PEDAGOGIUM

            Wyższa Szkoła Pedagogiki Resocjalizacyjnej w Warszawie

 

 

 

 

 

Praca licencjacka

na kierunku Pedagogika

specjalności Resocjalizacja społecznie nieprzystosowanych

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Praca wykonana pod kierunkiem doktor Tamary Zacharuk

 

 

Warszawa 2007

 

 

 

Oświadczenie promotora pracy

 

Oświadczam, że niniejsza praca została przygotowana pod moim kierunkiem i stwierdzam, że spełnia warunki do przedstawienia jej w postępowaniu o nadanie tytułu zawodowego.

 

 

........................................     ...............................................................................................

             (data)                                            (Podpis promotora pracy dyplomowej)

 

 

 

 

 

Oświadczenie autora pracy

 

Świadom odpowiedzialności prawnej oświadczam, że niniejsza praca dyplomowa została napisana przeze mnie samodzielnie i nie zawiera treści uzyskanych w sposób niezgodny z obowiązującymi przepisami.

 

Oświadczam, że przedstawiona praca nie była wcześniej przedmiotem procedur związanych z uzyskaniem tytułu zawodowego lub stopnia naukowego w wyższej uczelni.

 

Oświadczam ponadto, że niniejsza wersja pracy jest identyczna z załączoną wersją elektroniczną.

 

 

........................................     ............................................................................................

              (data)                                                            (podpis autora pracy dyplomowej)

 

Streszczenie

 

 

Tytuł pracy: Agresja werbalna wśród młodzieży licealnej

Title: Verbal agresion among high – schools students

 

Praca ukazuje wieloaspektowe spojrzenie na agresję werbalną w środowisku młodzieży licealnej. W pierwszym rozdziale przedstawiono problem badawczy w ujęciu teoretycznym. Zdefiniowano tu pojęcie agresji, agresji werbalnej, wyodrębniono jej podziały, opisano czynniki wpływające na jej stosowanie, oraz stworzono charakterystykę osób badanych.

Rozdział drugi to spojrzenie na problem w ujęciu metodologicznym. Opisano tu cel problemy i hipotezy badawcze, wyodrębniono zmienne i ich wskaźniki. Kolejnym etapem był dobór odpowiednich metod, technik, narzędzi oraz grupy badawczej, dokonując przy tym jej charakterystyki społeczno demograficznej.

Rozdział trzeci przedstawia analizę wyników badań, zamieszczone w nim tabele i wykresy odpowiadają na wszystkie postawione wcześniej problemy badawcze.

Rozdział czwarty przedstawia podsumowania i wnioski, które weryfikują jednocześnie hipotezy badawcze.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Słowa kluczowe – agresja, agresja werbalna, młodzież licealna

Keywords – agression, verbal agression, high – schools students

SPIS TREŚCI

 

WSTĘP (WPROWADZENIE)......................................................................................................1

 

ROZDZIAŁ PIERWSZY

Problem badawczy w ujęciu teoretycznym...................................................................2

1. 1 Podstawowe definicje problemu .............................................................................2

                        1. 1. 1 Agresja i jej podział........................................................................2

                        1. 1. 2 Agresja werbalna i jej rodzaje.......................................................10

1. 2 Czynniki wpływające na stosowanie agresji werbalnej......................................13

                   1. 2. 1 Uwarunkowania biologiczno-genetyczne.....................................13

                        1. 2. 2 Czynniki środowiskowe................................................................14

1. 2. 3 Pozostałe źródła zachowań agresywnych.....................................15

1. 3. Charakterystyka osób badanych..........................................................................17

     

ROZDZIAŁ DRUGI

Problem badawczy w ujęciu metodologicznym..........................................................20

2. 1 Przedmiot i cel badań.............................................................................................20                                                                            

2. 2 Problemy i hipotezy badawcze..............................................................................20                                                                                      

2. 3 Typologia zmiennych i ich wskaźników................................................................23                                          

2. 4 Metody, techniki i narzędzia badawcze................................................................26                                                  

2. 5 Dobór grupy badawczej.........................................................................................27                                                                       

2. 6 Charakterystyka społeczno-demograficzna badanej             zbiorowości.........................................................................................................27                                                            

 

ROZDZIAŁ TRZECI  

 Analiza wyników badań...............................................................................................30

3. 1 Rodzaje agresji werbalnej wśród młodzieży licealnej.........................................30                                                              

3. 2 Rozmiary agresji werbalnej wśród młodzieży licealnej......................................32

3. 3 Wpływ niepowodzeń szkolnych młodzieży licealnej na stosowanie przez nich agresji werbalnej........................................................................................................................35

3. 4 Przyczyny występowania agresji werbalnej wśród młodzieży licealnej............36

3. 5 Miejsca występowania agresji werbalnej stosowanej przez młodzież licealną.38

3. 6 Zróżnicowanie zastosowania agresji werbalnej w różnych środowiskach młodzieży licealnej.........................................................................................................40

3. 7 Usprawiedliwianie agresji werbalnej przez młodzież licealną w poszczególnych sytuacjach.......................................................................................................................41

3. 8 Adresaci agresji werbalnej stosowanej przez młodzież licealną........................43

 

ROZDZIAŁ CZWARTY

Podsumowanie i wnioski...............................................................................................45                                                                            

 

ZAKOŃCZENIE...........................................................................................................47

BIBLIOGRAFIA...........................................................................................................48

SPIS ZESTAWIEŃ I DIAGRAMÓW.........................................................................49

SPIS TABEL I WYKRESÓW......................................................................................50

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

WSTĘP

 

            „Agresja w swej skrajnej postaci jest największa tragedią ludzkości (...) w ostatnich latach badania stawiające sobie za cel udzielenie odpowiedzi na pytanie, dlaczego człowiek zachowuje się agresywnie, zyskały sobie dużą popularność.”[1]

Problem agresji gromadzi od lat wielu badaczy z dziedzin psychologii, psychologii społecznej, pedagogiki oraz kryminologii. Towarzyszy nam od wieków i nierozerwalnie jest związany z człowiekiem, może właśnie dlatego staje się coraz bardziej powszechnym i narastającym zjawiskiem.

            Dlaczego w dzisiejszych czasach tak trudno człowiekowi zamienić złość, niechęć i agresję na gest uznania, dobroci lub pomoc? W mediach wciąż słychać o kryzysie rodziny, upadku wartości moralnych, przemianach społecznych i politycznych, które wpływają na nas negatywnie, ale czy właśnie to jest przyczyną iż młodzież XXI wieku zapomina o tym co w życiu jest naprawdę ważne?

            Praca ta poświęcona jest jednemu z rodzajów agresji - agresji werbalnej, której w ostatnich czasach doznaje każdy z nas. Jest to zjawisko tak popularne i codzienne, że przestajemy dostrzegać w tym jakiekolwiek zło. Niestety problem ten w szerokim tego słowa znaczeniu dosięga również młodzież. To właśnie oni poczynając od słów potrafią wyrządzić wielką krzywdą drugiemu człowiekowi. Ich język, styl odnoszenia się do siebie można by już uznać za agresję werbalną.

            Co skłania młodych ludzi do krzywdzących, napastliwych wypowiedzi? Czy zjawisko to zagościło w naszym życiu tak głęboko, że wypowiadając słowa nasz umysł wplata w nie agresje bezwarunkowo? W pracy tej postaram się odpowiedzieć na te i inne pytania.

            Bardzo często agresja werbalna na początku ma mało dotkliwą formę, a wypowiedzi napastników niegroźne skutki wobec ich ofiar. Wraz z upływającym czasem mogą się one przerodzić w ciągły przekaz, utrzymujący się przez kilka dni, tygodni, miesięcy, a nawet lat. Niestety może mieć to bardzo poważne skutki dla ofiar.

            Słowa potrafią pomóc w najcięższych momentach naszego życia, ale potrafią też głęboko ranić, dręczyć, poniżać, sprawiając ogromny ból. Agresja słowna jest zatem warta zwrócenia na siebie ogromnej uwagi.

 

ROZDZIAŁ PIERWSZY

PROBLEM BADAWCZY W UJĘCJIU TEORETYCZNYM

 

1. 1. PODSTAWOWE DEFINICJE PROBLEMU  

 

            Temat przedstawiany w poniższej pracy licencjackiej rodzi konieczność wytłumaczenia fundamentalnych terminów. Można zakwalifikować do nich min. agresję i jej rodzaje, jak również młodzież licealną.

 

1. 1. 1. Agresja i jej podział

 

            Każdy z nas posiada w sobie ukryte zasoby agresji a co za tym idzie wszyscy byliśmy jej odbiorcami. W literaturze przedmiotu napotykamy wiele odmiennych definicji tego zjawiska. Z języka łacińskiego agressio oznacza napaść. W Encyklopedii XXI wieku można przeczytać iż jest to „termin używany na określenie zachowań skierowanych na zrobienie komuś, czemuś krzywdy, prowadzących do wyrządzenia zła bólu (...). Agresywnymi nazywamy te zachowania, których istotą jest szkodliwość, anormatywność. Zaliczamy do nich przemoc, morderstwo, gwałt, bicie, pewne formy i ton wypowiedzi (docinanie, ironiczne i kąśliwe uwagi), a także np. Wyraz twarzy, dźwięki muzyki, styl ubierania się, a nawet kolory”[2]

            Ze względu na podział nauk, rozróżnia się wiele definicji terminu agresja, i tak według nauk humanistycznych termin agresja używany jest do „określenia pewnej kategorii zachowań, których cechą konstruktywną jest zadawanie bólu, krzywdy, cierpienia drugiemu człowiekowi. Tak też ujmują to pojęcie współczesne nauki społeczne przyjmując, że w agresji zawsze znajdujemy tendencję wyrządzenia szkody lub krzywdy przedmiotowi działania. (...) Na gruncie filozofii agresja jest tłumaczona jako skłonność do przejawiania postawy ofensywnej, do atakowania. Z. Freud, który jako pierwszy wyodrębnił to pojęcie, dopatrywał się w agresywności jednej z podstawowych ludzkich skłonności, czyli popędów. Dostrzegał w nim jednak wyłącznie aspekt negatywny. Psychologia współczesna widzi w agresywności również stronę pozytywną. Przyjmuje się, że człowiek obdarzony z natury skłonnością do agresji zdolny jest stawić czoła przeciwnościom i nawet wtedy, gdy nie jest w stanie pobudzenia, jego tonus witalny predysponuje go do działania. Agresja jest być może, pierwszym odruchem inicjującym wszelki czyn. Na gruncie psychologii i pedagogiki przez agresję rozumie się wszelkie działanie (fizyczne lub słowne), którego celem jest wyrządzenie krzywdy fizycznej lub psychicznej, rzeczywistej lub symbolicznej jakiejś osobie lub czemuś, co ją zastępuje.[3]

            Z psychologicznego punktu widzenia jak pisze J. Surzykiewicz agresja „oznacza działanie skierowane przeciwko osobom lub przedmiotom, wywołującym u jednostki niezadowolenie lub gniew. Celem jest wyrządzenie szkody przedmiotowi agresji, określonym osobom lub grupom społecznym.. (...) Ogólnie mówi się więc o agresji jako o działaniu zmierzającym do wyrządzenia krzywdy drugiej osobie. Podjęte działania określa się w tym przypadku mianem agresji, natomiast sam zamiar- agresywnością.”[4] Tak więc agresywność to „cecha osobowości wyrażająca stałą gotowość do reagowania agresją w odpowiedzi na sygnały wywoławcze agresji oraz gotowością do percepcji tych sygnałów”[5]

            Uczeni określają agresje w dwojaki sposób. Pierwsi z nich twierdzą iż agresją możemy nazwać takie zachowanie, które celowo zmierza do wyrządzenia krzywdy drugiej osobie, inni natomiast za agresję uważają również takie zachowania, które nie są zamierzone ale służą do osiągnięcia wyznaczonego celu. „Dla jednych z nich agresja to wszelkie wrogie działanie fizyczne lub słowne, zwykle gwałtowne, będące na ogół reakcją na frustrację i mające na celu szkodę obiektu (Ekel, Jaroszyński, Ostaszewska). Inni natomiast stwierdzają, że agresja (...) to zachowanie agresywne, wrogie, gwałtowne fizycznie lub słowne, związane z pojawieniem się takich stanów emocjonalnych jak rozdrażnienie, niezadowolenie, napięcie, gniew, rzadziej zagrożenie, strach lub lęk - skierowane przeciwko zewnętrznym źródłom wymienionych stanów emocjonalnych (ludziom lub przedmiotom) (Korzeniowski, Pużyński)”.[6]  Należy pamiętać również o tym, że nabywając agresję można ją utrwalić w procesie naszego rozwoju, przez co stanie się ona naszą cechą charakterystyczną. Człowiek bardzo często traci wtedy kontrolę nad własnym postępowaniem, zachowania agresywne są bardziej nasilone, pojawiają się w stosunku do wielu obiektów społecznych, a zachowanie odznacza się wrogością do otoczenia.

            Z psychologicznego punktu widzenia poprzez agresje człowiek powoduje stratę społecznych walorów,  szkodę, zadaje cierpienie fizyczne lub moralne  innemu człowiekowi. Jest to więc zjawisko interpersonalne, gdyż dotyczy zachowań międzyludzkich. Jak pisze A. Frączek jest to celowe działanie, dlatego właśnie uznaje je za nieusprawiedliwione.

            Idąc dalej za autorem można usystematyzować agresję ze względu na jej sposób przejawiania:

·          w formie czynności fizycznych

·          w formie czynności werbalnych

·          w formie czynności symbolicznych

·          w formie czynności sterowanych (również przez złość)

·          jako chęć szkodzenia innym

·          jako dążenie do sprawienia przykrości i cierpienia      

Analizując zjawisko agresji w literaturze wyróżnia się często trzy podstawowe kryteria: rodzaj zachowania, intencję oraz skutki. A. Frączek przedstawia to jednak odmiennie, biorąc pod uwagę tylko dwa wymiary:

1.      poprawność w obliczu zasad społecznych

·          agresja akceptowana społecznie

·          agresja niedopuszczona w relacjach interpersonalnych                                              

2.      poziom instrumentalności

·          instrumentalny- służy do osiągania celów

·          ekspresyjny- czynność i jej następstwo powodują zadowolenie

 

          W literaturze przedmiotu można znaleźć również podział agresji według Goldsteina:

Zestawienie 1. Rodzaje agresji według Goldsteina.

Agresja instrumentalna	Agresja reaktywna
·          skierowana na cel ·          celem jest korzyść lub dominacja ·          poziom emocji jest niski ·          działania są planowane	·          skierowana przeciw osobie ·          celem jest krzywda lub szkoda ·          złość, przemijająca ·          działanie afektywne

Źródło:   Morawska E., Morawski J., Tening zastępowania agresji w szkołach i placówkach systemu oświaty, Instytut Amity, Warszawa 2004 str. 10

Przeglądając strony internetowe można napotkać na wiele artykułów dotyczących agresji. Określa się ją jako zachowania, które są ukierunkowane na zewnątrz lub do wewnątrz, a ich celem jest spowodowanie szkody fizycznej lub psychicznej.

Podział agresji według Wikipedii- Wolnej Encyklopedii przedstawia zestawienie 2.

Zestawienie 2 Rodzaje agresji według Wikipedii-Wolnej encyklopedii.  

Rodzaj agresji:	Cechy charakterystyczne:
agresja wroga	zranienie lub zadanie bólu
agresja instrumentalna	zdobycie celu innego niż zranienie lub zadanie bólu, ale np. zastraszenie, usunięcie konkurencji itp.
agresja prospołeczna	chroni interesy społeczne, obrona
agresja indukowana	powstaje w efekcie psychomanipulacji
agresja odroczona	nie ma związku z aktualną sytuacją
autoagresja	jest skierowana na własną osobę

źródło: Dostępne w internecie: http://pl.wikipedia.org/wiki/Agresja_%28psychologia%29

            Idąc za A. Bandura i R. Walters można zauważyć, że agresja to „zaburzenie w relacjach interpersonalnych, wyrażające się w pomniejszaniu, ośmieszaniu, obniżaniu wartości innych (agresja werbalna), bądź też w napadaniu, biciu itp. (agresja fizyczna). Występowaniu agresji sprzyjają niektóre schorzenia organiczne i zaburzenia funkcjonowania układu nerwowego. Agresja powstaje także jako wynik uczenia się poprzez obserwację agresywnych form zachowań rodziców czy bohaterów filmowych. Oddziaływanie procesu modelowania jest szczególnie silne wtedy, gdy osoby agresywne budzą w dziecku podziw. Agresywność, przejawiana w okresie dzieciństwa i młodości u człowieka dorosłego, może przybrać postać brutalnego lekceważenia potrzeb innych, narzucania siłą swojej woli, zmuszania innych do uległości, naruszania zasad i norm moralnych, niszczenia wartości, wywoływania konfliktów. Agresja może występować w formie bezpośredniej (wprost do osoby, która była przyczyną frustracji) lub przemieszczonej (wyładowanie na sobie, innych osobach lub na przedmiotach). Agresja często ma charakter instrumentalny - umożliwia osiągnięcie zamierzonego celu.”[7] Wskazuje nam to na naśladowczy charakter agresji, ale wątek ten rozwinę opisując źródła jej zachowań.

Kolejny podział, który spotykamy w literaturze dzieli agresję na zewnętrzną- ukierunkowaną przeciw osobą lub przedmiotom, oraz wewnętrzną- autoagresję. „Według Skornego (1986) zachowanie agresywne to takie, które przybiera formę aktu skierowanego przeciw określonym osobom lub rzeczom. Może ono mieć formę zachowań napastliwych lub destruktywnych bezpośrednim lub pośrednim charakterze.”[8] Za zachowania bezpośrednie uznano tu krótkie akty fizyczne, odbywające się również przy zastosowaniu typowych narzędzi. Pośrednie zachowania natomiast, to dewastowanie, uszkadzanie obiektów będących własnością osoby, która jest przedmiotem naszej agresji. Czym innym jest natomiast sama agresja bezpośrednia- atak wystosowany bezpośrednio na określoną osobę lub rzecz, lub pośrednia- przykrość, szkoda której doświadcza ofiara, wyrządzona przez zachowania agresora.

            Autorzy klasyfikują również omawiane pojęcie na agresję jawną do której zaliczamy jej formy fizyczne, werbalne i ekspresyjne bezpośrednie, oraz agresję pośrednią czyli słowną.           Psycholodzy w swych badaniach wykazali iż występuje wiele przypadków w których agresja jest czyniona z pełną premedytacją, nazywamy ją wtedy instrumentalną, tzw. „zimna”. Przeciwstawną do niej jest agresja spontaniczna, tzw. „gorąca”.                                    

Międzynarodowa literatura przedmiotu ukazuje nam podstawowe klasyfikacje agresji, które przedstawia zestawienie 3.

Zestawienie 3 Klasyfikacja agresji według Bjorkqvist'a oraz Petermannów

Klasyfikacja agresji według Bjorkqvist	Klasyfikacja agresji według Petermannów
·          bezpośrednia i fizyczna ·          pośrednia i werbalna ·          rezygnacja	·          otwarta lub ukryta ·          cielesna lub werbalna ·          aktywnie wykonywana lub pasywnie doświadczana ·          bezpośrednia lub pośrednia ·          skierowana na zewnątrz lub do środka

 

W książce B. Krahe znajdują się tabele wymiarów, które charakteryzującą różne formy agresji przedstawione w zestawieniu 4

Zestawienie 4 Wymiary typologii zachowań agresywnych.

Modalność reakcji	werbalna-fizyczna
Jakość reakcji	działanie-brak działania
Bezpośredniość	bezpośrednie-pośrednie
Widoczność	jawne-ukryte
Wzbudzenie	niesprowokowane-odwetowe
Ukierunkowanie na cel	wrogie-instrumentalne
Typ szkody	fizyczna-psychiczna
Trwałość konsekwencji	przejściowa-długotrwałe
Zaangażowane obiekty społeczne	jednostki-grupy

źródło:  Krahe B., Agresja, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, 2005r, str.17

            Gdy mówi się o rodzajach agresji należało by również przedstawić jej kryteria podziału. Zestawienie 5 stworzono w oparciu o dzieło J. Szurzykiewicza.  

Zestawienie 5 Kryteria podziału agresji .               

KRYTERIA PODZIAŁU AGRESJI
w wymiarze zasadności w świetle norm społecznych	·          akceptowana społecznie ·          niedopuszczalna w stosunkach społecznych
ze względu na formę	·          otwarta (jawna) lub ukryta (symboliczna, strukturalna) ·          fizyczna lub psychiczna ·          cielesna lub werbalna ·          aktywnie wykonywana lub pasywnie doświadczana ·          skierowana na zewnątrz lub do środka- autoagresja
ze względu na stopień instrumentalności	·          instrumentalna służąca do osiągnięcia jakichś celów ·          ekspresyjna, sama czynność agresji i jej efekty są źródłem satysfakcji dla agresora

źródło: Szostak S., Tabaka A.: Porozmawiajmy o agresji. Propozycja programu profilaktyczno- wychowawczego dla uczniów klas I-III szkoły podstawowej, Rubikon, Kraków 2004r, str. 13

Zestawienie 6 ukazuje nam jedną z najszerszych klasyfikacji agresji. Jest to najlepszy podział, gdyż pojęcie agresji możemy rozpatrywać tu poprzez wieloaspektowe spojrzenie na nią.

Zestawienie 6 Rodzaje agresji.

KRYTERIUM PODZIAŁU	RODZAJE AGRESJI
Ze względu na kierunek	1. a) skierowana na istoty żywe:     - na innych ludzi,     - na samego siebie (samoagresja),     b) skierowana na przedmioty martwe (niszczenie, wandalizm), 2. a) skierowane na grupę,     b) skierowane na poszczególne osoby.
Ze względu na podmiot agresji	a) agresja indywidualna (agresorem  jest określona jednostka), b) agresja grupowa (agresorem jest grupa osób).
Ze względu na formy	1. a) agresja bezpośrednia,     b) pośrednia,     c) agresja przemieszczona. 2. a) agresja czynna,     b) agresja bierna. 3. a) agresja słowna      - bezpośrednia      - pośrednia     b) agresja fizyczna,      - bezpośrednia,      - pośrednia. 4. a) jawna,     b) ukryta.
Ze względu na złożoność	a) zachowania agresywne proste, b) zachowania agresywne złożone.
Ze względu na sposób realizacji	1. a) agresja behawioralna,     b) agresja wyobrażeniowa. 2. a) agresja behawioralna,     b) agresja symboliczna,     c) agresja tematyczna.
Ze względu na mechanizmy regulacji agresji i wrogości	a) agresja reaktywno-emomocjonalna, b) agresja uruchamiana przez wewntrzną potrzebę sprawienia bólu i cierpienia, c) agresja jako narzędzie realizacji życiowych celów jednostki.
Ze względu na warunki zewnętrzne	1. a) agresja impulsywna     b) agresja instrumentalna. 2. a) agresja frustracyjna,     b) agresja wyuczona. 3. a) agresja wywołana zachowaniem się innych osób,     b) agresja wywołana wypowiedziami innych osób,     c) agresja wywołana niepowodzeniami we własnym działaniu.
Ze względu na cel	a) zamierzona,     b) niezamierzona

źródło: Pilch T.: Encyklopedia XXI wieku Tom I Wydawnictwo Akademickie Żak str. 42

Charakteryzując agresję nie można pominąć międzynarodowej klasyfikacji ICD-10 (International Classification of Diseases WHO) w której agresja została zakwalifikowana do grupy zaburzeń w sferze zachowań społecznych.

„Chociaż w literaturze psychologicznej istnieje więcej niż 250 różnych delfinicji agresji, dwa zasadnicze elementy są prawie powszechnie akcentowane: agresywne zachowanie niesie ze sobą negatywne skutki dla ofiary i jest intencjonalne, przy czym sprawcę opisuje się jako pragnącego zranić bądź uszkodzić fizycznie lub psychicznie ofiarę.”[9]

 

 

1. 1. 2. Agresja werbalna i jej rodzaje

 

         Jak podają psychologiczno-pedagogiczne pisma według ostatnio przeprowadzonych badań agresja werbalna jest jedną z najczęstszych form stosowanych przez nastolatków. Przybiera ona głównie postać „wypowiedzi napastliwych, szkodzących lub poniżających skierowanych do osoby będącej przedmiotem agresji i występujących w jej obecności (grożenie, straszenie, odpędzanie). Agresją werbalną są też wypowiedzi mające wyrządzić przykrość lub szkodę osobie stanowiącej przedmiot agresji, skierowane do osób trzecich, a nie bezpośrednio do osoby, której dotyczą (wypowiedzi napastliwe, krzywdzące, poniżające poza plecami)”.[10] S. Szostek i A. Tabaka za formy agresji werbalnej uważają natomiast: wyżywanie, skarżenie (częściej występujące w przypadku małych dzieci), aroganckie, bezczelne odzywki do dorosłych lub rówieśników, wyszydzanie oraz czynienie złośliwych uwag, których celem jest wyrządzenie przykrości drugiej osobie.

            Agresję werbalną możemy również zdefiniować jako „wokalną reakcję, dostarczającą nieprzyjemnego bodźca innemu organizmowi. Powyższa tematyka w dalszych i obecnych badaniach została ograniczona do zagadnień związanych z nadużywaniem języka. Przyjmując jednakże interakcyjny charakter agresji i języka, trzy powody (...) pozwalają mówić o agresji werbalnej:

-język jako taki zawiera wiele słów raniących i wyrządzających krzywdę innym osobom,

-używanie języka jest esencjalnym elementem społecznego konstruktu agresji,

-nie tylko interpretacja słów i treści wyzwala agresywną interakcję, ale agresja sama w sobie wyraża się i dokonuje w słowach."[11]

 Definicje te wskazują  narzędzie czyli słowo, którym wyrządzamy krzywdę naszej ofierze. Często wyraża się to przez wprowadzanie w błąd czego negatywne konsekwencje odczuwa odbiorca agresji, poniżające wypowiedzi, a nawet groźby. Do agresji werbalnej można również zaliczyć słowne pozbawianie, zmniejszanie zakresu autonomii przywilejów należących do danej osoby. Przykładem tego jest ograniczenie pewnych czynności, odizolowanie od wspólnych prac i zabaw. Kolejna forma to wprowadzanie w błąd, czyli podawanie fałszywych informacji do tej odmiany można zaliczyć również popularyzowanie owych informacji. Najczęściej przybierają one postać plotek oraz skarg, ale także „przyklejeniu” drugiej osobie tak zwanej łatki, czyli przezwiska, które zazwyczaj towarzyszy pokrzywdzonemu przez lata.

Diagram 1 oraz diagram 2 przedstawia badania z 2003 roku dotyczące agresji werbalnej, które znajdują się w literaturze przedmiotu: 

   Diagram 1. Wybrane zachowania najczęściej występujące, w świetle odpowiedzi na pytanie: Jak często agresywne zachowania zdarzyły Ci się w ciągu ostatnich 12 miesięcy?

źródło:  Ostrowska K., Surzykiewicz J.: Zachowania agresywne w szkole. Badania porównawcze 1997 i 2003, Centrum Medyczne Pomocy   Psychologiczno-Pedagogicznej, Warszawa 2005r, str. 34  

Badania przedstawione na diagramie 1 przeprowadzone były wśród młodzieży szkolnej. Na przedstawionym diagramie widnieją tylko trzy rodzaje zachowań, gdyż najbardziej pasują do tematu  pracy. Wynika z nich, że aż 43,6% badanych oszukiwało nauczycieli, 40,3% obrażało i wymyślało innym uczniom, oraz 28,2% rozpowszechniało kłamstwa o innych, co potocznie nazywamy plotkowaniem.           

Kolejne badania przedstawiają procentowy rozkład agresji werbalnej w stosunku do wybranego typu szkoły. K. Ostrowska i J. Surzykiewicz piszą iż zjawisko to „tworzą trzy formy zachowań: używanie wulgarnych słów wobec innych, rozpowszechnianie kłamstw, wymyślanie i obrażanie.”[12] Właśnie dlatego na wykresie zostały umieszczone te trzy formy, oraz dwa rodzaje szkół: liceum ogólnokształcące oraz profilowane.

 Diagram 2. Procentowy rozkład agresji werbalnej a typ szkoły

źródło: Ostrowska K., Surzykiewicz J.: Zachowania agresywne w szkole. Badania porównawcze 1997 i 2003, Centrum Medyczne Pomocy   Psychologiczno-Pedagogicznej, Warszawa 2005r, str. 34

Na diagramie 2 widoczne jest zróżnicowanie stosowania agresji ze względu na szkołę. W liceum ogólnokształcącym 21,6% badanych przyznaje się do używania wulgarnych słów wobec nauczycieli, 25,4% do rozpowszechniania kłamstw o innych uczniach, a 47,6% do obrażania i wymyślania innym uczniom. W liceum profilowanym 31,4% respondentom zdarzyło się używać wulgarnych słów wobec nauczycieli, 21,7% rozpowszechniało kłamstwa o innych uczniach, a 45,8% obrażało i wymyślało innym uczniom.

            Analizując powyższe teoretyczne założenia, dla potrzeb kwestionariusza ankiety wyróżniono 6 rodzajów agresji werbalnej: przekleństwa, czyli używanie wulgarnych wyrazów; wyzwiska- przyporządkowanie danej osobie krzywdzącego słowa zastępującego jej imię, nazwisko, itp.; szydzenie-bolesne wyśmiewanie się z kogoś lub z czegoś,  drwienie, lekceważenie, gardzenie, kpina; gnębienie jako długotrwałe zastosowanie negatywnych werbalnych przekazów w stosunku do jednej osoby; plotkowanie- złośliwe obmawianie najczęściej nieobecnych osób oraz grożenie i straszenie.

 

 

                1.2. CZYNNIKI WPŁYWAJĄCE NA STOSOWANIE AGRESJI WERBALNEJ

 

1. 2. 1. Uwarunkowania biologiczno-genetyczne

 

            Na stosowanie agresji werbalnej składa się wiele czynników. Jednym z nich są uwarunkowania biologiczno-genetyczne w których skład wchodzą między innymi: wiek, płeć, osobowość.

            Zagłębiając się w literaturę przedmiotu, jednoznacznie można stwierdzić ogromne zróżnicowanie agresji w zależności od płci . Kobiety są agresywne w mniejszym stopniu od mężczyzn, którzy dopuszczają się bardziej drastycznych form agresji. „Chłopcy częściej dopuszczają się ataków agresji fizycznej z przejawami brutalności, przemocy i siły oraz napastują swoich rówieśników poprzez różne zachowania dokuczliwe. U dziewcząt natomiast zdecydowanie częściej występuje agresja pośrednia pod postacią złośliwego plotkowania, izolowania, tworzenia klik i innych manipulacji społecznych”[13]  W przypadku agresji werbalnej sytuacja jest inna. Wielu badaczy uważa, iż dziewczynki stosują ją częściej niż chłopcy, inni zaś wskazują na brak zróżnicowania.

            Pisząc o uwarunkowaniach biologiczno-genetycznych nie można zapomnieć o wieku oraz osobowości z którymi związany jest poniekąd rozwój człowieka. W każdym z okresów naszego życia mamy odmienne potrzeby. Bardzo często to właśnie ich niezaspokojenie wyzwala w nas agresję. Przeprowadzane przez lata badania wskazują nam na różnorodność form agresji stosowanych w poszczególnym wieku, oraz zależnie od cech naszej osobowości. Wynika z nich iż młodsze dzieci częściej stosują agresję werbalną przez co wyrażają swoje niezadowolenie. W książce pod redakcją A. Rejznera czytamy, że „różnice indywidualne w agresywności wiążą się ze skłonnością do wpadania w irytację, emocjonalną wrażliwością, rozpamiętywaniem, rozpraszaniem i poczuciem winy. Dzieci podejmujące zachowania napastliwe, są zazwyczaj silniejsze fizycznie od rówieśników, mają dobre mniemanie o sobie, są bardziej impulsywne i mniej empatyczne oraz bardziej pozytywnie oceniają agresję i przemoc w życiu społecznym”[14] Ważną cechą wpływającą na poziom agresji u człowieka jest neurotyczność. Występuje tu zależność objawiająca się dużo większą neurotycznością u osoby bardziej agresywnej. W trudnych sytuacjach nieodłącznie pojawia się u tych osób stres, są bardziej pobudliwe oraz tracą wiarę w swoje możliwości. Sytuacja ta prowadzi do agresji, która ujawnia się jako bunt.

 

1. 2. 2. Czynniki środowiskowe

 

            Opisując czynniki wpływające na stosowanie agresji nie możemy zapomnieć o środowisku lokalnym. A. Rejzner przedstawił następująco przestrzenny schemat środowiska lokalnego:[15]             

 1.Rodzina                                                                                                                                             2.Wpływ dalszej- wielopokoleniowej- rodziny (przekazywane normy, wartości)                             3.Najbliższe otoczenie                                                                                                                         4.Szkoła                                                                                                                                               5.System przyjętych i ogólnie akceptowanych norm i wartości                                                        6.Instytucje odpowiedzialne za stanowienie prawa                                                                     7.Miejsca zgromadzeń publicznych (imprezy plenerowa, komunikacja, parki, supermarkety, itp.)                                                                                                                                              8.Instytucje użyteczności publicznej (kina, teatry, domy kultury, grupy celowe)                          9.Zakłady pracy                                                                                                                             10.Organy stojące na straży istniejącego prawa                                                                          11.Opinia publiczna (percepcja społeczna)                                                                                   12.Zachowania nieakceptowane społecznie (kradzieże, bójki, uczestnictwo w grupach przestępczych, itp.)           

            W każdym wymienionych elementów środowiska człowiek zachowuje się inaczej oraz w innym stopniu stosuje agresję. Jest to zależne od osoby która jest naszą ofiarą, miejsca oraz okoliczności w których