PEDAGOGIUM WSPR. Studia licencjackie, uzupełniające studia magisterskie, studia podyplomowe

Zgodnie z art. 239 Ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym z dnia 27-07-2005 r. i art. 15a ustawy z dnia 04-02-1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz. U. z 2000 r. Nr 80, poz. 904, z późn. zm.) Uczelni w rozumieniu przepisów o szkolnictwie wyższym przysługuje pierwszeństwo w opublikowaniu pracy dyplomowej studenta. Realizując ten zapis Pedagogium Wyższa Szkoła Pedagogiki Resocjalizacyjnej w Warszawie na niniejszej stronie (www.pedagogium.com.pl) publikuje wszystkie prace dyplomowe swoich studentów. Materiały publikowane na tej stronie chronione są prawem autorskim. W przypadku wykrycia naruszenia praw autorskich należy powyższy fakt zgłosić na adres rektorat@pedagogium.edu.pl.

PEDAGOGIUM

Wyższa Szkoła Pedagogiki Resocjalizacyjnej w Warszawie

Jolanta Urbanek

Numer albumu 207/04

Uwarunkowania agresji u dzieci

(Na przykładzie środowiska miejskiego)

Conditionality of aggressions at children

(On example of city environment)

Praca licencjacka

na kierunku Pedagogika

specjalności Resocjalizacja społecznie nieprzystosowanych

Praca wykonana pod kierunkiem dr Tamary Zacharuk

Warszawa 2007

Oświadczenie promotora pracy

Oświadczam, że niniejsza praca została przygotowana pod moim kierunkiem i stwierdzam, że spełnia warunki do przedstawienia jej w postępowaniu o nadanie tytułu zawodowego.

………………………. ……………………………………………………………….

(data) (podpis promotora pracy dyplomowej)

Oświadczenie autora pracy

Świadom odpowiedzialności prawnej oświadczam, że niniejsza praca dyplomowa została napisana przeze mnie samodzielnie i nie zawiera treści uzyskanych w sposób niezgodny z obowiązującymi przepisami.

Oświadczam, że przedstawiona praca nie była wcześniej przedmiotem procedur związanych z uzyskaniem tytułu zawodowego lub stopnia naukowego wyższej uczelni.

Oświadczam ponadto, że niniejsza wersja pracy jest identyczna z załączoną wersją elektroniczną.

………………………. ……………………………………………………………….

(data) (podpis autora pracy dyplomowej)

Streszczenie

Tytuł pracy: Uwarunkowania agresji u dzieci (Na przykładzie środowiska miejskiego)

Title: Conditionality of aggressions at children (On example of city environment)

Przedmiotem pracy są zagadnienia dotyczące agresji u dzieci w młodszym wieku, wśród uczniów szkoły podstawowej.

Natomiast celem pracy jest określenie przyczyn, przejawów i sposobów zapobiegania powstawaniu agresji u dzieci.

W pracy ukazano, iż najważniejszym środowiskiem wychowawczym jest rodzina i od niej w dużej mierze zależy czy u dziecka rozwinie się agresywny sposób zachowania.

Przyczyn agresji należy szukać w okresie dzieciństwa analizując czynniki środowiska rodzinnego tkj. Struktura rodziny, liczba dzieci w rodzinie, poziom wykształcenia rodziców, trudne warunki materialne, nieczuła, konfliktowa atmosfera wychowawcza.

Ponadto wyniki badań wskazują, iż młodszy wiek szkolny podatny jest na wpływ telewizji, która w dzisiejszych czasach pełni rolę wychowawczą, dostarczając dzieciom negatywnych wzorów zachowań zwiększających poziom występowania agresji.

Reasumując: agresję dzieli się na fizyczną częściej występującą u dzieci młodszych i słowną bardziej powszechną u dzieci osiągających wiek szkolny.

Słowa kluczowe – agresja, agresywność, agresywne zachowanie się, atmosfera rodzinna, rodzinna, środowisko wychowawcze.

Keywords: aggression, aggressiveness, aggressive behavior, family atmosphere, family, educational environment.

WSTĘP…………..……………………………………………………..………………5

1. Zjawisko agresji w świetle literatury………………………………...……....….6

2. Przyczyny agresji ……….……………………………………………...……...12

3. Przejawy agresji …………...…………………………………..…………..…..24

4. Sposoby zapobiegania agresji……………...……………………………….….26

ROZDZIAŁ II - METODOLOGIA BADAŃ…………………………………....…..29

1. Przedmiot i cel badań……………………………………………………..…....29

2. Problemy i hipotezy badawcze……………………………………..….….....…30

3. Zmienne i wskaźniki………………………………………………..…..…..…..32

4. Metody, techniki i narzędzia badawcze…………………………...………........33

5. Charakterystyka terenu badań i grupy badanej…………………………...……37

6. Organizacja i przebieg badań własnych………………………..……….….…..40

ROZDZIAŁ III - ANALIZA WYNIKÓW BADAŃ………………………...…..…..42

1. Wpływ czynników środowiska rodzinnego na powstawanie agresji u dzieci….42

2. Wpływ telewizyjnych scen przemocy na powstawanie agresji u dzieci…….….55

3. Przejawy agresji w badanych grupach………………………………….............62

4. Sposoby zapobiegania agresji …….……………………...………......…......….64

5. Podsumowanie i wnioski końcowe z badań………………………………........65

BIBLIOGRAFIA...........................................................................................................71

SPIS TABEL..................................................................................................................73

SPIS WYKRESÓW.......................................................................................................74

ANEKS............................................................................................................................75

Życie codzienne dostarcza wielu przykładów świadczących o przejawach agresji, bo wyrazem jej nie są już tylko wojny, ale i wzajemne kontakty międzyludzkie.

Nierzadko słyszy się o przestępstwach dokonywanych przez coraz to młodsze dzieci i często z tzw. dobrych domów. Agresja jest procesem, który zaczyna się od drobnej dokuczliwości, poniżania innych, aż do ciężkich przestępstw, nawet zabójstw.

Rosnący procent osób nieletnich w popełnianych przestępstwach, każe poważenie podejść do omawianego problemu i zmusza do poszukiwania odpowiedzi na pytania dotyczące przyczyn, przejawów i profilaktyki agresji. Zastanawiając się nad przyczynami tego zjawiska praca ma na celu zwrócenie uwagi na czynniki środowiska rodzinnego i negatywne oddziaływanie obrazów przemocy prezentowanych w telewizji.

Rodzina jest pierwszym środowiskiem wychowawczym każdego człowieka i w głównej mierze do zadań rodziców należy wychowanie i przystosowanie dziecka do otaczającego świata.

W dzisiejszych czasach, rolę wychowawczą pełni też telewizja, która traktowana jako bezpieczna opiekuna w czasie nieobecności dorosłych ma chronić dzieci przed złym wpływem środowiska. Jednak wobec ogromu czasu, jaki dzieci poświęcają na oglądanie telewizji nasuwa się pytanie o jej rzeczywiste oddziaływanie. Liczba obrazów przemocy w telewizji stale rośnie i dzieci każdego dnia oglądają agresywne programy, których treści mogą przenosić potem do życia codziennego, do swoich zabaw.

Problematyka dotycząca uwarunkowań agresji u dzieci wydaje się bardzo interesująca, dlatego też jest przedmiotem podjętych badań.

W pierwszym rozdziale zostanie przedstawiony stan zagadnienia w oparciu o dostępną literaturę, min.:

Rozdział trzeci będzie dotyczył analizy zgromadzonego materiału w trakcje badań pod kątem wysuniętych problemów.

Pracę kończy podsumowanie, wnioski końcowe z badań, bibliografia, spis tabel i wykresów oraz aneksy.

Zjawisko agresji w obecnych czasach jest bardzo poważnym problemem społecznym. Niemalże codziennie media przekazują informację o przestępstwach dokonywanych przez młodzież i nawet dzieci. Wiek przestępców obniża się, co powoduje, że agresja niepokojąco wzrasta.

Z agresją człowiek spotyka się już od najmłodszych lat swojego życia. Ma ona miejsce w domu rodzinnym, środowisku rówieśniczym, szkole, telewizji itp.[1]

Pojęcie agresji ze względu na wieloznaczność jest niełatwe do jednoznacznego zdefiniowania. W literaturze dotyczącej problematyki agresji istnieje wiele jej definicji.

„Agresja nie jest działaniem jednego typu, ale dotyczy rozmaitych zachowań powodujących fizyczną, psychiczną lub i emocjonalna krzywdę innych ludzi. Obraz nastolatka bijącego kolegę jest prawdopodobnie najbardziej typowym stereotypem postrzegania agresji dziecięcej. Ale agresja to również rozpowszechnianie o kimś złośliwych plotek, celowe wykluczanie jednostki z grupy, przezywanie i drażnienie.”[2]

W. Okoń w Nowym słowniku pedagogicznym definiuje agresję (łac. aggressio- napaść) jako: „zachowanie ukierunkowane na wyrządzenie krzywdy innym osobom, którego nie można usprawiedliwić ze społecznego punktu widzenia.”[3]

Ponadto niektórzy badacze „(…) uważają, że o agresji należy mówić tylko wtedy, kiedy skłonność ta występuje z intencją wyrządzenia komuś krzywdy. Inni natomiast rozpatrują agresję niezależnie od tego, czy dana osoba stawia sobie za cel skrzywdzenie kogoś lub uszkodzenia czegoś, czy traktuje zachowanie agresywne jako narzędzie do osiągnięcia innych celów.”[4]

Według „Ekel, Jaroszyńskiego i Ostaszewskiej: „Agresja – to wszelkie wrogie działanie fizyczne lub słowne, zwykle gwałtowne, będące na ogół reakcją na frustrację i mające na celu szkodę obiektu.

Z kolei Korzeniowski oraz Pużyński uważają, że: Agresja – to zachowanie agresywne, wrogie, gwałtowne fizycznie lub słowne, związane z pojawieniem się takich stanów emocjonalnych jak rozdrażnienie, niezadowolenie, napięcie, gniew, rzadziej zagrożenie, strach lub lęk – skierowane przeciwko zewnętrznym źródłom wymienionych stanów emocjonalnych (ludziom lub przedmiotom).

Natomiast „A. Frączek stwierdził, że agresja - to czynności mające na celu wyrządzenie szkody i spowodowanie utraty cenionych społecznej wartości, zadanie bólu fizycznego lub spowodowanie cierpienia moralnego.”[5]

Poza tym agresja to też „zachowanie osoby, która dąży do wyładowania swojego niezadowolenia lub gniewu na innej osobie, osobach bądź też na rzeczach. Agresja jest prymitywnym, nagannym zachowaniem świadczącym o słabości charakteru, braku kultury i umiejętności współżycia.”[6]

Również „agresją nazywa się zachowanie człowieka mającego na celu wyrządzenie szkody innej osobie lub instytucji, wyrażone w formie ataku fizycznego lub słownego, bezpośredniego lub pośredniego, oraz w formie reakcji negatywistycznej.”[7]

Podobnie agresję definiują Baron i Richardson podając, że jest to” każda forma zachowania, której celem jest wyrządzenie szkody lub spowodowanie obrażeń innej żywej istocie, motywowanej do uniknięcia takiego potraktowania.”[8]

Inną definicję podaje S. Szewczyk, według którego agresja „to wszelkie działanie (fizyczne lub słowne), którego celem jest wyrządzenie krzywdy fizycznej lub psychicznej – rzeczywistej lub symbolicznej – jakiejś osobie lub czemuś, co ją zastępuje.”[9]

Wyróżnia się dwa ściśle związane z agresją pojęcia: agresywność i zachowanie agresywne.

Nie należy mylić pojęcia agresji z agresywnością, ponieważ: „agresja jest procesem, a agresywność to cecha osobowości.”[10]

Ponadto „agresja jest to zachowanie zmierzające do uczynienia komuś krzywdy, zaś agresywność jest względnie stałą tendencją do takich zachowań.”[11]

Z kolei „agresywność jako cecha osobowości jest pojęciem odnoszącym się albo do zachowania się, albo też do jego motywacji. Danego osobnika wtedy określamy mianem agresywnego, gdy często i w dużym nasileniu wstępują u niego zachowania agresywne lub tez odpowiadające im motywy.”[12]

Co więcej „agresywność przedstawia się jako wyuczoną dyspozycję - gotowość do reagowania agresją bądź nawykiem”(Buss, Bandura 1973,cyt.za Lucyną Kirwil 1984, s.432-436);”dyspozycję wzbudzającą zachowanie, czyli dyspozycję do agresji”(Kornadt 1975, s. 123-134).”[13]

Poza tym „agresję rozumie się jako czynność, a agresywność jako właściwość.

Agresywność jest pojmowana jako potrzeba, postawa (wrogości wobec innych ludzi, skłonności do negatywnych ocen, podejrzliwości) jak również jako rodzaj napięcia emocjonalnego powstałego w wypadku konfliktowych struktur osobowości. Agresywność bywa mechanizmem umożliwiającym przystosowanie się do otoczenia, jak również jako cecha osobowości oznacza pewną stałą gotowość do reagowania zachowaniem agresywnym w danej sytuacji.”[14]

Według R. Stacha „zachowaniami agresywnymi nazwiemy czynności, których celem jest spowodowanie innemu człowiekowi lub ludziom cierpienia fizycznego lub psychicznego, a także spowodowanie szkody lub starty cenionych przez nich wartości. Mimo niedoskonałości określenie to pozwala nie uznać za zachowania agresywne takich czynności, które co prawda powodują cierpienia fizyczne lub psychiczne, ale wywołanie tego cierpienia nie było celem tych czynności.”[15]

Należy zaznaczyć, iż „zachowania agresywne mają swój podmiot i przedmiot. Podmiotem agresji jest osoba lub grupa osób, u których występują agresywne zachowanie się. Podmiot agresji określany jest mianem „agresora”. Przedmiotem agresji są natomiast osoby lub rzeczy, na które skierowane jest agresywne zachowanie się.”[16]

Jak nie ma zgodności w rozumieniu pojęcia agresji, tak też wyróżnia się wiele teorii dotyczących genezy agresji.

„Wśród psychologów, fizjologów, etiologów i filozofów brak jest zgody, co do tego, czy agresywność jest zjawiskiem wrodzonym, instynktownym czy też powstaje w drodze uczenia się.”[17]

Ponieważ „rozbieżności w rozumieniu pojęcia agresji powiązane są z poglądami na jej genezę, to prawidłowe wydaje się przedstawienie podziału według: Ch. N. Cofer i M.H. Appley, którzy wyróżnili cztery koncepcje agresji.

1. Agresja jako instynkt powstała na drodze ewolucji, jest potrzebna a nawet konieczna do utrzymania gatunku – jako napęd działania.”[18]

Przedstawiciele koncepcji instynktownej (Z. Freud, K. Lorenz, P. Bovet) przyjęli, że człowiek rodzi się z gotowym instynktem walki, niezbędnym do życia. Tak, więc agresja jest instynktem wrodzonym, ma podłoże genetyczne i człowiek z natury zachowuje się agresywnie.[19]

„Najpełniej instynktowną teorię agresji rozwinął Z. Freud twórca psychoanalizy. W ciągu swojej pracy badawczo – naukowej najpierw uważał, że agresja jest przejawem popędu seksualnego potem, że jej źródło tkwi w strukturze osobowości. W trzecim okresie swojej twórczości opisał dwa podstawowe instynkty – instynkt życia – eros i śmierci – tantos, czyli popęd odpowiedzialny za agresywne skłonności człowieka. Od nich Freud uzależniał występowanie agresji.”[20]

Z kolei Alfred Adler, twierdził, że: zasadniczymi motywami ludzkiego działania są niepełnowartościowe organy i kompleksy niższości, a źródła agresji drzemią w czynnikach biologicznych tkwiących w danym organizmie.[21]

Natomiast H. Hermann, E. Kris, W. Loevenstein „uważali, że instynkt agresji istnieje samodzielnie i stanowi zasadniczą siłę napędową ludzkiego działania. Zdaniem wymienionych autorów skłonność do agresji tkwi potencjalnie w organizmie, frustracja zaś może stwarzać jedynie warunki sprzyjające jej wyzwalaniu się i manifestowaniu na zewnątrz. Działania agresywne mogą, więc co prawda występować pod wpływem frustracji, zasadnicze ich źródło tkwi jednak w wewnętrznej potrzebie niszczenia, walki, która manifestuje się w sposób konieczny i w zasadzie nie może być inaczej zaspokojona jak na drodze agresji.”[22]

2. Agresja jako reakcja na frustrację czyli stan charakteryzujący się niepokojem, przygnębieniem będącym wynikiem niemożności zrealizowania założonego celu.[23]

Neopsychoanalitycy uważali, że u człowieka dominują wrodzone instynkty społeczne, a agresja jest w stosunku do nich zjawiskiem wtórnym i ujawnia się, gdy instynkty społeczne z pewnych powodów nie mogą być zaspokojone.

Również K. Menninger sądził, że, skłonności agresywne nie są wrodzone, lecz są efektem braku zaspokojenia podstawowych potrzeb.[24]

Przedstawiciele teorii frustracji (J. Dollard, N.E. Miller, R.R.Sears, J.P.Scott, A.H. Maslov, T.M. Newcomb, E. Aronson), przyjmują, że zachowania agresywne są skutkiem napięcia emocjonalnego wywołanego sytuacją frustracyjną, która powstała w wyniku dążenia do wykonania jakiejś czynności i istnienia przeszkody uniemożliwiającej jej wykonanie. Sytuacja frustracyjna powoduje napięcie emocjonalne, które prowadzi do agresji.[25]

Według Maslowa „agresja jest następstwem zagrożeń bytu danej jednostki oraz blokady jej najbardziej podstawowych potrzeb.”[26]

3. „Agresja jest nabytym popędem wg określenia A. Bussa (Cofek, Appley, 1973) przewijającym się w emocjonalnej reakcji gniewu. Stopnie przejawiania gniewu są bardzo zróżnicowane; od niezadowolenia poprzez oburzenie aż do złości. Silny gniew utrudnia porozumienie z ludźmi, rodzi konflikty, czasami tragiczne w sutkach.”[27]

Przedstawiciele teorii agresji jako nabyty popęd (J. Dollard i N.R. Miller, R. R. Sears), sądzą, iż gniew jest wyuczonym popędem i pewne zachowania jak szarpanie czy bicie są wrodzonymi gniewnymi reakcjami na określone sytuacje.[28]

4. Agresja jako nawyk / wyuczenie przez wzmacnianie/ wg A. Bussa powstaje z intensywności oraz częstotliwości, doznawanych frustracji, napaści i przykrości. Wpływ na utrwalanie takiego typu agresji mają oddziaływania np. członków grup nieformalnych, temperament człowieka np. sangwiniczny i choleryczny oraz brak tolerancji.[29]

Przedstawiciele koncepcji behawioralnej min. (A. H. Buss) podają, iż agresja powstaje pod wpływem procesu uczenia się i podniet zewnętrznych. Wpływ na intensywność i częstotliwość pojawiania reakcji agresywnych może mieć też istnienie czynników wrodzonych, tkj.: Cechy temperamentu-impulsywność, aktywność, układ nerwowy oraz funkcjonowanie gruczołów wydzielania wewnętrznego.[30]

Istotą mechanizmu modelowania, uczenia społecznego jest naśladowanie innych zachowań. Dlatego otoczenie człowieka ogrywa ważną rolę w uczeniu się agresji. Akceptacja wzorów agresywnego zachowania się występujących w danej grupie, jest warunkiem środowiskowym przyczyniającym się do agresji.[31]

„Istnienie różnorodnych teorii agresji dowodzi złożoności zjawiska. Żadna z koncepcji nie wyjaśnia do końca jej rodowodu, żadnej nie można jednoznacznie odrzucić. Z tego względu współczesne nauki społeczne przyjmują teorię wieloczynnikową, w myśl, której agresywność jest funkcją złożonej interakcji wrodzonych skłonności i reakcji wyuczonych. Agresja obejmuje zachowania, których nie da się wyprowadzić z działania jednego motywu czy instynktu.”[32]

Wyróżnia się również pojęcia, szersze i różne znaczeniowo od „agresji”. Takim pojęciem pokrewnym do słowa agresji jest przemoc.

„Z psychologicznego punktu widzenia są to pojęcia definiujące zachowania nastawione na różne cele i m.in. z tego powodu nie powinno się stosować ich zmiennie. Tak, więc, wszelkie formy negatywnych /społecznie naznaczonych jako negatywnie, a zatem niezgodnych z normami ustalonymi przez dane społeczeństwo/ zachowań, ale także postaw i poglądów prezentowanych na ekranie mogą nosić znamiona zarówno przemocy, jak i agresji. Przemocą będą, więc akty zagłady, wyzysku, zbrojnych interwencji itp., jednym słowem wszystkie sytuacje, w których mamy do czynienia z wykorzystaniem przewagi (słownej, fizycznej, materialnej czy emocjonalnej) jednej osoby (bądź kilku osób, instytucji, organizacji) nad drugą. Agresja natomiast jest związana z aspektem behawioralnym i zawężać się będzie do fizycznej lub werbalnej ekspresji negatywnych napięć. Będzie sposobem i środkiem redukcji nieprzyjemnych stanów emocjonalnych stosowanych przez osoby doświadczające różnorodnych frustracji i nieznające innych potencjalnych sposobów rozładowania owych napięć jak tylko agresja.”[33]

Kolejny podrozdział niniejszej pracy jest poświęcony przyczynom agresji prezentowanym w literaturze przedmiotu.

Profesor. Dr hab. Anna Brzezińska, psycholog podkreśla, iż agresję nosimy w sobie, jesteśmy w nią wyposażeni od początku naszego życia. Dzięki agresji zaspokajamy wszelkie potrzeby a, więc bez niej nie byłoby po prostu życia.

Problem z agresją pojawia się wtedy, gdy na tę pierwotną tendencje nakładają się ograniczenia psychiczne lub fizyczne, np. w sytuacjach, gdy pojawiają się przeszkody, utrudnienia, zakazy czy kary.[34]

Ponadto jednym z bodźców wywołujących agresję jest frustracja pojawiająca się, gdy jednostka dążąca do jakiegoś celu zostanie w tym powstrzymana. Co więcej frustracja silniej pobudza do agresji, gdy frustrujące doznanie jest połączone z oglądaniem aktów przemocy.[35]

Należy wskazać, iż agresja w dużej mierze jest wynikiem społecznego uczenie się, polegającego na tym, że dzieci poprzez czerpanie wzorów z otaczającej rzeczywistości, naśladowanie negatywnych zachowań uczą się rozwiązywać różne konflikty przy użyciu siły a szczególnie, gdy zauważą korzystny rezultat zachowania agresywnego.[36]

Agresja dzieci w szczególności jest następstwem oddziaływania określonych modeli, zwłaszcza takich, które wzbudzają podziw, a mogą nimi być: rodzice w świecie realnym czy bohaterowie filmów na ekranie.[37]

Dlatego rzeczą ważną jest, aby źródeł agresji szukać już w okresie wczesnego dzieciństwa gdzie, wpływ rodziny oraz środków przekazu odgrywa istotną rolę.[38]

Rodzina jako najważniejsze środowisko wychowawcze dla dziecka oddziałuje na jednostkę najdłużej i najmocniej /Cudak 1998/.

Do jej zadań należy przede wszystkim zaspokajanie podstawowych potrzeb dziecka. Ich niezaspokojenie brak rodzinnej stabilności emocjonalnej, konflikty rodzinne prowadzą do nieprawidłowego rozwoju psychicznego dziecka czy też zachowań agresywnych.[39]

Ponadto rodzina kieruje procesem rozumienia świata, norm i obowiązujących wartości. Dziecko w rodzinie uczy się przede wszystkim wartościowania, co jest dobre, a co złe.[40]

„Rodzina jest zbiorowością ludzi powiązanych ze sobą więzią małżeństwa, pokrewieństwa, powinowactwa lub adopcji (Z.Tyszka, Socjologia rodziny, Warszawa 1979, s.10). Stanowi podstawowe środowisko życia i wychowania młodego pokolenia (…). Rodzina to nie tylko ważne źródło wsparcia społecznego (podmiotowego i przedmiotowego), ale jest też instytucją społeczną, która bardziej niż inna może wywołać stres o różnej intensywności i nierzadko trudnych do odgadnięcia skutkach.”[41]

„Rodzina stanowi podstawę rozwoju dziecka. Od atmosfery i wzajemnych relacji między jej członkami zależy jego stosunek do świata i innych ludzi.”[42]

W dużej mierze „od środowiska rodzinnego zależy, czy rozwiną się u dziecka zachowana pro- czy antyspołeczne, czy rozwinie się u niego agresywny sposób reagowania.”[43]

Przez proces wychowawczy rodziców można kształtować, wzmagać, zmieniać lub tłumić przejawy agresji u dzieci. (Brontenbrenner 1979).[44]

Należy tu wskazać, iż „dzieci agresywne” to takie, które nauczyły się w obliczu trudności reagować częściej niż ich koledzy uogólnionym poczuciem zagrożenia i postawą obronną, wyrażającą się zachowaniem agresywnym.”[45]

Właściwości środowiska rodzinnego mają ważne znaczenie wychowawcze, a szczególnie struktura rodziny w skład, której wchodzi: układ ról, wzajemnych relacji, stosunkowo długi czas przebywania razem.(Prężna 1989m Walrond-Skinner 1980, Wojciechowska 1980, 1988, Ziemska 1969, 1977,1986).[46]

W ostatnich latach w strukturze oraz funkcjonowaniu rodziny zaszły istotne zmiany. Zaobserwowano spadek dzietności, wzrost liczby samotnych matek.

Również obniżeniu ulegają wartości moralne, a członkowie rodziny często pozostają dla siebie obcymi ludźmi.

Na funkcjonowanie rodziny składa się atmosfera panująca w domu, która jest czynnikiem istotnym w procesie wychowania, a często też bywa przyczyną agresji u dzieci. Zjawisko to ma miejsce, gdy występuje konfliktowa atmosfera rodzinna, brak jest miłości najbliższych, stosowane są kary cielesne.[47]

Atmosferę w rodzinie dzieli się na korzystną dla rozwoju oraz kształtowania osobowości dziecka i atmosferę, która wywiera negatywny wpływ na postępy w rozwoju psychicznym dzieci, prowadzącą do powstania zaburzeń w jego zachowaniu.[48]

Należy zaznaczyć, iż klimat życia rodzinnego jest jednym w ważniejszych czynników generalizujących wieloczynnikową agresję.[49]

Określone znaczenie w wychowaniu dziecka ma również wykształcenie rodziców.

Autor „Zygmunt Markocki uważa, że poziom wykształcenia, jaki reprezentują rodzice wiąże się z określonym sposobem spełniania przez rodzinę zadań wychowawczych.”[50]

Również ciężka sytuacja materialna rodziny nie stwarza korzystnych warunków do rozwoju dzieci, nie pozwala na zaspokojenie podstawowych potrzeb bytowych i prowadzi do rodzinnych konfliktów.[51]

Ponadto „złość dzieci rodzi się najczęściej wtedy, gdy ich potrzeby nie są zaspokojone, oczekiwania nie zostały spełnione, a cele osiągnięte. Do podstawowych potrzeb należą: świadomość własnej wartości, potrzeba bycia społecznie akceptowanym oraz poczucie przynależności do grupy.”[52]

„Zgodnie z teorią agresji opracowaną przez Bandurę i Waltera (1968) podstawową przyczyną powstawania agresji u dzieci jest długotrwała niemożność zaspokojenia potrzeby zależności emocjonalnej. Brak tej więzi uniemożliwia dzieciom identyfikację z normami czy postawami ich rodziców. W efekcie nie dochodzi do internalizacji mechanizmów kontroli wewnętrznej, zaś agresja dziecka może łatwo przejawiać się w formie bezpośredniej.”[53]

Ponadto merytoryczne znaczenie dla kształtowania i rozwoju osobowości dziecka mają doświadczenia nabyte w okresie dzieciństwa. Postawy rodziców, ich stosunek do dziecka determinują jego późniejsze zachowania w określonych sytuacjach.[54]

Dlatego zgodnie z teorią agresji opracowaną przez Bandurę i Waltera (1968): „inną przyczyną powstawania agresji jest obecność w rodzinie osoby agresywnej, która może stać się wzorem do naśladowania dla dziecka, zawłaszcza, jeśli postrzegana jest jako ktoś kompetentny, zajmujący wysoką pozycję społeczną. Agresywne autorytety są bardzo skuteczne w modelowaniu zachowań agresywnych.

Ważną przyczyną agresji jest tolerowanie przez rodziców zachowań agresywnych swych dzieci. Tolerancja ta może przejawiać formę zezwolenia na zachowania agresywne, zachęcania do nich, czy też niekarania za nie. Takie postępowanie rodziców nie sprzyja rozwojowi u dziecka umiejętności kontrolowania własnych agresywnych impulsów lub reakcji.”[55]

Przy tym istotne znacznie wywiera niezgodne współżycie rodziców, brak wzajemnego szacunku, obojętność i nieczułość rodziców wobec dziecka, nadawanie życiu rodzinnemu zbyt szybkiego, „nerwowego” tempa, przejawianie uczuć negatywnych od niechęci do nienawistnego odtrącenia oraz nieopanowane, gwałtowne zachowania doprowadzają do częstych konfliktów sprzyjających powstawaniu nadmiernej pobudliwości nerwowej, a także napięcia emocjonalnego dziecka, co może znaleźć ujście w jego agresywnym zachowaniu.[56]

Do przyczyn powstawania agresji dzieci należą surowe lub zbyt liberalne metody wychowawcze rodziców wobec własnych dzieci.

Autor Zygmunt Markocki wskazuje, iż „rodzinny system nagród i kar jest czynnikiem kontroli rodzicielskiej, uczy zachowań pożądanych i niepożądanych, odgrywa ważną rolę w procesie uspołeczniania dziecka.”[57]

Rodzice, którzy traktują brutalnie swoje dzieci, dostarczają im złych wzorów. Z wielu badań wynika, że bicie dziecka przez osoby przez niekochane wytwarza w nim przekonanie, że jeśli coś jest dla człowieka ważne, to może on użyć siły fizycznej.[58]

Dziecko, które uwierzyło w pozytywną rolę przemocy w dążeniu do celu, szczególnie, gdy w wyniku agresywnego działania otrzyma określone korzyści oraz przekonało się, że agresja jest zachowaniem właściwym i akceptowanym, jest bardziej podatne na przejawianie tego typu zachowań.[59]

Niedobrze jest też, gdy w obowiązującym systemie nakazów i zakazów pojawiają się niespójności. Kiedy w zachowaniu dorosłych brakuje konsekwencji i raz za określone zachowanie dziecko bywa nagradzane, a za chwilę za to samo doświadczy kary. W takim momencie wymykają się z pod kontroli zasady określane przez rodziców, co wolno i czego nie wolno.[60]

Agresja dziecka wzmagana jest przede wszystkim przez brak konsekwencji w postępowaniu wychowawczym rodziców oraz ich niecierpliwość, brak opanowania i brutalne zachowanie. Wynikiem takiego postępowania rodziców jest osłabienie więzi uczuciowej z dzieckiem, co prowadzi do osamotnienia, lęku, frustracji, a w konsekwencji też do agresji (Piekarska 1984b, Dembowski 1986a, s. 214-226).[61]

Reasumując rodzice kształtują postawy agresywne swoich dzieci przez własne zachowania agresywne i słuszne będzie tu stwierdzenie, że agresja rodzi agresję.[62]

Przyzwalająca i zachęcająca postawa dorosłych w stosunku do otwartej agresji dziecka zwiększa częstotliwość zachowań agresywnych. Większość dzieci agresywnych pochodzi z rodzin, gdzie jedno lub oboje rodzice to osoby wykazujące agresję.[63]

K., Dudkiewicz pisze, że: „dziecko, które jest świadkiem przemocy w swoim najbliższym środowisku, może także zachowywać się agresywnie wobec innych osób, tym bardziej, że przemoc w wychowaniu dzieci ma tendencję do utrwalania się z pokolenia na pokolenie.” [64]

Środowisko wychowawcze dziecka stanowi nie tylko to, co dzieje się w jego bezpośrednim otoczeniu, ale i to, co dociera do niego dzięki przekazowi pośredniemu – szczególnie za pomocą telewizora. Stał się on dominującym ogniwem środowiska życia dziecka i jednym z podstawowych źródeł poznawania świata. Kontakt dziecka z telewizją rozpoczyna się bardzo wcześnie, ma charakter codzienny, permanentny a z biegiem lat coraz dłuższy. Najbardziej aktywną grupą pod względem czasu oglądania telewizji są dzieci w przedziale wiekowym 4-5 do 10-12 lat, które oglądają programy w telewizji adresowane zarówno do młodego odbiorcy, jak i do ludzi dorosłych, o bardzo zróżnicowanej tematyce, często nasycone obrazami przemocy.[65]

Nowy słownik pedagogiczny określa telewizję jako „przesyłanie na odległość ruchomych obrazów i dźwięków za pośrednictwem fal elektromagnetycznych i odbieranie ich za pomocą telewizora.”[66]

Należy zaznaczyć, iż „ostatnie lata przyniosły olbrzymi rozwój i wzrost użytkowania różnych środków masowego przekazu, a co za tym idzie wzrost czasu poświęconego na odbiór różnych form przekazów medialnych i wzrost różnorodności odbieranych treści.”[67]

„Dzieci w dzisiejszych czasach już od maleńkości są uzależnione od telewizora, który jest przypuszczalnie jednym z główniejszych źródeł agresji dzieci.”[68]

Są one najbardziej podatną grupą na bodźce z ekranu i regularny kontakt z przemocą w telewizji może mieć dla nich negatywne skutki na całe życie.

Marek Hendrykowski: uważa, że: „w wielu domach telewizor pełni rolę niańki czy starszego brata dla pozbawionego opieki dziecka, które ogląda wszystko bez jakiejkolwiek kontroli ze strony rodziców. Zmienił się styl życia rodzinnego. Zanikają bliskie więzi, ludzie nie rozmawiają ze sobą, żyją obok, stają się sobie obcy. (…).W pojęciu wielu rodziców to telewizja odpowiada za to, co ich dzieci oglądają, i to ona je demoralizuje. Odpowiedzialność za wychowanie młodego człowieka ponoszą w świetle takiego przekonania media. Zwłaszcza telewizja. (…) Tacy, właśnie, skłonni do łatwego samorozgrzeszenia rodzice uważają się za z góry usprawiedliwionych.”[69]

Bardzo często rodzice ograniczają do minimum czas poświęcany dzieciom i w takich przypadkach rolę wychowawczą przejmuje telewizja stając się jedną z najbardziej popularnych form spędzania wolnego czasu. Dawniej uważano telewizor za element integrujący rodzinę, a dziecko przed telewizorem było bezpieczniejsze niż na ulicy. Obecnie wpływ telewizji ma dwojaki charakter. Z jednej strony oferuje bogate możliwości poznawania świata, z drugiej stanowi zagrożenie dla rozwoju dziecka, gdyż przemożny wpływ telewizji niepokoi w kontekście narastającej agresji.

Ponieważ trwałym komponentem wielu programów telewizyjnych są sceny z agresją, prezentowany przez telewizję obraz świata wywiera głęboki wpływ na dzieci.

Telewizja buduje autorytety, głęboko przenika do życia rodzinnego ludzi kształtując przy tym zachowana społeczne poprzez popularyzację różnorodnych wzorów. [70]

Telewizja oddziałuje na wszelakie aspekty życia dziecka, w szczególności na jego sposób myślenia, wyobraźnię, osobowość, a w tym tendencje do zachowań agresywnych.[71]

Agresja w naszym społeczeństwie, w życiu codziennym znaczenie się powiększyła, wręcz przeraża swym zasięgiem i chociaż nie należy jej łączyć wyłącznie z telewizją, to jednak ona również ponosi dużą część odpowiedzialności.

W dzisiejszych czasach telewizja prezentuje ciężkie, ostre, drastyczne i mocne programy, które są podszyte taką ilością agresji, nienawiści i przemocy, jakiej nie oglądało, żadne pokolenie w dziejach ludzkości.[72]

Największą oglądalnością ciszą się filmy z elementami agresji, które nie promują pozytywnych zachowań tylko negatywne wzorce niegodne do naśladowania.

„Dzieci narażone na oglądanie przemocy w mediach są bardziej skłonne same ją stosować. One uczą się, obserwując innych, a media dostarczają im wzorców do tej obserwacji. W wielu aktach agresji dokonanych przez nieletnich wzory morderstw czerpano z filmów. Smutne jest to, że kultura medialna promuje jako atrakcyjne te zachowania, które nie mają nic wspólnego z dobrem, z troską o dojrzałość osobową człowieka. A w końcu, gdy odbiorca mediów naiwnie uwierzy tej kulturze, wtedy ona właśnie najbardziej go potępia.”[73]

„Ogromną rolę w „uwrażliwianiu”, szczególnie młodego widza mają drastyczne filmy nasycone scenami przemocy, które działają jak – przysłowiowy narkotyk. Początek „uzależniana się” zaczyna się od niekontrolowanego ich oglądania, to zaś powoduje „nałóg” i dalszy wzrost zapotrzebowania na rzecz oglądania coraz bardziej drastycznych scen – aż do utraty wrażliwości” na rzecz „naturalnej akceptacji” scen przemocy, co w jakimś procencie kończy się tragicznie, ze względu na wprowadzenie w czyn zapożyczonych scenariuszy, z wcześniej obejrzanych filmów. Niebezpieczne jest, pozostawienie dzieci samym sobie, w tak trudnym okresie dorastania, bez bieżącej pomocy osób dorosłych, gdyż nadmierne obcowanie ze złymi wzorami nie prowadzi do niczego dobrego, szczególnie, gdy nie ukształtowaliśmy w dziecku wrażliwości na cierpienie innych istot.”[74]

Ponadto „nieprawidłowy zakres kontaktów dziecka z telewizją, polegający na poświęcaniu jej bardzo dużej ilości czasu każdego dnia, na oglądanie emitowanych późnym wieczorem a nawet w nocy, obfitujących w sceny przemocy, może prowadzić do groźnych dla prawidłowego rozwoju dziecka skutków.(…) Telewizja prezentuje pewną wizje świata, którą osoby skłonne są przejmować, szczególnie dzieci mieszają telewizyjną fikcję z rzeczywistością.”[75]

„Profesor zw. dr hab. Alicja Helman uważa, iż film (…) nigdy nie odzwierciedla rzeczywistości społecznej w sposób bezpośredni. Raczej odzwierciedla wyobrażenia, jakie dane społeczności żywią na własny temat lub ich projekcje życzeniowe.”[76]

„Dzieci z zaciekawieniem obserwują wszystko, co dzieje się na ekranie telewizora, często też identyfikują się z oglądanymi postaciami, zdarza się też, że naśladują negatywnych bohaterów filmowych.”[77]

Co więcej, „dzieci nie tylko odtwarzają zachowanie ekranowych postaci, lecz rozszerzają jeszcze repertuar agresywnych zachowań i wypowiedzi bohaterów telewizyjnych. Dodatkowo wspomnieć trzeba, że dziecko naśladuje zachowania innych osób w sposób automatyczny, bez uświadamiania sobie zamiaru powtórzenia zaobserwowanego zachowania.”[78]

Autorzy literatury przedmiotu są zgodni, co do kwestii, że agresja prezentowana w telewizji wywiera szkodliwy wpływ na dzieci zwiększając prawdopodobieństwo późniejszego agresywnego zachowania się odbiorców.

Nie ulega wątpliwości, że: „dzieci są grupą szczególnie zagrożoną wpływem telewizji, ponieważ w większym stopniu niż ludzie dorośli skłonne są do utożsamiania się z postaciami telewizyjnymi i wiele wydarzeń fikcyjnych uznają za zgodne z rzeczywistością. Dziecko obserwując w telewizji bardzo dużo scen agresji wyrabia w sobie przekonanie, że jest to coś powszechnego. Dodatkowo częstotliwość występowania tego typu scen powoduje odwrażliwienie emocjonalne na bodźce, które wcześniej wywoływały duże wrażenie. W konsekwencji młody widz staje się obojętny, przez co łatwiej o naśladowanie wzorów agresji i agresywne zachowanie w życiu realnym.”[79]

Należy również wskazać, iż przyswajaniu przez dzieci, z ekranu wzorów agresywnego zachowania ułatwia sposób, w jaki prezentowana jest w telewizji agresja, min., gdy: przynosi satysfakcję, nagrodę lub nie jest ukarana, jest demonstrowana przez osobę, z którą łatwo jest się widzowi utożsamić, jest usprawiedliwiona czy aprobowana, realistyczna, nie widać negatywnych skutków agresji.

Na podstawie literatury można stwierdzić, że częste oglądanie przemocy „uodparnia” na cudzy ból i stępia wrażliwość moralną.”[80]

Z kolei ważnym procesem nauki obserwacji przy opanowaniu agresywnych wzorców zachowania jest nauka z obserwacji i nauka na modelu.[81]

Należy zaznaczyć, że: „Ukazywane w telewizji sceny przemocy nasycone są silnymi emocjami – strachem, złością, gniewem, bólem itd., Ponieważ zaś są to emocje o charakterze pierwotnym, a więc bardzo mocne, łatwo ulegają generalizacji i przenoszą się na osoby z otoczenia.”[82]

Autor „L. F. Lowenstein (1978) podkreśla, że okazjonalnie widziane sceny przemocy mogą wprawdzie nie oddziaływać na dziecko, jednak częste ich oglądanie prowadzić może do negatywnych społecznie zachowań.”[83]

Natomiast „częste obcowanie ze scenami przemocy może prowadzić do desensytyzacji, czyli zobojętnienia uczuciowego. Przyczyną jest przekonanie o normalności i powszechności tych zachowań- z jednej strony, z drugiej zaś zjawisko habituacji, oznacza ono, iż często pobudzony do reakcji emocjonalnej organizm zaczyna spostrzegać oddziaływujące bodźce jako niemające znaczenia, w wyniku, czego pierwotnie silna reakcja emocjonalna ulega wytłumieniu (…). Dziecko, oglądając sceny przemocy, przyzwyczaja się do uzyskiwania w ich efekcie stanu podniecenia emocjonalnego, z czasem jednak w wyniku habituacji osiągnięcie takiego samego poziomu pobudzenia wymaga działania silniejszych bodźców, a więc oglądania coraz „mocniejszych” i bardziej wyrafinowanych scen grozy.”[84]

Ponadto częste oglądanie brutalnych scenom prezentowanych w telewizji uodparnia nawet najbardziej czułych na ludzką krzywdę, przytępia wrażliwość na drugiego człowieka. Widzowie nabierają przekonania o ich normalności i reagują na nie obojętnie nie wykazując emocji. Ponadto przenosząc treści agresywnych programów do życia codziennego, widz nie ma poczucia winy przy własnych agresywnych zachowaniach.[85]

Co więcej dzieci, które stosunkowo często oglądają telewizyjną przemoc podpatrując agresywne wzorce zachowań z czasem stają się coraz bardziej odporne na jakąkolwiek zmianę. Wynikiem tego w późniejszym okresie jest to, iż agresywne dziecko przekształca się w bardziej agresywnego dorosłego. Poddanie dziecka „obróbce” przemocy medialnej może skutkować przez całe życie.[86]

Przy tym, systematyczne oglądanie programów nasyconych agresją naraża dziecko na ukształtowanie błędnej i szkodliwej wizji ludzi i świata. Osoby takie widzą świat jako zagrażający bardziej niż naprawdę jest, a przemoc jako częsty i usprawiedliwiony sposób postępowania w sytuacjach konfliktowych.[87]

Nadto „codzienne wielogodzinne oglądanie telewizji z elementami przemocy wypacza dziecięcą osobowość, zanikają wszelkie wartości moralne i wychowawcze.”[88]

Należy również wspomnieć, że: „oprócz scen przemocy także i efekty techniczne zwiększające ekscytację (a więc niespecyficzne pobudzenie) powodować mogą wzrost agresji.”[89]

Telewizja poprzez operowanie szybko zmieniającymi się obrazami, dźwiękiem, słowem i poprzez specyficzne warunki odbioru programów telewizyjnych uczy natychmiastowego często bezrefleksyjnego reagowania na bodźce sytuacje i zdarzenia. Najczęściej są to reakcje agresywne, bo świat na ekranie bywa groźny i niebezpieczny. Na dziecko, wpływają przeróżne intensywne bodźce optyczne i akustyczne, pobudzające i aktywizujące funkcje psychiczne.[90]

Wpływ telewizji na dziecko nie zależy tylko od samej jakości nadawanych programów, lecz również od postawy młodych odbiorców.[91]

Najbardziej podatne, narażone na negatywny wpływ telewizji są te dzieci, które nie zawsze rozumieją oglądane programy, filmy telewizyjne, nie potrafią często odróżnić ekranowej fikcji od rzeczywistości i nie wiedzą, co to jest krytyczne oglądanie telewizji. Ponadto wpływem telewizji zagrożone są też dzieci, których rodzice nie nauczyli odpowiedniego podejścia i korzystania z telewizji.[92]

Należy również zauważyć, iż negatywny wpływ telewizji powiązany jest z czynnikami środowiskowymi. Status społeczno – ekonomiczny i wykształcenie mają istotny wpływ na sposób oglądania i preferowania oglądanych programów telewizyjnych.

Szczególnie ważne jest, w jaki sposób rodzice kontrolują oglądanie telewizji a przez to, jakich wzorców telewizyjnych dostarczają swoim dzieci.

Jeżeli rodzice nie ustalają czasu, reguł, zwyczajów oglądania telewizji, nie oglądają jej razem z dziećmi, nie rozmawiają o obejrzanych programach, prawdopodobieństwo ulegania dzieci wzorcom prezentowanym przez telewizję jest zasadniczo większe.

Na podstawie literatury przedmiotu można stwierdzić, iż prawdopodobieństwo wpływu telewizji na zachowania dzieci zwiększa nawykowe oglądanie telewizji.

Do nawykowego oglądania telewizji dzieci często przyczyniają się ich rodzice, którzy nie wykazują innych zainteresowań i sami często z przyzwyczajenia ją oglądają.[93]

Należy wskazać również, że „największe ryzyko eskalacji agresji pod wpływem oglądania telewizji występuje u osób ze środowisk kulturowo i materialnie uboższych, zwłaszcza, jeśli ich rodzice akceptują zachowania agresywne i sami często stosują kary fizyczne oraz jeśli dziecko czuje się odrzucone.”[94]

Miarodajnym czynnikiem na podstawie, którego można oceniać korzyści z użytkowania telewizji lub szkody przez nią powodowane są warunki i relacje panujące w rodzinach.[95]

1. Wywołanie pobudzenia autonomicznego - wywołane przez obserwację przypadków przemocy w mediach. Wzmożone pobudzenie może facylitować agresję przez podnoszenie poziomu aktywności podmiotu i nasilanie reakcji dominujących.(…)

2. Aktywacja agresywnych myśli i uczuć - oglądanie obrazów agresywnych interakcji w mediach zwiększa łatwość dostępu obserwatora do własnych agresywnych myśli i uczuć.(…)

3. Nabywanie nowych reakcji agresywnych - kontakt z agresją może zainicjować proces uczenia się społecznego, który prowadzi do nabywania nowych zachowań.(…)

4. Osłabienie zahamowań przed agresją – kontakt z przemocą w mediach może osłabić zahamowania widzów prze agresją, ponieważ wywołuje wrażenie, że agresją jest powszechną i akceptowaną cechą interakcji społecznych.(…)

5. Desensytyzacja na cierpienie ofiar – powtarzający się kontakt z przemocą w mediach prowadzi do habituacji, która redukuje wrażliwość widzów na cierpienie ofiar.(…)

6. Kształtowanie poglądu widzów na rzeczywistość – (…) Nadmierny kontakt z przemocą w mediach prowadzi do przyjęcia przez widzów bardziej rygorystycznych poglądów na zapobieganie przestępczości i na karanie przestępców (…).

Wyżej wymienione punkty przyczyniają się znacząco do wzrostu agresji.”[96]

Ponadto „emisja filmów eksponujących nadużywanie siły nie jest niebezpieczna, dopóki przed ekranem siedzą ludzie świadomi różnic między fikcją a rzeczywistością. Niestety 30 procent stałych widzów to dzieci i młodzież.

Telewizja wobec dzieci odgrywa rolę niańki, a młodzieży dostarcza wzorców postępowania, rozbudza konsumpcyjne apetyty, popularyzuje modę na bycie twardym, bezwzględnym i silnym, chociaż niekoniecznie inteligentnym.”[97]

„Telewizja jest niewątpliwym dobrodziejstwem XXI wieku i jak wszystkie dobrodziejstwa techniczne nieodpowiednio używane może przynieść szkodę ludziom, a w szczególności dzieciom.”[98]

Mimo wszystko „telewizja nie powinna być wynalazkiem „siejącym w duszy ludzkiej agresję”, ale powinna być nośnikiem pozytywnych wartości.”[99]

W niniejszej części pracy, dokonano przeglądu przyczyn agresji na podstawie literatury przedmiotu, natomiast celem następnego podrozdziału jest przedstawienie najczęściej przejawianych form agresji.

Agresja przynosi cierpienie i szkodę innym. Różni autorzy w różny sposób klasyfikują typy agresji jednak najczęściej przejawia się ona w różnych formach słownego i fizycznego ataku na inne osoby lub przedmioty.[100]

1. „Agresja fizyczna - określana jest jako atak na inną osobę, w którym atakujący posługuje się określonymi częściami ciała lub narzędziami, zadając ból, cierpienie lub wyrządzając szkody osobie będącej przedmiotem agresji. Przejawia się w uderzaniu lub pobiciu kogoś, w uszkodzeniu albo zniszczeniu mienia społecznego lub osobistego.”[101]

Agresja fizyczna w stosunku do osób wyraża się w szarpaniu, popychaniu, potrząsaniu, kopaniu, biciu lub w znęcaniu się, itp.[102]

2. „Agresja słowna - polega na posłużeniu się bodźcami werbalnymi szkodliwymi dla atakowania osoby, wywołującymi u niej strach, poczucie krzywdy lub odrzucenie uczuciowe.”[103]

Agresja słowna wyraża się w formie wypowiedzi poniżających, co pociąga za sobą negatywne konsekwencje dla osoby, na którą skierowana jest agresja.[104]

Ponadto objawia się w niektórych żądaniach, rozkazach, wyzwiskach, lekceważącym traktowaniu, podjudzaniu do agresji, odmowie udziału we wspólnym działaniu, odbieraniu przysługujących komuś uprawnień, zawstydzaniu, ośmieszaniu, obmawianiu, pretensjach, kłótniach i groźbach.[105]

Agresja bezpośrednia – oznacza atak skierowany na drugą osobę lub na przeszkody będące źródłem sfrustrowania.

Agresja przemieszczona – skierowana jest na inne osoby bądź przedmioty związane w jakiś sposób z rzeczywistym obiektem agresji.[106]

Agresja pośrednia występuje, tam gdzie ”zachowania powodują szkodę lub przykrość osobie, na którą skierowana jest agresja, nie przybierają jednak formy bezpośredniego na nią ataku.”[107]

Agresja pośrednia ma miejsce w sytuacji, gdy wypowiedzi agresywne skierowane są do osób trzecich.[108]

Agresja słowna pośrednia, zmierza do wytworzenia negatywnej aury wokół atakowanej osoby i do obniżenia jej wartości w oczach innych.[109]

„Agresja przeniesiona jest agresją skierowaną na osoby lub przedmioty niebędące przyczyną agresji.”[110]

„Manifestując agresywne zachowania, dzieci szukają jak najskuteczniejszych sposobów grożenia czy też ranienia rówieśników, stosują jednak w zależności od płci odmienne sposoby ich realizacji.”[111]

Agresja fizyczna częściej występuje u dzieci młodszych, a słowna jest bardziej powszechna u dzieci osiągających wiek szkolny (McCabe i Lipscomb,1988)[112]

„U kobiet obserwujemy znacznie mniejszą stałość agresji niż u mężczyzn, co prawdopodobnie wynika z różnic w standardach związanych z płcią i różnicach socjalizacji chłopców i dziewcząt. Różnice w organizacji agresji u chłopców i dziewcząt powstają w toku rozwoju ich osobowości.”[113]

„Chłopcy częściej dopuszczają się ataków agresji fizycznej z przejawami brutalności, przemocy i siły oraz napastują swoich rówieśników poprzez różne zachowania „dokuczliwe”.[114]

„Dziewczęta natomiast odwołują się częściej do interakcyjnych i społecznych form krzywdzenia, odbierania też jako takie przez ich rówieśników, np. godzą w związki przyjacielskie, rozpowszechniają krzywdzące informacje itp. Posługują się, więc zasadniczo instrumentarium werbalnym”[115].

„U dziewcząt zdecydowanie częściej wysteruje agresja pośrednia pod postacią złośliwego plotkowania, izolowania, tworzenia klik i innych „manipulacji” społecznych. Wyniki dotyczące agresji słownej nie są jednoznaczne. Stwierdza się niekiedy jej wyższy poziom u dziewcząt lub brak zróżnicowania w zależności od płci.”[116]

Aby skutecznie przeciwdziałać narastającej agresji należy określić sposoby zapobiegania temu zjawisku.

Najważniejszym środowiskiem wychowawczym dla dziecka jest rodzina, która przez swoje zabiegi nadaje wychowaniu pewien kierunek, kształtuje właściwy stosunek do siebie i innych ludzi. Rodzice powinni nauczyć dziecko wyrażania swoich uczuć i radzenia sobie z konfliktami.

Niestety z wielu badań wynika, że agresja dzieci to przede wszystkim efekt oddziaływań rodzinnych, a szczególnie negatywnych postaw wychowawczych rodziców, którzy często nieświadomie dostarczają wzorów agresywnych zachowań do obserwacji i naśladownictwa swoim dzieciom. Ponieważ najmłodsze pokolenie jest bacznym obserwatorem uczy się obojętności i znieczulenia.

Przejawianie właściwych postaw wychowawczych rodziców wobec dziecka polega na opiekowaniu i obdarzaniu dziecka miłością, dostrzeganiu jego potrzeb, poszanowaniu indywidualności oraz umożliwianiu mu wykazania się aktywnością.

Postawy pozytywne nie sprzyjają wykształcaniu u dziecka agresji, a wręcz, gdy tendencje takie się pojawiają, nie są utrwalane, ale tłumione i hamowane poprzez zastępowanie ich zachowaniami prospołecznymi.[117]

„Rodzice powinni dbać, o to, aby swoim postępowaniem nie dostarczać wzorów agresywnego zachowania.

Wiąże się to z przymusowym kontrolowaniem przez rodziców własnego zachowania szczególnie w trudnych sytuacjach, których dziecko jest świadkiem. Istotną sprawą jest też unikanie nadmiernego karania. Wszelkie kary można potraktować jako przejawy agresywnego zachowania wobec dziecka, które dostarczają mu pewnego rodzaju wzorców postępowania.[118]

Ponadto „istotne w zapobieganiu agresji jest wyposażenie dzieci w umiejętność radzenia sobie z bezradnością i lękiem w momencie zagrożenia, a także sposobów obrony przed agresją innych lub własną, która budzi się w ofiarach, gdy nie umieją sobie poradzić z otaczającym złem.”[119]

W dzisiejszych czasach rodzice pochłonięci zaspokajaniem potrzeb bytowych, przebywają wiele godzin poza domem i często nie poświęcają dzieciom dostatecznej ilości czasu, a nawet ograniczają go do niezbędnego minimum. W takich rodzinach telewizja traktowana jest jako bezpieczna opiekunka do dziecka, która ma chronić przed złym wpływem środowiska.[120]

Niestety skutek jest odwrotny, gdyż telewizja pełniąc rolę wychowawcy zniewala ludzkie umysły, kształtuje zachowania poprzez popularyzację różnorodnych postaw często agresywnych i buduje autorytety niekoniecznie pozytywne.

Telewizja, dążąc do zwiększenia swej oglądalności, prezentuje wydarzenia spektakularne, wstrząsające, często lansuje bohaterów brutalnych dostarczających negatywnych wzorów postępowania, rozbudza konsumpcyjne apetyty, popularyzuję modę na bycie twardym, bezwzględnym i silnym, zaś niekoniecznie inteligentnym.

Należy zaznaczyć, iż „telewizja nie powinna zastępować dziecku kontaktu z rodzicami i być jedyną formą spędzania wolnego czasu”.[121]

Ponadto „rodzice powinni możliwie jak najwcześniej nauczyć dziecko odpowiedzialnego podejścia do telewizji – dzięki wspólnemu wybieraniu i oglądaniu odpowiednich programów, dzięki rozmowom oraz wymianie osądów i poglądów. Ale również dzięki własnemu przykładowi. Ponieważ jak młody człowiek ma osiągnąć zdrowy dystans do telewizji, jeśli jej odgłosy są kulisami jego codzienności albo nawet, jeśli wykorzystywana jest ona jako opiekunka do dziecka, przyjaciel czy pocieszyciel? Ostatecznie istnieje tylko jeden skuteczny środek przeciwko oglądaniu na chybił trafił scen przemocy: wyłączenie telewizora.”[122]

„Być może dzieci byłyby skłonne do rezygnacji z telewizji, gdyby nie nałóg, z którego nie chcą zrezygnować rodzice. Dlatego dobrze jest, chociaż sprawować kontrole nad tym, co dziecko ogląda, a jeśli to możliwe – obejrzeć program razem z dzieckiem, a następnie porozmawiać z nim, o tym, co widzi na ekranie telewizora. Budzi to refleksyjności i krytycyzm dziecko, które nie powinno przejmować ślepo oglądanych w filmach wzorów.”[123]

Na podkreślenie zasługuje to, że „niedostosowanie treści audycji telewizyjnej i filmowej do wieku dziecka wpływa niekorzystnie na jego psychikę.”[124]

Przede wszystkim czas przeznaczony na oglądanie telewizji musi być ograniczony i dostosowany do wieku i właściwości psychofizycznych dziecka. Ponadto powinno oglądać programy tylko dla niego przeznaczone. Należy stworzyć właściwe warunki techniczne i sanitarne odbioru: niezbyt blisko ekranu, odpowiednie oświetlenie, właściwe natężenie głosu, wietrzenie pomieszczenia.[125]

Dzieci 10-14-letnie bez szkody dla zdrowia mogą oglądać telewizję przez 60 minut, a jeśli dłużej to z przerwą na odpoczynek od emocji.

Dlatego spoczywa na rodzicach obowiązek kontroli oraz nauczenia dziecka rozsądnego korzystania z dobrodziejstw techniki.

To od rodziców, opiekunów uzależnione jest czy oglądane programy telewizyjne przez dzieci wywierają na nie wpływ pozytywny czy negatywny.

Należy wskazywać dziecku programy godne obejrzenia oraz wyjaśnić obiekcje, wątpliwości, które nasunęły się podczas oglądania.

Świat telewizyjnej fikcji nie musi być dla dziecka zagrożeniem, jeżeli dorośli będą potrafili im go odpowiednio przedstawić i nauczyć odróżniania od świata realnego.

Istotne jest również, aby „nauczyć dziecko krytycznego oglądania, które polega na uczeniu widzów uświadamiania sobie sposobów, w jakie media przedstawiają przemoc. Ważne umiejętności krytycznego oglądania to rozróżnianie fikcyjnej i faktycznej prezentacji medialnej, rozpoznawanie jako nierealistycznej przemocy ukazywanej bez bólu i obrażeń ofiar a także opracowanie alternatyw dla agresywnych strategii rozwiązywania konfliktów. Dorośli oglądający programy razem z dziećmi mogliby działać jako modele roli, dając przykład krytycznego punktu widzenia na przemoc w mediach.

Po za tym do zadań rodziców należy pokazanie dziecku innych konkurencyjnych często ciekawszych form spędzania wolnego czasu.[126]

W rozdziale II niniejszej pracy zostanie zaprezentowany przedmiot i cel badań oraz założenia metodologiczne. Ponadto dokonano przeglądu definicji dotyczących metodologii badań.

Badanie naukowe służy do rozwiązania pewnego problemu, powinno ono posiadać swój przedmiot i cel.

Encyklopedia pedagogiczna XXI wieku podaje, że: „Pierwszym etapem w procedurze badawczej jest określenie celu badań, czyli tego, do czego badacz zmierza i co w swoim działaniu chce osiągnąć.(…) Istotnym warunkiem realizacji przyjętego celu badawczego jest ustalenie i sprecyzowanie przedmiotu badań. Przedmiot badań jest tym, co skupia na sobie uwagę lub stanowi obiekt poznania i działalności człowieka. Jest nim, zatem to, co stanowi podstawową myśl, złożenie czegoś, temat treść. Przedmiotem badań są obiekty czy zjawiska, w odniesieniu, do których chcemy prowadzić badania.”[127]

Natomiast W. Zaczyński twierdzi, że: ”przedmiotem badań pedagogicznych jest przede wszystkim świadoma działalność edukacyjna. W podręcznikach dodaje się, że jest to badanie procesów nauczania i wychowania, samowychowania i uczenia się oraz wszystko to, co ze świadomym działaniem ma związek.”[128]

W Nowym słowniku pedagogicznym W. Okoń podaje, że: „badanie pedagogiczne to badanie procesów, kształcenia, wychowania, odnoszące się do kontaktów indywidualnych między wychowawcami i wychowankami i pozapersonalnych w obrębie instytucji edukacyjnych czy systemów oświaty tzw. badania oświatowe. W badaniu pedagogicznym zmierza się do ujęcia swoistości złożonych procesów edukacyjnych i do wykrywania występujących w nich prawidłowości; ich punktem wyjścia jest zazwyczaj powstawanie sytuacji problemowej oraz postawienie problemu, a następnie sformułowanie hipotez badawczych i dokonanie ich weryfikacji.”[129]

Przedmiotem badań są zagadnienia dotyczące agresji u dzieci w młodszym wieku, wśród uczniów szkoły podstawowej.

W. Zaczyński podaje, że: „Cel badań to najbliższe określenie tego, do czego zmierza badacz, co pragnie osiągnąć w swoim działaniu.”[130]

Dla potrzeb pracy przyjęto definicję T. Pilch i T. Bauman, która mówi, że „Badania pedagogiczne określane są przez cele, jakim służą. Ich zadaniem jest zbadanie warunków niezbędnych do realizacji postulowanych stanów rzeczy. Mówiąc bardziej ogólnie – możemy uznać, że celem badań jest poznanie umożliwiające działanie skuteczne.” [131]

T. Pilch i T. Bauman podają też, że: ”Zasadniczym celem poznania naukowego jest zdobycie wiedzy maksymalnie ścisłej, maksymalnie pewnej, maksymalnie ogólnej, maksymalnie prostej, maksymalnej zawartości informacji. Takie dopiero poznanie prowadzi do wyższych form funkcjonowania wiedzy, a są nimi prawa nauki i prawidłowości.”[132]

Celem pracy jest określenie przyczyn, przejawów i sposobów zapobiegania powstawaniu agresji u dzieci.

Każda praca badawcza składa się z określonych problemów i hipotez badawczych. Jednym z ważnych etapów badań naukowych jest sformułowanie problemu.

Encyklopedia pedagogiczna XXI wieku podaje, że: ”problem badawczy to pytanie, które badacz stawia jako generalny cel badań. Ściślej mówiąc, celem jest uzyskanie odpowiedzi na postawione pytanie stanowi rodzaj fundamentu, na którym wyrasta cała procedura koncepcyjna i organizacyjna badań.”[133]

Nowy słownik pedagogiczny określa problem jako: „zadanie wymagające pokonania jakiejś trudności o charakterze praktycznym lub teoretycznym przy udziale aktywności badawczej podmiotu.”[134]

Z kolei Stanisław Palka twierdzi, że:„problem jest klamrą spinającą badania i składnikiem strukturalnym nadającym im sens i wartość poznawczą.”[135]

Ponadto „problem badawczy jest pytaniem, na które odpowiedź uzyskiwana jest na drodze badań naukowych.”[136]

Natomiast M. Łobocki uważa, że problem badawczy „to tyle, co pewne pytanie lub zespół pytań, na które odpowiedzi ma dostarczyć badanie lub uważa się je za swoiste pytanie określające jakość i rozmiar pewnej niewiedzy oraz cel i granicę pracy naukowej.”[137]

Najbardziej adekwatna do niniejszej pracy jest definicja T. Pilch i T. Bauman mówiącą, iż: „problem badawczy to pytanie o naturę badanego zjawiska, o istotę związków między zdarzeniami lub istotami i cechami procesów, cechami zjawiska, to mówiąc inaczej uświadomienie sobie trudności z wyjaśnieniem i zrozumieniem określonego fragmentu rzeczywistości, to mówiąc jeszcze inaczej deklaracja o naszej niewiedzy zawarta w gramatycznej formie pytania.”[138]

Ponadto T. Pilch i T. Bauman uważają, iż: „Problem badawczy stanowi podstawę tworzenia hipotez, bo często zabieg budowania hipotez polega na zmianie gramatycznej formy problemu, ze zdania pytającego na twierdzące lub przeczące.”[139]

Encyklopedia pedagogiczna XXI wieku podaje, że: ”hipoteza to stwierdzenie wymagające sprawdzenia, sformułowane doraźnie dla opisania lub wyjaśnienia zjawisk czy procesów (dydaktyczno-wychowawczych w pedagogice), stanowiące próbę odpowiedzi na pytanie ujęte w problemie badawczym.[140]

W ujęciu podanym przez Nowy słownik pedagogiczny hipoteza to: „przypuszczenie, niestwierdzone twierdzenie, które ustala bądź wyjaśnia cechy badanych zjawisk lub związki między nimi. Sprawdzenie hipotezy odbywa się przez wyprowadzenie z niej wniosków empirycznych, przy czym im więcej prawdziwych zdań z hipotezy wynika, tym większy jest stopień jej uzasadniania.”[141]

Jako obowiązujące przyjęto definicję sformułowaną przez T. Pilch i T. Barman, która mówi, że: „Hipotezą nazywa się wszelkie twierdzenia częściowo tylko uzasadnione, przeto także wszelki domysł, za pomocą, którego tłumaczymy dane faktyczne, a więc też i domysł w postaci uogólnienia, osiągniętego (…) na podstawie danych wyjściowych.”[142]

„Wyróżnia się dwa rodzaje hipotez w zależności od stopnia ich ogólności:

2. Hipotezy złożone – zakładające istnienie powiązań między zdarzeniami lub nawet skomplikowanych łańcuchów przyczyn i skutków.”[143]

1. Zakłada się, struktura rodziny, liczba dzieci w rodzinie, poziom wykształcenia rodziców, warunki materialne i atmosfera wychowawcza wpływają na agresję u dzieci?

2. Zakłada się, że oglądanie telewizyjnych scen przemocy prowadzi do agresji u dzieci.

4. Zakłada się, że dzieci nie znają żadnych metod, sposobów zapobiegających agresji.

Zdaniem T. Pilch i T. Bauman w metodologii zmiennymi nazywa się: „kilka podstawowych cech konstruktywnych dla danego zdarzenia. Typologia zmiennych to rozbicie pojęcia na elementy przezeń oznaczone, lub inaczej przełożenie pojęcia na język empiryczny, obserwowalnych mierzalnych równoważników.”[144]

W ujęciu słownikowym zmienia niezależna to „zmienna, której zmiany nie zależą od zespołu innych zmiennych występujących w badanym zbiorze.”[145]

Z kolei zmienną zależną: „jest zwykle jakiś czynnik zmieniający się pod wpływem określonych oddziaływań pedagogicznych.”[146]

Funkcję zmiennej zależnej będzie spełniać w badaniach agresja u dzieci w młodszym wieku szkolnym, a zmiennej niezależnej:

- czynniki środowiska rodzinnego - z wyróżnieniem struktury rodziny, warunków materialnych, poziomu wykształcenia rodziców, liczby dzieci w rodzinie i atmosfery wychowawczej.

Definicja wskaźnika według T. Pilch i T. Bauman to: ”to pewna cecha, zdarzenie lub zjawisko na podstawie zajścia, którego wnioskujemy z pewnością, bądź z określonym prawdopodobieństwem, bądź wreszcie z prawdopodobieństwem wyższym od przeciętnego, iż zachodzi zjawisko, które nas interesuje. Ponadto dobór wskaźnika jest równocześnie zdefiniowaniem zmiennej.”[147]

Problematyka badawcza oraz przyjęte założenia teoretyczne implikują dobór i zastosowanie odpowiednich metod badawczych, co stanowi kolejny etap mojej pracy.

W ujęciu Nowego słownika pedagogicznego metoda określana jest jako: „system celowych czynności i środków umożliwiających wykonanie danego zadania, bądź rozwiązania określonego problemu. W badaniu chodzi o taki dobór czynności i środków, jaki jest niezbędny, aby zjawisko będące przedmiotem badań się pojawiło, a jednocześnie, aby można było dokonać pomiaru związanych z nim zmiennych.”[148]

Dla celów niniejszej pracy przyjęto definicję metody badawczej sformułowaną przez T. Pilch i T. Bauman, która mówi, iż przez metodę badań rozumieć będziemy „zespół teoretycznie uzasadnionych zabiegów koncepcyjnych i instrumentalnych obejmujących całość postępowania badacza, zmierzającego do rozwiązania określonego problemu naukowego”.[149]

Dla potrzeb badawczych pracy zastosowano strategię ilościową złożoną z metody indywidualnych przypadków i metody sondażu diagnostycznego.

Wedle T. Pilch i T. Bauman „metoda indywidualnych przypadków jest sposobem badań polegających na analizie jednostkowych losów ludzkich uwikłanych w określone sytuacje wychowawcze, lub na analizie konkretnych zjawisk natury wychowawczej poprzez pryzmat jednostkowych bibliografii ludzkich z nastawieniem na opracowanie diagnozy przypadku lub zjawiska w celu podjęcia działań terapeutycznych”[150]

Według T. Pilch i T. Bauman „metoda sondażu diagnostycznego jest sposobem gromadzenia wiedzy o atrybutach strukturalnych i funkcjonalnych oraz dynamice zjawisk społecznych, opiniach i poglądach wybranych zbiorowości, nasilaniu się i kierunkach rozwoju określanych zjawisk i wszelkich innych zjawiskach instytucjonalnie nie zlokalizowanych – posiadających znaczenie wychowawcze – w oparciu o specjalnie dobraną grupę reprezentującą populację generalną, w której zjawisko występuje.”[151]

Wedle T. Pilch i T. Bauman techniki badań są to:„czynności praktyczne, regulowane starannie wypracowanymi dyrektywami, pozwalającymi na uzyskanie optymalnie sprawdzalnych informacji, opinii, faktów. Techniki badań są, zatem czynnościami określonymi przez dobór odpowiedniej metody i przez nią uwarunkowanymi.”[152]

Pierwsza to wywiad przeprowadzony z Dyrektorem Szkoły, umożliwiający sporządzenie charakterystyki terenu i grupy badanej.

Zdaniem, T. Pilch i T. Bauman „wywiad jest rozmową badającego z respondentem według opracowanych wcześniej dyspozycji lub w oparciu o specjalny kwestionariusz.”[153]

Druga zastosowana w badaniach była technika ankiety, umożliwiająca masowe zbadanie interesującego zjawiska w stosunkowo krótkim czasie i określająca:

Zgodnie z definicją T. Pilch i T. Bauman „ankieta jest techniką gromadzenia informacji polegającą na wypełnieniu najczęściej samodzielnie przez badanego specjalnych kwestionariuszy na ogół o wysokim stopniu standaryzacji w obecności lub części bez obecności ankietera. Pytania ankietera są zawsze konkretne, ścisłe i jednoproblemowe. Najczęściej też pytania są zamknięte i zaopatrzone w tak zwaną kafeterię, czyli zestaw wszelkich możliwych odpowiedzi.(…) Kafeterie bywają zamknięte i półotwarte oraz koniunktywne u dysjunktywne. ”[154]

Aby zrealizować wybraną technikę badań należy skonstruować narzędzie badawcze.

W. Okoń uważa, że narzędzie badawcze to: ”materiały lub urządzenia techniczne służące do przeprowadzenia badań i opracowania ich wyników; mogą to być zarówno testy, testy programowane, programy komputerowe, algorytmy, kwestionariusze czy plany zajęć eksperymentalnych, jak tez urządzenia techniczne w postaci aparatów fotograficznych, magnetofonów, magnetowidów, kamer telewizyjnych czy maszyn dydaktycznych, Internetu i komputerów.”[155]

W pracy jako obowiązujące przyjęto definicję T. Pilch i T. Bauman mówiącą, że: „narzędzie badawcze jest przedmiotem służącym, do realizacji wybranej techniki badań.”[156]

2. Kwestionariusz ankiety skonstruowany dla celów badawczych zawiera łącznie 27 pytań (w tym 1 otwarte i 26 zamkniętych) i składa się z dwóch części - metryczkowej (pytanie 21-27) zawierającej podstawowe dane o badanym (płeć, wiek) oraz właściwej.

Przystępując do charakterystyki badanego środowiska wyróżniono miasto Siedlce jako teren badań.

Siedlce to miasto na prawach powiatu, położone we wschodniej części województwa mazowieckiego, na obszarze Wysoczyzny Siedleckiej, która stanowi część podprowincji Nizin Środkowopolskich w podziale fizyczno-geograficznym kraju.

Powierzchnia miasta wynosi 3.187 ha, w tym m.in. grunty zabudowane i zurbanizowane -1.545 ha, użytki rolne -1.382 ha, tereny zalesione i zadrzewione – 192 ha. Prawa miejskie Siedlcom nadano w 1547 r.

Siedlce są rozwijającym się ośrodkiem gospodarczym, regionalnym centrum edukacyjnym, sportowym, kulturowym, administracyjnym i gospodarczym.

Samorządowe władze Siedlec od lat przykładają ogromną rolę do spraw edukacji, dzieci i młodzieży oraz osób dorosłych.

Miasto prowadzi 84 szkoły i placówki oświatowe, które zorganizowane są w 43 jednostki lub zakłady budżetowe.

Uzupełnieniem oferty szkół i placówek publicznych są 34 szkoły i placówki niepubliczne.

W Siedlcach funkcjonują dwie szkoły wyższe: Akademia Podlaska oraz Wyższa Szkoła Finansów i Zarządzania.

Ponadto miasto prowadzi działalność kulturalną. Wyróżnia się Instytucje miasta, które realizują zadania z zakresu kultury, a są to:

W Siedlcach znajdują się ponadto obiekty o charakterze zabytkowym, między innymi tkj:

-Ratusz miejski "Jacek", jest najcenniejszym zabytkiem obiektów architektonicznych o przeznaczeniu publicznym. Ratusz jest zaliczany do najciekawszych budowli ratuszowych w Polsce. Został wzniesiony w latach 1763-1766, na miejscu istniejących wcześniej, zniszczonych przez pożary, kilku drewnianych ratuszy. Obecnie mieści się tutaj Muzeum Regionalne.

-Kaplica p.w. Św. Krzyża z II poł. XVIII w. Została zbudowana w 1791 r. Budowla klasycystyczna, ośmioboczna, nakryta kopułą

- Klasycystyczny Budynek Gimnazjum, wzniesiony w latach 1841-1844. Jest to najstarszy gmach szkoły średniej w Siedlcach. Obecnie IV Liceum Ogólnokształcące im. Hetmana S. Żółkiewskiego.

-Klasycystyczny budynek teatru, wzniesiony w pierwszej ćwierci XIX w. Początki teatru siedleckiego sięgają 1788 r.

-Barokowo-klasycystyczny kościół p.w. św. Stanisława biskupa męczennika, wybudowany w latach 1740-1749. W 1793 r. jest najstarszym murowanym obiektem architektury sakralnej w Siedlcach.

-Kościół katedralny pw. NPN Marii Panny. Zbudowany w latach 1905-1912, w stylu neogotyckim.

-Obelisk zwieńczony popiersiem Tadeusza Kościuszki. Wzniesiony w 1917 r. dla upamiętnienia 120 rocznicy śmierci Tadeusza Kościuszki oraz jego dwukrotnego pobytu w Siedlcach we wrześniu 1794 r.

-Pomnik poświęcony pamięci Marszałka Józefa Piłsudskiego, wybudowany w 1912 r. i odsłonięty 11 listopada 1930 r. Wzniesiony z kamieni polnych tworząc swym kształtem zarys województwa wileńskiego. Rozebrany i ponownie odbudowany w 1990 r.[159]

Badania potrzebne do pracy przeprowadzono w Szkole Podstawowej nr 7 im. Czesława Kamińskiego w Siedlcach, na ulicy Starowiejskiej nr 23.

Początki szkoły sięgają czasów z przed drugiej wojny światowej, gdzie w miejscu dzisiejszej Szkoły Podstawowej nr 7, siedzibę miała Szkoła Podstawowa nr 6 im. Ignacego Mościckiego.