywać jasnych komunikatów dotyczących dawania bądź odbierania przywilejów, co przyniosłoby pożądane skutki w kształtowaniu osobowości dziecka.

1.2.2.6. Uwarunkowania indywidualne

Kolejną grupą uwarunkowań, są te uwarunkowania, które skupiają się na cechach, poglądach i charakterze osoby zagrożonej braniem narkotyków. Gdy dziecko wychowywało się w rodzinie niewydolnej wychowawczo, która sama przejawiała cechy omówione w poprzednich podrozdziałach, to jest ono bardzo zagrożone uzależnieniem od narkotyków, dodatkowo mogą wystąpić różne choroby i zaburzenia m.in. anoreksja czy bulimia, bądź tendencje do przestępczości. Cechy, które mają duży wpływ na późniejsze uzależnienie dziecka od substancji psychoaktywnych literatura tematu opisuje w następujący sposób.

a. Niedojrzałość emocjonalna

Dziecko charakteryzuje się trudnościami z określaniem własnych uczuć, ma problem z poczuciem bezpieczeństwa, przeważają uczucia i emocje negatywne, między innymi takie jak żal, poczucie winy i krzywdy, gniew, wstyd, zagubienie i lęk. Również z powodu braku uczuć i odpowiednich postaw powstaje zaburzony obraz samego siebie, co utrudnia budowanie właściwych relacji społecznych.

b. Niska samoocena

Najczęściej z powodu błędów wychowawczych popełnianych przez rodziców
w okresie wychowania, dziecko wytwarza w sobie niską samoocenę. Tworzy ją w sobie w momentach, gdy jest krytykowane i osądzane, a jego działanie jest cały czas oceniane. Jego sukcesy są pomijane, nie jest za nie chwalone, a uwagę zwraca mu się tylko, gdy coś zrobi źle, za co zazwyczaj ponosi karę. Taka osoba w przyszłości, gdy osiągnie jakiś sukces sama nie będzie i tak wierzyć we własne możliwości, a sukces ten przypisze komuś innemu, bądź akurat sprzyjającemu szczęściu. Osoby te zazwyczaj są sfrustrowane, odrzucają same siebie, tworzą niezgodny obraz siebie z rzeczywistością, co prowadzi je do ucieczki w świat narkotyków.

c. Brak odporności na stres i cierpienie

Spowodowany on jest tym, że wcześniej została przekroczona granica wytrzymałości na ból i cierpienie przez niewłaściwe zachowania rodziców, które doprowadziły dziecko do długotrwałego przebywania w sytuacjach stresujących. Osoby te w późniejszym okresie nie potrafią sobie radzić w sposób normalny w sytuacjach trudnych i stresujących. Sięgają po sposoby, które często widziały we własnym domu bądź otoczeniu i jest to często pierwszy kontakt z alkoholem, a potem pojawiają się narkotyki.