Zgodnie z art. 239 Ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym z dnia 27-07-2005 r. i art. 15a ustawy z dnia 04-02-1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz. U. z 2000 r. Nr 80, poz. 904, z późn. zm.) Uczelni w rozumieniu przepisów o szkolnictwie wyższym przysługuje pierwszeństwo w opublikowaniu pracy dyplomowej studenta. Realizując ten zapis Pedagogium Wyższa Szkoła Pedagogiki Resocjalizacyjnej w Warszawie na niniejszej stronie (www.pedagogium.com.pl) publikuje wszystkie prace dyplomowe swoich studentów. Materiały publikowane na tej stronie chronione są prawem autorskim. W przypadku wykrycia naruszenia praw autorskich należy powyższy fakt zgłosić na adres rektorat@pedagogium.edu.pl.

PEDAGOGIUM

Wyższa Szkoła Pedagogiki Resocjalizacyjnej w Warszawie

Wioletta Turowska

Numer albumu 0353/2004

Stopień akceptacji norm prawnych i moralnych wśród młodzieży z rodzin pełnych i niepełnych

A degree of acceptance of moral and legislative standards with the young from the complete and un complete family

Praca licencjacka

na kierunku Pedagogika

specjalności Resocjalizacja społecznie nieprzystosowanych

Praca wykonana pod kierunkiem dr. Sławomira Sobczaka

Warszawa 2007r.

Oświadczenie promotora pracy

Oświadczam, że niniejsza praca została przygotowana pod moim kierunkiem i stwierdzam, że spełnia warunki do przedstawienia jej w postępowaniu o nadanie tytułu zawodowego.

(data) (podpis promotora pracy dyplomowej)

Oświadczenie autora pracy

Świadom odpowiedzialności prawnej oświadczam, że niniejsza praca dyplomowa została napisana przeze mnie samodzielnie i nie zawiera treści uzyskanych w sposób niezgodny z obowiązującymi przepisami.

Oświadczam, że przedstawiona praca nie była wcześniej przedmiotem procedur związanych z uzyskaniem tytułu zawodowego lub stopnia naukowego w wyższej uczelni.

Oświadczam ponadto, że niniejsza wersja pracy jest identyczna z załączoną wersją elektroniczną.

(data) (podpis autora pracy dyplomowej

Streszczenie

Tytuł pracy: Stopień akceptacji norm prawnych i moralnych wśród młodzieży z rodzin pełnych i niepełnych

Title: A degree of acceptance of moral and legislative standards with the young from the complete and un complete family.

Praca ma na celu ukazanie stopnia akceptacji norm prawnych i moralnych wśród badanej młodzieży, pochodzącej z rodzin pełnych i niepełnych. Ma charakter opisowo- empiryczny ujęty w trzech rozdziałach.

Dwa pierwsze rozdziały mają postać teoretyczną, opisującą istotę pojęcia normy prawnej i moralnej oraz wpływ jej na kształt i przebieg życia. Natomiast trzecia część przedstawia metodologię przeprowadzonych badań.

Wyjaśnienie pojęcia prawa i moralności, normy prawnej i moralnej zostało zawarte we wprowadzeniu do tematu pracy. Opisano w nim postawy, jakie wykazuje młodzież wobec wyżej wymienionych norm.

Rozdział drugi przedstawia normy jako regulatory życia społecznego, które wpływają na jakość, przebieg i styl życia oraz w znacznym stopniu kształtują obyczajowość. Ukazują one, iż w zasadniczy sposób wpływają na zasady naszego funkcjonowania w społeczeństwie.

Metodologia badań została przedstawiona w rozdziale trzecim. Zawiera ona opracowanie badań przeprowadzonych na grupie 60 osób. Zadaniem badanych było ocenienie stopnia akceptacji 100 przedstawionych zjawisk społecznych, które podzielone zostały na 55 norm prawnych i 45 norm moralnych.

Słowa kluczowe – akceptować, norma, prawo, moralność, młodzież, rodzina

Keywords: accept, standard, law, morality, youth, family

SPIS TREŚCI

WSTĘP…………………………………………………………………………………………5

ROZDZIAŁ 1. Ogólna charakterystyka norm ………….……………………………………..6

1.1. Pojęcie prawa i moralności…………………………………………………………………6

1.2. Pojęcie normy prawnej i moralnej………………………………………………………….8

1.3. Postawy młodzieży wobec norm prawnych i moralnych…………………………………10

ROZDZIAŁ 2. Normy prawne i moralne jako regulatory życia społecznego młodzieży..14

2.1. Normy moralne kształtujące obyczajowość i style życia młodzieży ……………………..14

2.2. Społeczne warunki przestrzegania i skuteczności norm prawnych wśród młodzieży ……18

ROZDZIAŁ 3. Metodologia badań………..………………………………………………...22

3.1. Cel, przedmiot i problemy badawcze .…………………………………………………….22

3.2. Osoby badane ……………………………………………………………………………..22

3.3. Metoda badań ……………………………………………………………………………..24

3.4. Wyniki badań ……………………………………………………………………………..26

3.5. Analiza wyników badań …………………………………………………………………126

BIBLIOGRAFIA ……………………………………………………………………………133

ZAŁĄCZNIKI...………………………….………………………………………………….134

W każdym społeczeństwie istnieją różnego rodzaju normy. Wszyscy ludzie, niezależnie od swojej pozycji społecznej, podporządkowani są pewnym normom, które uważają za słuszne. Nieustannie doskonalą się tak, aby nie stać się tym, kim nie chcą być, kogo nie szanują i nie uważają za wzór.

Normy, zawierające w swojej treści określone zakazy i nakazy, wymuszają zachowanie człowieka w pewnych sytuacjach. Są wzorcami, według, których należy postępować.

W dzisiejszych czasach można wyodrębnić różne struktury normatywne takie jak normy prawne, moralne, obyczajowe, religijne, dawniej tak nie było. Istniał jeden system norm, który spełniał rolę wszystkiego. Do zaistniałego wyodrębnienia doprowadziła złożoność życia społecznego.

Celem pracy jest ukazanie stopnia akceptacji norm prawnych i moralnych wśród młodzieży z rodzin pełnych i niepełnych. Praca ma charakter opisowo- empiryczny i składa się z trzech rozdziałów. Dwa pierwsze rozdziały mają postać teoretyczną, natomiast trzeci przedstawia metodologię badań.

Temat pracy brzmi „Stopień akceptacji norm prawnych i moralnych wśród młodzieży z rodzin pełnych i niepełnych”. Pierwszy rozdział jest wprowadzeniem do tematu pracy. Wyjaśnia pojęcie prawa i moralności, normy prawnej i moralnej. Opisuje postawy, jakie wykazuje młodzież wobec norm prawnych i moralnych.

W rozdziale drugim normy prawne i moralne przedstawione są jako regulatory życia społecznego. Normy moralne kształtują obyczajowość i style życia. Wpływają na jego jakość i przebieg. Normy prawne określają zasady naszego funkcjonowania w społeczeństwie.

Rozdział trzeci zawiera opracowanie badań przeprowadzonych w Liceum Ekonomicznym im. Stanisława Staszica w Wołominie. W badaniach udział wzięło 60 osób. Zadaniem badanych było ocenienie stopnia akceptacji 100 zjawisk społecznych, które podzielone zostały na normy prawne i moralne.

Istnieje wiele definicji określających prawo. Jedni uważają je za pewnego rodzaju nakaz a dla innych jest zbiorem reguł, według, których należy postępować. Uważane jest również za konieczność, która jest podstawą uporządkowanego życia społecznego, prawo reguluje zachowania ludzkie. Oprócz prawa taką samą rolę pełni moralność. Znalezienie definicji moralności jest bardzo trudne. Pojęcie normy prawnej łatwo jest określić gdyż tworzona jest celowo i ma uzasadnienie teoretyczne. Natomiast norma moralna tworzona jest przez społeczeństwo i przyjmuje postać postawy oceniającej. Uznawana jest wtedy, gdy ma znaczenie dla grupy ludzi. Postawy wobec norm prawnych i moralnych są pewnego rodzaju ustosunkowaniem, które może być zarówno pozytywne jak i negatywne.

Kierunki filozoficzno-prawne opisują prawo w różny sposób. Uznają prawo za zbiór przepisów zawartych w książkach lub zbiór decyzji podejmowanych przez sędziów i urzędników. Prawem nazywają również zbiór norm słusznych wynikających z natury człowieka. Większa część tych koncepcji jest czysto teoretyczna. Największe znaczenie praktyczne miała teoria sformułowana przez pozytywizm prawniczy. Klasyczne pojęcie prawa zdefiniował J. Austin- ojciec anglosaskiego pozytywizmu. Jego zdaniem prawo to rozkaz suwerennej władzy państwowej kierowany do obywateli pod groźbą przymusu. (K. Dybowski, 1991, s 27-28).

Takie rozumienie prawa zostało skrytykowane i zmienione przez przedstawiciela pozytywizmu H. L. A. Harta. Jego zdaniem prawo to zjawisko złożone i trudne jednoznacznego zdefiniowania. Hart cały system prawny podzielił na grupy reguł pierwotnych i reguł wtórnych. Zadaniem reguł pierwotnych jest wyznaczanie zakresu i sposobu zachowania osobom, do których są one kierowane. System prawny składający się tylko z tych reguł byłby nie pełny, dlatego włącza się do niego reguły wtórne, które regulują działanie zasad pierwotnych. Reguły wtórne ustalają czy dane zasady zostały ustalone przez właściwe organy władzy. Dużą rolę w teorii Harta odgrywa reguła uznania, która określa kryteria obowiązywania danych reguł. (L. Morawski, 2002, s 34).

S. Wronkowska pisze, że prawo jest swoistego rodzaju koniecznością uporządkowania życia społecznego w celu utrzymania należytego ładu i porządku. Prawo jest uporządkowanym systemem norm postępowania, które wyróżnia się pewnymi charakterystycznymi cechami. W znaczeniu zespołu norm porządkuje ono zachowania ludzi. Wytycza zakazy i nakazy, stwarza warunki do zrzeszania się ludzi w różne organizacje. (S. Wronkowska, 1997, s 99)

Możemy, więc stwierdzić, iż większość definicji prawa ma charakter typologiczny. Nie uda się charakterystycznie zdefiniować prawa, ale podać te cechy, które są typowe dla niego.

Prawo nie jest jedynym systemem regulującym, który poddaje kontroli zachowania ludzkie. Taką samą funkcję pełni moralność. Obejmuje ona te normy społeczne, które kwalifikują zachowania jako dobre lub złe, słuszne lub niesłuszne. Nad genezą moralności zastanawiał się Henri Bergson. Odrzucił przekonania swoich poprzedników, którzy uważali, że pochodzi ona wyłącznie od społeczeństwa. Jego stanowisko zostało oparte na rozróżnieniu społeczeństwa zamkniętego i otwartego. Pierwsze z nich kieruje w pewien sposób czynami jednostki za pomocą nakazów moralnych, norm obyczajowych, które stanowią część jej moralności. Jest to społeczeństwo, w którym panuje autorytet, hierarchia i stałość. Zatarta została granica między indywidualnością i społeczeństwem. W społeczeństwie otwartym powstaje moralność dynamiczna, nie mająca nic wspólnego z nakazami społecznymi, jest wynikiem twórczej wolności jednostki. Jej celem jest poprawienie stanu obecnego. Do tej moralności powołani są tylko nieliczni, którzy wyznaczają drogę innym. ( red. M. Kuziak, 2005, s 330-334).

Zdefiniowanie moralności jest równie trudne jak zdefiniowanie prawa. M. Ossowska w swoich książkach pisze, że ustalenie cech wspólnych dla norm uznawanych potocznie za moralne jest niemożliwe. „Budowanie definicji analitycznej może rozszerzyć naszą wiedzę o tym, co ludzie myślą, gdy mówią o moralności, ale stworzenie z tych opinii jakiejś spójnej całości jest chimeryczne.”(M. Ossowska, 1963, s 178).

Moralność jest wielowymiarowa i niespójna. Ija Lazari- Pawłowska w artykule pt. „O pojęciu moralności” próbuje na podstawie dzieł M. Ossowskiej wykazać, że z całości wieloaspektowej można wyróżnić kilka wspólnych części moralności. Uważa, że wyodrębniając z ogółu norm, normy moralne możemy zbudować definicję moralności- zarówno w teorii jak i w praktyce. (I. Lazari-Pawłowska, 1994, s 75-92)

Moralność może być uważana jako zespół norm moralnych wyznawanych przez człowieka lub daną społeczność, czy też głoszonych przez filozofów. Zdarzają się sytuacje, że nasze deklaracje dotyczące jakichś norm są niezgodne z naszym postępowaniem. Moralność ściśle wiąże się z ocenianiem. Często charakteryzowana jest jako ocena aprobująca czyny, dotyczące całej ludzkości. (S. Wronkowska, 1997, s 47).

„Norma prawna jest to zrekonstruowana z tekstu prawnego dyrektywa postępowania, która w najprostszym wypadku musi odpowiadać wyczerpująco przynajmniej na dwa następujące pytania: kto i w jakich okolicznościach?, jak powinien się zachować?. (L Morawski, 2002, s 55).

Norma prawna jest rodzajem reguły postępowania, nakazu mówiącemu komuś jak ma się zachować w określonej sytuacji. Owa reguła została ustanowiona lub uznana przez prawo. (red. U. Kolina-Prasznic, 1999, s 219)

Normy prawne są celowo tworzone, zmieniane i uchylane. Ich obowiązywanie ma uzasadnienie teoretyczne (ustawy, rozporządzenia). Opatrzone są sankcjami, które wymierzane są przez odpowiednie organy, po zastosowaniu odpowiedniej procedury. Norma prawna składa się z trzech elementów. Pierwszym jest hipoteza określająca osoby, do, których skierowana jest norma oraz okoliczności, w których powinien zachować się w sposób, jaki ona przewiduje. Drugim elementem normy prawnej jest dyspozycja, określa ona wzór zachowania, nakazy i zakazy. Zaś ostatnim jest sankcja mówiąca o konsekwencjach zachowania niezgodnego z normą. Przedmiotem regulacji prawnej są zewnętrzne zachowania ludzi. Nie przewiduje odpowiedzialności za przekonania, motywy i intencje. Przedmiotem prawa mogą być zarówno osoby fizyczne jak i również różnego rodzaju instytucje i organizacje. Normy prawne mają charakter generalno-abstrakcyjny, określają swoich adresatów generalnie - rodzajowo np. policjanci, górnicy, natomiast sposób postępowania wyznaczają abstrakcyjnie, ogólnie. Nie odnosi się do konkretnej osoby, zatrudnionej w konkretnym miejscu. (L. Morawski, 2002, s 55-57)

Istnieje wiele definicji normy moralnej. Zdaniem T. Czeżowskiego norma moralna jest powinnością, przestrzeganiem jakichś przepisów, reguł obowiązujących. Jest swego rodzaju nakazem. Powinniśmy robić tak a nie inaczej. Nakazuje powinność. T. Czeżowski przekonuje, że do norm moralnych dochodzimy drogą uogólnienia od szczegółu do ogółu. Uzasadniając normy moralne, Czeżowski odwołuje się do postawy oceniającej. Uważa, że każdy człowiek w sposób naturalny dokonuje oceny. (T. Czeżowski, 1966, s 145).

Podobne poglądy ma Maria Ossowska. Według niej, wobec problematyki moralnej ludziom trudno jest przyjąć inną postawę jak oceniającą. Związana jest ona jednak nie tyle z odczuciami, co z uznawanymi wartościami. Normy moralne obowiązujące w danej społeczności to pewne bardzo ogólne reguły postępowania, ustalające kryteria poprawności ludzkich działań, wskazujące na to, jakie działania powinny, lub mają prawo, być podjęte. Normy moralne powstają w sposób nie kontrolowany. Przybierają postać swojego rodzaju wskazań, jak należy postępować a jak nie należy. Społeczeństwo zaczyna je egzekwować, gdy się upowszechnią, gdy są akceptowane przez społeczeństwo. Gdy normy zostaną upowszechnione zaczynają obowiązywać. Nie przestrzeganie ich wiąże się z dezaprobatą i potępieniem społecznym. (M. Ossowska, 1994, s 157).

Normy moralne wytwarzane są przez ludzi w procesie społecznych relacji, stanowią wynik różnorodnych stosunków i więzi. Powstają w wyniku długotrwałych procesów zachodzących między ludźmi i są niezamierzonymi działaniami. Normy moralne w przeciwieństwie do norm prawnych nie mogą być uchylane i zmieniane aktami normotwórczymi. Zmiany, jakie w nich zachodzą dokonują się stopniowo zachodzą w długich przedziałach czasu. Normy te formułują pewnego rodzaju ideały indywidualnej doskonałości, których spełnianie jest społecznie uznane. (W. Lang, 1989, s 18,26).

Wyodrębnienie norm moralnych jest trudne. Możemy to zrobić na podstawie pewnych intuicyjnych kryteriów. Pierwszym z nich może być kryterium psychologiczne wiążące normę moralną ze stanem świadomości (poczucie winy za nieprzestrzeganie normy). Drugim kryterium może być aspekt społeczny wiążący normy moralne z pełnionymi funkcjami społecznymi i z różnego rodzaju sankcjami. Ważna jest sankcja za nieprzestrzeganie normy, to ona decyduje o jej ważności. Kolejne kryterium nazywamy systemowym, ponieważ wszystkie normy ułożone są w ramach pewnej całości nazwanej etyką. Do całości tej treści należeć może tylko to, co jest w niej określone jakimiś zasadami. Autorka tych kryteriów I. Lazari-Pawłowska porusza problem relatywizacji. Dana norma uważana jest za moralną, jeżeli ma znaczenie dla jednostki, grupy społecznej. Jeżeli zapisana jest w etyce, którą uznają. Wyodrębnia jeszcze jeden rodzaj kryteriów, a mianowicie kryterium treściowe. Można je rozpatrywać w dwojaki sposób. W pierwszym wypadku normy, które zalecają nam pewien rodzaj czynu np. nie kradnij uważamy jako niewątpliwie moralne. Ich treść przynosi nam gotowy obraz postępowania. Z drugiej strony to kryterium możemy rozpatrywać w szerszym kontekście. Głębiej analizujemy znaczenie danej normy. Na ile pozostaje ona moralna, jeżeli przestrzegamy ją po to, by coś osiągnąć, z myślą o sobie. (I. Lazari-Pawłowska, 1994, s 77-85).

M. Ossowska wskazuje, że niektóre normy moralne możemy wyodrębnić na podstawie pewnych reakcji społeczeństwa. Niektóre zachowania ludzi, takie jak brak żałoby po pogrzebie wywołują u społeczeństwa zgorszenie. Ossowska nazywa to wykroczeniem poza normy moralne. W takim pojmowaniu normy moralne w jednym przypadku były moralnymi a w innym nie, gdyż zależne byłoby to od odczuć grup społecznych. (M. Ossowska, 1994, s 150, 156, 241).

Postawą nazywamy względnie stałe ustosunkowanie się wobec osoby, przedmiotu, zdarzenia, idei. Może być ono zarówno pozytywne jak i negatywne, może mieć charakter emocjonalny jak i chłodnej oceny. Postawa silnie związana jest z zachowaniem. Pozytywny stosunek człowieka do jakiegoś obiektu budzi jego aprobatę, natomiast negatywny wiąże się z dezaprobatą. Tak postawę określa J. Strelau (2000, s 80).

A.N. Oppenheim postawą nazywa gotowość do reagowania w określony sposób na określone bodźce. Postawy indywidualne mają charakter utajniony i ukazują się dopiero wtedy gdy dochodzi do konfrontacji. Wzmocnienie postaw następuje dopiero po poznaniu. Związane są one z emocjami, które budzą określone zachowania. Oppenheim twierdzi, że wszystko w życiu człowieka zależy od postaw. Od tego jakie są jego postawy zależy małżeństwo, pozycja społeczna, religia, wychowanie, edukacja, polityka. Postawy odznaczają się intensywnością, niektórzy ludzie są w coś bardziej zaangażowani inni mniej. Odznaczają się również trwałością. Człowiek może przez całe życie zmieniać poglądy na temat polityki a nie zmieniać na temat religii. Jedne postawy mogą być bardziej zakorzenione w człowieku, wyznaczać tor jego życia inne zaś są powierzchowne i się zmieniają. Postawy z reguły kształtują się i modyfikują pod wpływem innych osób. (A.N. Oppenheim, 2004, s 203-209).

S. Ossowski pisze o konflikcie między postawami uznawanymi a postawami odczuwanymi. Postawy uznawane są narzucane człowiekowi przez środowisko. Ma zachowywać się w taki sposób, który jest aprobowany przez jego środowisko społeczne. Natomiast postawy odczuwane są wrodzonymi skłonnościami i odczuciami osobistymi. W człowieku rodzi się konflikt jak ma postąpić. Intencje naszego postępowania uzależnione są od dwóch skrajnych wartości- odczuwanych i narzuconych. Konflikt może prowadzić do maskowania własnych motywów postępowania. Łamiąc normę obowiązującą w społeczeństwie zaczynamy usprawiedliwiać się z punktu widzenia właśnie tych norm. (S. Ossowski, 2003, s 77-83).

W. Poznaniak funkcjonowanie moralne rozpatruje na płaszczyźnie postaw. Określa postawy moralne jako „postawy wobec zachowań i ich skutków, jakie w danych okolicznościach wywołują, objętych nakazami i zakazami normatywnymi, oraz wtórne, postawy wobec ludzi (także wobec siebie), którzy tak się zachowują” (W. Poznaniak, 1982, s 11). Zatem postawy moralne odnoszą się do dobrych i złych rzeczy. Jeśli są zgodne z obowiązującymi normami, czyli dobro uznajemy za dobro a zło za zło, to takie postawy możemy nazwać uspołecznionymi. Gdy jednak zło uznamy za dobro, a norma mówi nam, że to jest zło to nasza postawa będzie miała charakter aspołeczny. W społeczeństwie istnieje wiele norm moralnych, co do których ludzie wykazują różne zachowania, a tym samym różne postawy. (W. Poznaniak, 1982, s 11-13).

Postawa wobec prawa związana jest z wyrazem stosunku jednostki do obowiązującego prawa. I. Jakubowska Branicka bada postawy wobec norm prawnych rozpatrując stopień aprobaty prawa przez człowieka. Na ile zgodnie postępujemy z obowiązującym kodeksem, do jakiego stopnia jesteśmy przekonani co do konieczności respektowania prawa? (I. Jakubowska-Branicka, 2000, s 198).

Młodzież poprzez swoje postawy wyraża stosunek do otaczającego go świata a poprzez postawy do prawa określa swój stosunek do obowiązujących norm prawnych. Normy prawne stoją na straży podstawowych wartości społecznych. Interwencja prawna ma miejsce wtedy, gdy nasze postawy zaczynają ukazywać się zachowaniach negatywnych, zagrażających otoczeniu. Prawo pełni funkcję wychowawczą i motywacyjną. Funkcja wychowawcza polega na tym, że wdrażając przepisy prawne do postępowania utrwalane zostają pewne zachowania. Takie zachowanie po pewnym czasie przybierają postać nawyków. W ten sposób kreowana jest pewnego rodzaju nasza postawa. Wdrażanie prawa prowadzi do ukształtowania stosunku do niego, co z kolei prowadzi do pożądanego zachowania, a eliminuje zachowania negatywne. W przypadku funkcji motywacyjnej prawa mamy na myśli fakt, że prawo motywuje nas do określonych zachowań. Daje nam wybór, ukazuje różne możliwości, które są dozwolone. (A. Podgórecki, 1962, s 152- 155).

Na postawę wpływają trzy komponenty: poznawczy, oceniający i behawioralny. Element poznawczy mówi o posiadaniu informacji niezbędnych do postępowania zgodnie z obowiązującym prawem, oceniający pozwala na zaakceptowanie lub nie zaakceptowanie prawa, natomiast trzeci wiąże się z gotowością do określonego zachowania. A. Podgórecki prowadził badania poświęcone postawom. Według niego występują dwa rodzaje postaw. Pierwsza z nich związana jest z bezpośrednim, wręcz spontanicznym zachowaniem się w stosunku do obowiązującej reguły. Druga natomiast związana jest z pewnego rodzaju kalkulacją, nasze przestrzeganie norm zależne jest od korzyści, jakie zyskamy. (A. Podgórecki, 1998, s 51-52).

S. Wronkowska opisuje postawy, jakie mogą być reprezentowane m.in. przez młodzież. Jako pierwszą opisuje postawę oportunistyczną. Przejawia się ona w kategorii zysków i strat. Nie przestrzegamy prawa z tego względu, że je aprobujemy, ale dlatego, że w danej sytuacji nam się to opłaca. Kolejnym rodzajem postaw jest konformizm. Postępowanie zgodne z normami uzależnione jest od zachowania innych ludzi. Jeżeli zależy nam na ich opinii, będziemy zachowywać się właściwie, tak jak oni. Postawa legalistyczna przejawia się w respektowaniu norm, dlatego, że są to właśnie normy prawne. Zostały ustanowione przez osoby uprawnione a treść dla takiej postawy zostaje bez znaczenia. Taka postaw właściwa jest dla urzędników państwowych. Ostatnim rodzajem postaw jest legalizm krytyczny. Cechuje się on aprobatą dla norm prawnych niezbędnych do współżycia społecznego. Zawiera jednak elementy krytycyzmu dla norm, które są niesprawne lub naruszają dobro moralne. (S. Wronkowska, 1997, s 123-124).

Każdy człowiek żyje w społeczeństwie, w którym tworzy pewnego rodzaju grupy. W grupach społecznych tworzą się różne opinie i oceny. Łączenie tych grup prowadzi do wymiany doświadczeń między nimi, co z kolei prowadzi do różnego rodzaju przewartościowań. Postawy negatywne, łamiące obowiązujące normy wiążą się z potępiającą reakcją grupy. Człowiek musi się przystosować do obowiązujących reguł. Postawy wobec prawa ściśle związane są z życiem zbiorowym. Normy prawne wpojone są w drodze socjalizacji. Przestrzeganie prawa wzbudza w człowieku poczucie własnych uprawnień. Prawo nie jest jednolite, dlatego też tworzy się pewne wzory zachowań, jak mamy zachować się w danej sytuacji. Jednak zachowanie człowieka sterowane jest różnymi bodźcami, może to być chęć zysku, życzliwość, strach, ambicja. Wytworzona przez socjalizację określona postawa stara utrzymać się wszystkie te elementy w jednej całości. (A. Podgórecki, 1962, s 128-134).

Nie zaprzeczalny jest fakt, że normy moralne i prawne są regulatorami życia społecznego. Normy moralne wpływają na przebieg i jakość naszego życia. Są pewnego rodzaju środkami do osiągania celów. Określają zasady naszego funkcjonowania w społeczeństwie. Jeżeli chodzi o przestrzeganie i skuteczność zależy to przede wszystkim od stopnia ich znajomości oraz wiąże się z wpojonym społecznie obowiązkiem. Najważniejszy jest jednak fakt, że człowiek jest swoistego rodzaju indywidualnością i należy spodziewać się indywidualnych reakcji.

Normy moralne są regulatorami życia społecznego – od nich zależy kształt i jakość tego życia. Podstawą tej regulacji jest realizowanie norm moralnych. To one kształtują obyczajowość i style życia. Postępowanie moralne umożliwia harmonijny przebieg życia społecznego, zmniejsza narastające konflikty. Przestrzeganie norm pozwala na dokonanie dobrego wyboru między złem a dobrem. Wybieramy miłość a nie nienawiść, pokój a nie wojnę. Człowiek zmaga się nie tylko z własnymi rozterkami, ale również z rozterkami całego świata. Odpowiada nie tylko za siebie, ale ponosi odpowiedzialność za wszystkich. Złagodzić to rozdarcie mogą jedynie normy moralne. Konflikty same w sobie mają czasem i pozytywne strony. Wymuszają na obu stronach dbałość o własny poziom, uświadamiają własną odrębność. Dają do myślenia nad tym, co można poprawić i ulepszyć, w ten sposób kształtują pewne wartości. (M. Ossowska, 2000, s 148-158).

Normy moralne mogą być pewnego rodzaju środkami do osiągania celów wyznaczonych przez człowieka. Jeżeli chcemy być dobrymi chrześcijanami reguły takie jak: nie kradnij, nie zabijaj, nie krzywdź będą mobilizowały do postaw życzliwych, bezinteresownych i ofiarnych. Przestrzeganie dekalogu kształtuje pewnego rodzaju obyczajowość. Uczestnictwo w mszach świętych, przestrzeganie obrzędów kościelnych przyczynia się do objęcia pewnego stylu życia. (M. Ossowska, 2000, s 162-162).

Kolejnym etapem związanym z obyczajowością i stylem życia są normy związane z postawami emocjonalnymi. Uczucia można zalecać, ale nie nakazywać ich przeżywanie. Szeroko rozumiane uczucie miłości jest trudne i zróżnicowane w odniesieniu do wszystkiego. Inaczej pojmujemy miłość do dziecka a inaczej miłość uwielbiającą do kochanka a jeszcze inaczej do wszystkich ludzi. Kreuje to nasz stosunek do ludzi i całego otoczenia, bo nie jesteśmy w stanie darzyć tym samym uczuciem osoby, które znamy i nie znamy. Inaczej sytuacja odnosi się do życzliwości. Życzliwi możemy być dla osób, których nie znamy. Zawiera ona w sobie możliwość nie oceniania ujemnego, dopóki nie pozna się wszystkich faktów. Nakłada pewnego rodzaju wątek sprawiedliwościowy. (M. Ossowska, 2000 )

Braterstwo jest normą moralną, która niweluje dystanse społeczne. Pozwala na solidaryzowanie się z innymi i zaciera granice społeczne. Szczególnie objawia się w warunkach zagrożenia. Ludzie łączą się i wspierają. Wszyscy stają się sobie równi. Jeżeli chociaż raz znajdziemy się w takiej sytuacji, to wykreuje ona w nas pewien obraz świata. Odciśnięte piętno zagrożenia ukształtuje nasz dalszy styl życia. (M. Ossowska, 2000)

Tolerancja jest regułą, która pozwala na nie stawianie przeszkód, gdy mamy do tego sposobność. Jest pewnego rodzaju akceptacją. Pozwala na zapewnienie pokojowego stylu życia. Tolerujemy nie tylko to, co nam odpowiada, ale również to, co jest dla nas nieodpowiednie. Dajemy ludziom prawo do wyznawania odmiennych poglądów niż nasze. Staramy się nie ograniczać cudzych uprawnień, nie potępiamy. Granice tolerancji związane są z kulturą. Nie można narzucać swoich obyczajów innej kulturze. W państwach, w których dozwolone jest posiadanie kilku żon, musimy to zaakceptować a nie się temu sprzeciwiać. Zasada tolerancji pozwala na pozytywne stosunki z otoczeniem. Nie uprzykrzamy nikomu życia tylko, dlatego, że nam to nie odpowiada. Wszelkie zachowania, nawet te, które nam nie odpowiadają staramy się w pewien sposób usprawiedliwiać. Tolerancji nie należy generalizować. Maria Ossowska odwołuje się do badań, które ukazują jak zmienia się tolerancja w zależności od określonych czynników. Należą do nich m. in. wykształcenie, pochodzenie społeczne, płeć, wiek, wykształcenie rodziców. Podkreślany jest fakt, że wyniki takich badań ważne są tylko w określonej dziedzinie tolerancji. Ułożona została pewna skala tolerancyjności, związana z nakładaniem sankcji i ograniczeń. Ossowska snuje rozważania nad zależnością między naruszaną normą a reakcjami nietolerancyjnymi. Według niej nie ma „korelacji między społeczną ważnością sprawy a wzmożoną tendencją do potępienia”. (M. Ossowska, 2000, s 178)

Jesteśmy bardziej nietolerancyjni, jeżeli chodzi o drobiazgi, niewłaściwy strój czy zachowanie towarzyskie. Wartości, które my przestrzegamy bywają czynnikami regulującymi nasze relacje z innymi. (M. Ossowska, 2000)

Długi okres dzieciństwa i niezdolność do samodzielnego funkcjonowania człowieka wymaga od społeczeństwa rozwoju uczuć opiekuńczych. Dziecko wymaga opieki nie tylko od rodziców, ale również od nauczycieli, policji, sędziów dla nieletnich. Opiekuńczość stawiana jest na pierwszym miejscu w sytuacjach zagrożenia. Roztaczamy ja, gdy komuś dzieje się krzywda. Uczymy się jej już w dzieciństwie. Kształtuje to nasz styl życia. Wyznacza nam zachowania moralnie pożądane. Reguła moralności, w której opieka zajmuje fundamentalne miejsce, wywodzi się z pewnego rodzaju ocen i zasad. Muszą być określone wskazówki jak i kim mamy się opiekować. Takie wskazówki zawierają nasze upodobania, do pewnych wzorców osobowych i do przyjmowanych sposobów życia z innymi. Maria Ossowska pisze, że „wszystkie reguły moralne dotyczące współżycia z ludźmi zawierają się w jednej dyrektywie: nie czyń drugiemu, co tobie nie miłe” (M. Ossowska, 2000, s 182). Opiekuńczość staje się niekiedy potrzebą serca. Kierowana jest ona nie tylko do ludzi, ale także do zwierząt. Kiedy przychodzą chwile rozczarowania człowiekiem, pocieszenia szukamy w czworonożnych przyjaciołach. Czasami posiadanie zwierzęcia może okazać się zwykłym naśladownictwem. (M. Ossowska, 2000, s 165-183).

Zasada wzajemności stanowi podstawę funkcjonowania struktury społecznej. Jej działanie dostrzegalne jest w życiu codziennym. Pomagamy sąsiadom, gdy są w potrzebie, sami będąc w podobnej sytuacji również możemy liczyć na ich pomoc. Dajemy prezenty przy różnych okazjach i sami je otrzymujemy. W ten sposób podporządkowujemy się pewnym istniejącym obyczajom. Przestrzeganie reguły wzajemności dotyczy nie tylko osób, które znamy, ale stosowana bywa do ludzi obcych. Wyznawanie tej zasady kreuje nasz styl życia. (M. Ossowska, 2000)

M. Ossowska solidarność nazywa jednoczeniem się ludzi. Owo poczucie solidarności może przejawiać się w różny sposób. Wszystko zależy oczywiście od danej sytuacji. Autorka pisze o uczniu posyłającym ściągawkę koledze, który uważa, że solidarność go do tego zobowiązuje. Inaczej zachowają się więźniowie obozu koncentracyjnego nie wydając kolegi na śmierć. Jedni, uważają ją za zobowiązanie, które muszą wykonać a inni wolą się sami narazić, – bo to właśnie jest dla nich solidarność. Solidarność rozpatrywana jest również pod względem przynależności do określonej grupy. Więź ta łączy nas tylko z tymi osobami, z którymi jesteśmy w jakiś sposób związani. ((M. Ossowska, 2000, s 184 – 196).

Przestrzeganie nakazów moralnych może być bardzo zróżnicowane. Jedni podporządkowują się im, bo są one dla nich słuszne same w sobie, drudzy zaś, dlatego, że tak im wygodnie. Wiara w słuszność normy nie wymaga wysiłku przy jej respektowaniu. Natomiast nacisk czy wygoda wiąże się z przezwyciężaniem pewnych trudności. (W. Tatarkiewicz, 1994, s 179)

Normy moralne mogą być formułowane w formie nakazów i zakazów. Nakazy brzmią bardziej łagodnie. Forma zakazu budowana jest pod wpływem wszelkiego rodzaju wykroczeń. Łatwiej będzie ją respektować, gdy będzie budziła lęk przed karą. Tak sformułowana jest norma „nie zabijaj”. Ossowska swoje rozważania na ten temat, zaczyna od odpowiedzi na pytanie-, kogo nie zabijać?. Chrześcijanie podporządkowują ją przede wszystkim ludziom. Wyznawcy innych religii rozszerzają ją do wszelkich istnień. Nie wątpliwie ta zasada moralna ukierunkowuje życie społeczne. Nie przestrzeganie jej obarczone jest różnego rodzaju sankcjami. Począwszy od konsekwencji prawnych a skończywszy na potępieniu społecznym. Istnieją jednak odstępstwa od tej reguły. Jednym z nich jest nie obowiązywanie tej normy w czasie wojny. Ten odłam jest bardzo dobrym przykładem tego jak normy moralne mogą regulować nasze życie. Będąc faktycznym przeciwnikiem zabijania w sytuacji wojny, możemy być narażeni na szereg konsekwencji takich jak, dłuższa służba wojskowa czy niebezpieczne zadania w czasie jej trwania. (M. Ossowska, 2000, s 30-37).

Warunki życia społecznego, w których obecnie żyjemy wymagają od nas, abyśmy kładli duży nacisk na samoocenę. Szacunek do samego siebie wydaje się bardzo ważnym czynnikiem integracji. Natomiast jego utrata wiąże się z jej brakiem. M.Ossowska, pisze o różnego rodzaju zachowaniach, które warunkują naszą samoocenę. Rozważa na ile jest ona zależna od opinii innych ludzi a na ile kształtuje się całkowicie samoczynnie, wręcz odmiennie od tego, co ludzie o nas myślą. Autorka podejmuje rozważania na temat godności. Opisuje jej dwa rodzaje. Pierwszy mówi, że jedni ludzie mają godność a drudzy nie. Według drugiego znaczenia przysługuje ona każdemu człowiekowi ze względu na jego znaczące miejsce w przyrodzie. Więcej uwagi poświęca temu pierwszemu znaczeniu. Człowiek ma swoja godność, wtedy, gdy broni wyznawanych przez siebie norm i wartości i oczekuje z tego powodu szacunku dla siebie. Niegodnym jest ten, kto tego nie robi i ten, który daje się poniżać dla własnych korzyści osobistych. Poczucie własnej godności powiązane jest ściśle z osobowością, to właśnie od naszej osobowości zależy nasza godność. Wszystko jednak zależne jest od sytuacji, w której się znajdujemy. M. Ossowska jako przykład podaje sytuację, jaka znajdowała się w obozach koncentracyjnych. Osobowość człowieka była tam całkowicie niszczona. Człowiek załamywał się, gdy był zmuszany do wyrzekania się wartości moralnych, które uznawał. Tak, więc i nasza moralność określona jest niekiedy trudnymi sytuacjami życiowymi i to właśnie owa sytuacja może regulować nasze życie. (M. Ossowska, 2000, s 49-58).

Ludzie żyjący w podobnych warunkach, wykazują podobną skłonność do ocenia określonych stanów rzeczy. Możemy, więc powiedzieć, że w społeczeństwie wytworzyły się pewnego rodzaju wartości społeczne. Zgodność, co do tych wartości niesie ze sobą możliwość łatwiejszego wyznaczania wspólnych celów. Wartości, jakie są przyjmowane przez społeczeństwo są nieuporządkowane. Czynnikiem wyznaczającym zachowania ludzi są normy postępowania. Pokazują jak należy zachować się w danej sytuacji. Normy prawne mogą mieć podobny charakter do norm moralnych. Przykładem tego jest prawna norma zakazująca kradzieży i siódme przykazanie dekalogu, będące oczywista norma moralną. Wszystko jednak regulowane jest warunkami społecznymi i stopniem uspołecznienia. (S. Wronkowska, 1997, s 32-33).

Przestrzeganie prawa wiąże się ze świadomym realizowaniem treści zawartych w normie prawnej. Ażeby tak czynić należy wiedzieć, komu i w jakich okolicznościach ona przysługuje. Źródłem tej wiedzy jest są akty prawne. Uzyskać je możemy również z innych źródeł takich jak prasa, telewizja. Jednak nie maja one charakteru urzędowego. Nasze postępowanie, które ma być zgodne z normą prawną uzależnione jest od jej znajomości. Dlatego też ogłaszane są do wiadomości publicznej. Nieznajomość prawa nikogo nie usprawiedliwia i szkodzi. Usprawiedliwiany brak wiedzy na temat przepisów, niwelowałby skuteczność wpływania prawa na zachowania ludzkie i nie miał by racji bytu dla systemu prawa. (S. Wronkowska, 1997, s 120).

A. Podgórecki podejmuje ogólną polemikę na temat skuteczności działania norm prawnych. Opisuje dwa skrajne stanowiska. Pierwsze mówi o tym, że przy pomocy norm prawnych można regulować wszystkie dziedziny życia społecznego. To właśnie stanowisko respektowane jest częściej przez tych, którzy wydają polecenia, niż przez tych, którzy mają je wykonywać. Stanowisko drugie określa, że „ingerencja prawna nie może wyjść poza sankcjonowanie istniejącego stanu rzeczy”. (A. Podgórecki, 1962, s 163) Taki pogląd, mówiący o tym, że prawo nie może oddziaływać na bieg życia społecznego jest jawnie fałszywy. Normy prawne mogą występować jako samodzielne przyczyny procesów społecznych. Autor opisuje również, że brak głębszych rozważań na ten temat zmusza do przyjęcia jednego z tych stanowisk.

Skuteczność działania norm prawnych jest stwierdzeniem szczegółowym w stosunku do ogólnego społecznego oddziaływania. Skuteczne oddziaływanie prawa porusza problem sankcji grożących za naruszenie norm prawnych, metod ustalania stopnia skuteczności prawa i wiele innych. Prawo, aby było skuteczne musi być adekwatne do zamierzonych skutków. Zamierzone cele muszą w jak najmniejszym stopniu odbiegać od założonych. (A. Podgórecki, 1962, s 162-166).

A. Podgórecki opisując warunki uniemożliwiające skuteczność prawa bierze pod uwagę względy merytoryczne i formalne. Przepis prawny nie będzie skuteczny, gdy brak jest możliwości fizycznej do jego zrealizowania. Ograniczenia skuteczności prawa dotyczą również sfery psychicznej. Pewne dziedziny prywatności nie podlegają regulacji prawnej. Autor za przykład poddaje sny. Przepis prawny nie może zakazywać takich czy innych snów, gdyż byłoby to całkowicie nieskuteczne. Jednakże rozmiar sfery prywatności może być w różny sposób wyznaczony przez ustawodawcę. Nieskuteczność prawa związana jest również z brakiem lub wadliwością i jego przekazie. „Normy prawne są na tyle nie skuteczne na ile nie są znane”. (A. Podgórecki, 1962, s 169-173).

Uwarunkowania społeczne mogą spowodować zmiany w skuteczności działania norm prawnych. Socjalizacja polegająca na przyjęciu pewnych norm, skłania w mniejszym lub większym stopniu do ich respektowania. Człowiek może postępować na podstawie wpojonego mu społecznego obowiązku lub będzie działał według własnych decyzji. Akceptowanie tradycji danego systemu prawnego wiąże się z naciskiem społecznym, który będzie nakazywał mu odpowiednie zachowania. Zaakceptowanie norm prawnym tylko z tego względu, że jest to prawo, ukazuje bezinteresowny respektu dla przepisów prawa. W takim wypadku nie potrzebna jest żadna motywacja zysku czy strach przed karą. To właśnie stopień uspołecznienia reguluje w różnych dziedzinach życia skuteczność prawa. Jednakże wszystko zależy od sprawnego działania instytucji wykonujących prawo. (A. Podgórecki, 1962, s 174-177).

Normy prawne regulują tylko takie zachowania, które mają swój zewnętrzny wyraz. Kierowane są do wszystkich członków społeczności państwowej niezależnie od ich światopoglądu czy przekonań moralnych. Realizowanie tych norm zabezpieczone jest groźbą użycia przymusu przez państwo. Każdy człowiek żyjący w danym społeczeństwie jest zobowiązany do ich przestrzegania. Podstawowym motywem przestrzegania prawa jest aprobata treści norm prawnych i obawa przed sankcją. Często jest tak, że przestrzegania prawa wiąże się z nawykiem, jaki nabyliśmy w procesie socjalizacji. Zaakceptowanie normy prawnej może mieć swoje źródło w ocenach moralnych lub wierzeniach religijnych. Nieprzestrzeganie prawa wiąże się z karą, która jest egzekwowana w sposób zinstytucjonalizowany, wymierzana przez państwo. Zdarza się również, że nie przestrzeganie przepisów prawnych wiąże się z dezaprobatą środowiska, w którym żyjemy. Może się tak zdarzyć, że w środowisku, w którym funkcjonujemy dane normy są aprobowane i wymaga się ich realizowania. W przypadku ich złamania nakładana jest podwójna sankcja – ze strony państwa i społeczeństwa. (S. Wronkowska, 1997, s 101-123)

W. Lang podejmuje rozważania na temat zawodności systemu prawa. Norma prawna będzie skuteczna tylko wtedy, gdy będziemy mieli możliwość zachowania się negatywnego lub pozytywnego wobec niej. Prawo zakłada możliwość występowania zachowania dewiacyjnego i dlatego jego istotną funkcją jest zapobieganie tego typu zachowaniom. Skuteczność prawa nie może być rozpatrywana w skali całego społeczeństwa. Każdy człowiek jest pewnego rodzaju indywidualnością i należy się spodziewać indywidualnych reakcji, także tych niepożądanych. Reakcje społeczne na przestrzeganie lub nie przestrzeganie norm prawnych są typowe. Społeczeństwo aprobuje te zachowania, które zgodne są zgodne z wyznawanymi przez nie normami. Niekiedy podejmowane są również działania określane mianem gratyfikacji, czyli przyznania nagrody za określone zachowania. Jednak efektywność skuteczności przestrzegania prawa związana jest bardziej z różnego rodzaju sankcjami niż z gratyfikacją. Nikt nie nagradza za to, że nie kradniemy czy nie zabijamy. Sankcja pełni funkcję odstraszającą przed popełnieniem czynu zakazanego. Dzięki niej w miarę możliwe jest utrzymanie równowagi społecznej. Sankcje są społecznie ukształtowanymi sposobami reagowania ludzi na łamanie norm. Większość sankcji prawnych ma charakter przymusu, który stosowany jest w stosunku do osoby łamiącej normy. Osoby, do których kierowane są przepisy prawa mają realną zdolność do odróżniania i wybierania postępowań zakazanych i dozwolonych oraz do oceniania własnego i cudzego postępowania. Chociaż przepisy prawne mówią nam jak należy postępować to i tak każde indywidualne zachowanie zależy wyłącznie od nas samych. (W. Lang, 1989, s 67-70).

Celem przeprowadzonych przeze mnie badań było ukazanie stopnia akceptacji norm prawnych i moralnych, jakie przyjmuje młodzież z rodzin pełnych i nie pełnych.

Przedmiotem pracy jest stopień akceptacji norm prawnych i moralnych wśród młodzieży II klasy liceum ekonomicznego.

W celu zbadania interesującego mnie problemu wybrałam uczniów II klasy Liceum Ekonomicznego im. Stanisława Staszica w Wołominie. Wybrana grupa jest reprezentatywna i dostępna badawczo. Młodzież pochodzi z różnych sfer społecznych i struktura ich rodziny jest również różna. Dobór tej grupy jest zgodny z podstawowym celem badań oraz z związanymi z nim problemami. W badaniach udział wzięło 60 osób, z czego 30 – kobiet i 30 – mężczyzn. Dobierając grupę badawczą wzięłam pod uwagę wiek, płeć, strukturę rodziny oraz pochodzenie społeczne.

Ankieta - to szczególny przypadek wywiadu. Jest techniką gromadzenia informacji polegającą na wypełnianiu samodzielnie przez badanego specjalnych kwestionariuszy na ogół o wysokim stopniu standaryzacji w obecności lub najczęściej bez obecności ankietera. Jest ona zbiorem specjalnie sformułowanych pytań, na które osoba badana powinna dać odpowiedź. Badania ankietowe mają charakter masowy. Są one przydatne przy rozwiązywaniu problemów związanych z działalnością wychowawczą. Stosowane są również w innych dziedzinach życia społecznego i kulturalnego. Ankieta jest użyteczna w badaniach pedagogicznych jako metoda poznawania cech zbiorowości, zjawisk, opinii o wydarzeniach. Jest pomocnicza w początkowym etapie badań. Pytania ankiety są zamknięte i zaopatrzone w tzw. kafeterie, czyli zestaw wszelkich możliwych odpowiedzi. W ankiecie pytania mogą również mieć charakter pytań otwartych. Pytania otwarte pozostawiają badanym całkowitą swobodę odpowiedzi.

Moim narzędziem badawczym jest kwestionariusz ankiety będący w trakcie standaryzowania, autorstwa dr S. Sobczaka. Ankieta zawiera 100 pytań zamkniętych, które dotyczą zjawisk społecznych. 55 zjawisk należy do normy prawnej a 45 zjawisk należy do normy moralnej.

Zjawiska dotyczące normy prawnej: wykorzystanie stanowisk służbowych w celu uzyskania korzyści, przemyt, nielegalna praca, eutanazja, uchylanie się od służby wojskowej, jazda bez ważnego biletu, współpraca z wywiadem obcego państwa, szpiegostwo przemysłowe, terroryzm, gangsterstwo, kidnaping, totalitaryzm, zaczepianie i pobicie nieznajomego, aborcja, morderstwo, nie udzielenie człowiekowi w wypadku zagrożenia życia lub zdrowia, łapówkarstwo, korupcja, mataczenie, marnowanie publicznych pieniędzy, defraudacja, fałszowanie pieniędzy, ukrywanie dochodów przed urzędem skarbowym, rasizm, słowne znieważanie człowieka, dyskryminacja kobiet, prześladowanie człowieka z powodu innej narodowości, prześladowanie człowieka z powodu wyznawanej religii, klonowanie ludzi, znieważanie symboli narodowych, znieważanie symboli religijnych, kradzież cudzego mienia, kradzież mienia publicznego, uchylanie się od obowiązku alimentacyjnego, przemoc psychiczna nad współmałżonkiem, przemoc fizyczna nad współmałżonkiem, przemoc fizyczna wobec dziecka, rozpijanie nieletnich, sprzedaż nieletnim alkoholu i papierosów, rozdawanie nieletnim narkotyków, nakłanianie nieletnich do prostytucji, prowadzenie pojazdu w stanie nietrzeźwym, umyślne niszczenie mienia publicznego, napady rabunkowe, udzielanie pomocy osobie poszukiwanej przez policję, kazirodztwo, zgwałcenie, pedofilia, prostytucja dziecięca, molestowanie seksualne, pornografia dziecięca, pornografia z udziałem zwierząt, sodomia, sutenerstwo, handel żywym towarem.

Zjawiska dotyczące normy moralnej: pacyfizm, rezygnacja z udziału w wyborach, wręczanie prezentów nauczycielom i wykładowcom, informowanie władzy, że ktoś popełnił przestępstwo, informowanie władzy, że ktoś dopuścił się przekroczenia prawa, informowanie władzy, że ktoś ukrywa swoje dochody, samobójstwo, nikotynizm, rozwód, załatwienie prywatnej sprawy przez znajomości i układy, wręczanie prezentów lekarzom, homoseksualizm, lesbijstwo, transwestytyzm, seks oralny, seks analny, współżycie bez ślubu, okłamywanie ludzi, chciwość, kłótliwość, brak przebaczania, nie dotrzymywanie obietnicy, brak hojności materialnej, popieranie się grupy osób na stanowisku w celu osiągnięcia korzyści, denuncjacja, alkoholizm, narkomania, hazard, lekomania, nacjonalizm, szowinizm, nie oddawanie pożyczonych pieniędzy, nieuczciwość, wulgaryzmy, satanizm, zdrada małżeńska, prostytucja wśród kobiet, prostytucja wśród mężczyzn, osiąganie korzyści w zamian za usługi seksualne, pornografia miękka, pornografia twarda, transseksualizm, biseksualizm, promiskuityzm, sadyzm i masochizm seksualny.

Zadaniem badanej młodzieży było ocenienie stopnia potępienia zjawisk społecznych. Stopnie oceny zjawisk:

Stopień akceptacji norm prawnych i moralnych wśród młodzieży z rodzin pełnych i nie pełnych został zbadany ankietą dotyczącą 100 zjawisk społecznych. 55 zjawisk należy do normy prawnej a 45 zjawisk należy do normy moralnej. Na wykresach kołowych przedstawiony został ogólny procent wyboru poszczególnych kategorii, natomiast na wykresach słupkowych pokazany został procent wyboru odpowiedzi młodzieży z rodzin pełnych i niepełnych.

Wykres (nr1) przedstawia ogólne wyniki badań na temat współpracy z wywiadem obcego państwa. Wykres (nr1a) pokazuje wyniki badań młodzieży z rodzin pełnych i rodzin nie pełnych.

Wykres (nr 2) przedstawia wyniki badań na temat szpiegostwa przemysłowego. Wykres (nr 2a) pokazuje wyniki badań młodzieży z rodzin pełnych i niepełnych.

- trochę potępia 8% badanych z rodzin niepełnych, 6% badanych z rodzin pełnych

- umiarkowanie potępia 53% badanych z rodzin niepełnych, 23% z rodzin pełnych

- w najwyższym stopniu potępia 23% badanych z rodzin niepełnych, 30% z rodzin pełnych.

Wykres (nr 3) przedstawia wyniki badań na temat terroryzmu. Wykres (nr 3a) pokazuje wyniki badań młodzieży z rodzin pełnych i z niepełnych.

- trochę potępia 8% badanych z rodzin niepełnych, 0% badanych z rodzin pełnych

- w najwyższym stopniu potępia 54% badanych z rodzin niepełnych, 81% z rodzin pełnych.

Wykres (nr 4) przedstawia wyniki badań na temat gangsterstwa. Wykres (nr 4a) pokazuje wyniki badań młodzieży z rodzin pełnych i niepełnych.

- trochę potępia 15% badanych z rodzin niepełnych, 9% badanych z rodzin pełnych

- w najwyższym stopniu potępia 31% badanych z rodzin niepełnych, 55% z rodzin pełnych.

Wykres (nr 5) przedstawia wyniki badań na temat kidnapingu. Wykres (nr 5a) pokazuje wyniki badań młodzieży z rodzin pełnych i niepełnych.

- trochę potępia 8% badanych z rodzin niepełnych, 0% badanych z rodzin pełnych

- w najwyższym stopniu potępia 43% badanych z rodzin niepełnych, 77% z rodzin pełnych.

Wykres (nr 6) przedstawia wyniki badań na temat totalitaryzmu. Wykres (nr 6a) pokazuje wyniki badań młodzieży z rodzin pełnych i niepełnych.

- trochę potępia 8% badanych z rodzin niepełnych, 2% badanych z rodzin pełnych

- umiarkowanie potępia 45% badanych z rodzin niepełnych, 17% z rodzin pełnych

- w najwyższym stopniu potępia 31% badanych z rodzin niepełnych, 45% z rodzin pełnych.

Wykres (nr 7) przedstawia wyniki badań na temat zaczepiania i pobicia nieznajomego. Wykres (nr 7a) pokazuje wyniki badań młodzieży z rodzin pełnych i niepełnych.

- trochę potępia 15% badanych z rodzin niepełnych, 6% badanych z rodzin pełnych

- w najwyższym stopniu potępia 23% badanych z rodzin niepełnych, 38% z rodzin pełnych.

Wykres (nr 8) przedstawia wyniki badań na temat aborcji. Wykres (nr 8a) pokazuje wyniki badań młodzieży z rodzin pełnych i niepełnych.

- trochę potępia 8% badanych z rodzin niepełnych, 0% badanych z rodzin pełnych

- umiarkowanie potępia 15% badanych z rodzin niepełnych, 17% z rodzin pełnych

- w najwyższym stopniu potępia 46% badanych z rodzin niepełnych, 61% z rodzin pełnych.

Wykres (nr 9) przedstawia wyniki badań na temat eutanazji. Wykres (nr 9a) pokazuje wyniki badań młodzieży z rodzin pełnych i niepełnych.

- trochę potępia 8% badanych z rodzin niepełnych, 6% badanych z rodzin pełnych

- w najwyższym stopniu potępia 54% badanych z rodzin niepełnych, 66% z rodzin pełnych.

Wykres (nr 10) przedstawia wyniki badań na temat morderstwa. Wykres (nr 10a) pokazuje wyniki badań młodzieży z rodzin pełnych i niepełnych.

- trochę potępia 8% badanych z rodzin niepełnych, 0% badanych z rodzin pełnych

- w najwyższym stopniu potępia 53% badanych z rodzin niepełnych, 89% z rodzin pełnych.

Wykres (nr 11) przedstawia wyniki badań na temat nie udzielenia człowiekowi pomocy w wypadku zagrożenia życia lub zdrowia. Wykres (nr 11a) pokazuje wyniki badań młodzieży z rodzin pełnych i niepełnych.

- trochę potępia 0% badanych z rodzin niepełnych, 2% badanych z rodzin pełnych

- w najwyższym stopniu potępia 62% badanych z rodzin niepełnych, 75% z rodzin pełnych.

Wykres (nr 12) przedstawia wyniki badań na temat łapówkarstwa. Wykres (nr 12a) pokazuje wyniki badań młodzieży z rodzin pełnych i niepełnych.

- trochę potępia 32% badanych z rodzin niepełnych, 11% badanych z rodzin pełnych

- umiarkowanie potępia 23% badanych z rodzin niepełnych, 21% z rodzin pełnych

- w najwyższym stopniu potępia 15% badanych z rodzin niepełnych, 40% z rodzin pełnych.

Wykres (nr 13) przedstawia wyniki badań na temat korupcji. Wykres (nr 13a) pokazuje wyniki badań młodzieży z rodzin pełnych i niepełnych.

- trochę potępia 15% badanych z rodzin niepełnych, 13% badanych z rodzin pełnych

- umiarkowanie potępia 32% badanych z rodzin niepełnych, 19% z rodzin pełnych

- w najwyższym stopniu potępia 23% badanych z rodzin niepełnych, 45% z rodzin pełnych.

Wykres (nr 14) przedstawia wyniki badań na temat matactwa. Wykres (nr 14a) pokazuje wyniki badań młodzieży z rodzin pełnych i niepełnych.

- trochę potępia 8% badanych z rodzin niepełnych, 21% badanych z rodzin pełnych

- umiarkowanie potępia 39% badanych z rodzin niepełnych, 17% z rodzin pełnych

- w najwyższym stopniu potępia 15% badanych z rodzin niepełnych, 35% z rodzin pełnych.

Wykres (nr 15) przedstawia wyniki badań na temat marnowania publicznych pieniędzy. Wykres (nr 15a) pokazuje wyniki badań młodzieży z rodzin pełnych i niepełnych.

- trochę potępia 23% badanych z rodzin niepełnych, 15% badanych z rodzin pełnych

- umiarkowanie potępia 38% badanych z rodzin niepełnych, 23% z rodzin pełnych

- w najwyższym stopniu potępia 23% badanych z rodzin niepełnych, 43% z rodzin pełnych.

Wykres (nr 16) przedstawia wyniki badań na temat defraudacji. Wykres (nr 16a) pokazuje wyniki badań młodzieży z rodzin pełnych i niepełnych.

- trochę potępia 31% badanych z rodzin niepełnych, 17% badanych z rodzin pełnych

- umiarkowanie potępia 23% badanych z rodzin niepełnych, 17% z rodzin pełnych

- w najwyższym stopniu potępia 23% badanych z rodzin niepełnych, 36% z rodzin pełnych.

Wykres (nr 17) przedstawia wyniki badań na temat fałszowania pieniędzy. Wykres (nr 17a) pokazuje wyniki badań młodzieży z rodzin pełnych i niepełnych.

- trochę potępia 23% badanych z rodzin niepełnych, 17% badanych z rodzin pełnych

- umiarkowanie potępia 23% badanych z rodzin niepełnych, 23% z rodzin pełnych

- w najwyższym stopniu potępia 31% badanych z rodzin niepełnych, 34% z rodzin pełnych.

Wykres (nr 18) przedstawia wyniki badań na temat ukrywania dochodów przed urzędem skarbowym. Wykres (nr 18a) pokazuje wyniki badań młodzieży z rodzin pełnych i niepełnych.

- trochę potępia 39% badanych z rodzin niepełnych, 24% badanych z rodzin pełnych

- umiarkowanie potępia 15% badanych z rodzin niepełnych, 21% z rodzin pełnych

- w najwyższym stopniu potępia 38% badanych z rodzin niepełnych, 17% z rodzin pełnych.

Wykres (nr 19) przedstawia wyniki badań na temat rasizmu. Wykres (nr 19a) pokazuje wyniki badań młodzieży z rodzin pełnych i niepełnych.

- trochę potępia 15% badanych z rodzin niepełnych, 13% badanych z rodzin pełnych

- umiarkowanie potępia 15% badanych z rodzin niepełnych, 11% z rodzin pełnych

- w najwyższym stopniu potępia 32% badanych z rodzin niepełnych, 53% z rodzin pełnych.

Wykres (nr 20) przedstawia poglądy na temat słownego znieważania człowieka. Wykres (nr 20a) pokazuje wyniki badań młodzieży z rodzin pełnych i niepełnych.

- trochę potępia 23% badanych z rodzin niepełnych, 13% badanych z rodzin pełnych

- umiarkowanie potępia 31% badanych z rodzin niepełnych, 15% z rodzin pełnych

- w najwyższym stopniu potępia 15% badanych z rodzin niepełnych, 34% z rodzin pełnych

Wykres (nr 21) przedstawia poglądy na temat dyskryminacji kobiet. Wykres (nr 21a) pokazuje wyniki badań młodzieży z rodzin pełnych i niepełnych.

- trochę potępia 15% badanych z rodzin niepełnych, 0% badanych z rodzin pełnych

- umiarkowanie potępia 23% badanych z rodzin niepełnych, 15% z rodzin pełnych

- w najwyższym stopniu potępia 32% badanych z rodzin niepełnych, 53% z rodzin pełnych

Wykres (nr 22) przedstawia poglądy na temat prześladowania człowieka z powodu innej narodowości. Wykres (nr 22a) pokazuje wyniki badań młodzieży z rodzin pełnych i niepełnych.

- trochę potępia 15% badanych z rodzin niepełnych, 2% badanych z rodzin pełnych

- w najwyższym stopniu potępia 61% badanych z rodzin niepełnych, 64% z rodzin pełnych

Wykres (nr 23) przedstawia poglądy na temat prześladowania człowieka z powodu wyznawanej religii. Wykres (nr 23a) pokazuje wyniki badań młodzieży z rodzin pełnych i rodzin niepełnych.

- trochę potępia 15% badanych z rodzin niepełnych, 4% badanych z rodzin pełnych

- w najwyższym stopniu potępia 38% badanych z rodzin niepełnych, 65% z rodzin pełnych

Wykres (nr 24) przedstawia poglądy na temat klonowania ludzi. Wykres (nr 24a) pokazuje wyniki badań młodzieży z rodzin pełnych i niepełnych.

- trochę potępia 15% badanych z rodzin niepełnych, 2% badanych z rodzin pełnych