Zgodnie z art. 239 Ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym z dnia 27-07-2005 r. i art. 15a ustawy z dnia 04-02-1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz. U. z 2000 r. Nr 80, poz. 904, z późn. zm.) Uczelni w rozumieniu przepisów o szkolnictwie wyższym przysługuje pierwszeństwo w opublikowaniu pracy dyplomowej studenta. Realizując ten zapis Pedagogium Wyższa Szkoła Pedagogiki Resocjalizacyjnej w Warszawie na niniejszej stronie (www.pedagogium.com.pl) publikuje wszystkie prace dyplomowe swoich studentów. Materiały publikowane na tej stronie chronione są prawem autorskim. W przypadku wykrycia naruszenia praw autorskich należy powyższy fakt zgłosić na adres rektorat@pedagogium.edu.pl.   

PEDAGOGIUM

Waldemar Rutkowski

Numer albumu 0374/04

Zjawisko alkoholizmu wśród młodzieży nieprzystosowanej społecznie

z Młodzieżowego Ośrodka Socjoterapii

w Nowej Wsi k/Kutna

The phenomenon of alcoholism among the maladjusted young people from the Younth Sociotherapy Center in Nowa Wieś near Kutno

Praca licencjacka

na kierunku Pedagogika

specjalności Resocjalizacja społecznie nieprzystosowanych

                                                      Praca wykonana pod kierunkiem dr Tamary Zacharuk

Warszawa 2006r.

Oświadczenie promotora pracy

Oświadczam, że niniejsza praca została przygotowana pod moim kierunkiem i stwierdzam, że spełnia warunki do przedstawienia jej w postępowaniu o nadanie tytułu zawodowego.

………………………………                                     …….……………………………                                                                                                                                                                                                                                                                                                                

                      data                                                                                  podpis promotora pracy dyplomowej

Oświadczenie autora pracy

Świadom odpowiedzialności prawnej oświadczam, że niniejsza praca dyplomowa została napisana przeze mnie samodzielnie i nie zawiera treści uzyskanych w sposób niezgodny z obowiązującymi przepisami.

Oświadczam, że przedstawiona praca nie była wcześniej przedmiotem procedur związanych z uzyskaniem tytułu zawodowego lub stopnia naukowego w wyższej uczelni.

Oświadczam ponadto, że niniejsza wersja pracy jest identyczna z załączoną wersją elektroniczną.

………………………………….                                        ………………………………

            Data                                                                                              podpis autora pracy dyplomowej

Streszczenie

Tytuł: Zjawisko alkoholizmu wśród młodzieży Młodzieżowego Ośrodka Socjoterapii w Nowej Wsi k/Kutna

Title: The phenomenon of alcoholism among the maladjusted young people from the Younth Sociotherapy Center in Nowa Wieś near Kutno

Streszczenie pracy:

Problem sięgania przez dzieci i młodzież alkohol wzbudza obecnie ogromne zainteresowanie specjalistów z różnych dziedzin wiedzy: medycyny, psychologii, pedagogiki i socjologii.

Niniejsza praca prezentuje obraz zjawiska alkoholizowania się młodzieży
w Młodzieżowym Ośrodku Socjoterapii w Nowej Wsi. Składa się z trzech istotnych części. Część pierwsza jest próbą zestawienia zagadnień i problemów dotyczących spożywania się alkoholu. Ponadto przedstawione zostały w nim symptomy świadczące o nałogu alkoholowym i rozwoju tej choroby. Ukazuje naturę uzależnień oraz przyczyny i skutki inicjacji w wieku szkolnym.  Dalsza część tego rozdziału zawiera opis alkoholizmu jako współczesna forma patologii społecznej. Metodologia badań stanowi drugi rozdziała niniejszej pracy. Obejmuje definicje celu i przedmiotu badań, problemu badawczego i hipotezy. Całość pracy zakończona jest wnioskami
i wypływającymi z jej treści. Głównym motywem podjęcia  takiego tematu jest niepokój wychowawczy w obliczu zagrożenia i szkód alkoholowych wśród młodzieży. Można zaobserwować, że w okresie szkolnym młodzi ludzie podejmują próby eksperymentowania z różnymi środkami odurzającymi, a przede wszystkim alkoholem. W swojej pracy podjąłem próbę poznania głównych przyczyn wczesnej inicjacji alkoholowej a co za tym idzie późniejszych trudności  w życiu zawodowym
i prywatnym. Należy zwrócić uwagę na fakt, że  kryzys życia i wchodzenia na drogę uzależnienia powinien być uwzględniony w różnego rodzaju działań profilaktycznych.

Słowa kluczowe: alkoholizm, patologia społeczna, młodzież, nieprzystosowanie społeczne, inicjacja alkoholowa

Keywords: alcoholism, social pathology, young people, maladjustment, alcohol initiation

Wstęp

Wiek dorastania, dojrzewania ludzi wiąże się z prawami, obowiązkami, trudnymi wyborami, ale także zagrożeniami dla młodego człowieka. W wieku XXI jednym z największych zagrożeń dla dzieci i młodzieży w Polsce jest uzależnienie od alkoholu. Negatywne zjawisko związane z nadużywaniem alkoholu prowadzi do degradacji psychofizycznej, a także duchowej, społecznej i ekonomicznej dla poszczególnych osób, rodzin i całego środowiska.

Dzieci i młodzież to grupa szczególnego ryzyka, w okresie wczesnej inicjacji alkoholowej, spożywanie alkoholi przez dzieci ogranicza ich prawidłowy przebieg socjalizacji i powoduje, że nie rozumieją one zawiłości relacji międzyludzkich i zasad życia społecznego. Skutki picia alkoholu są znane człowiekowi od lat. Towarzyszy jemu od zarania dziejów. Na początku służył jako środek wspomagający funkcję fizjologiczne organizmu (zmniejszał ból, zmęczenie), psychologiczne (powodował redukcję lęku, wprowadzał stan rozluźnienia i odprężenia) i społeczne (ułatwiał nawiązywanie kontaktów międzyludzkich, przyczyniał się do integracji). Historia napojów alkoholowych sięga już 6000 lat p.n.e. W Polsce pojawił się około XII wieku.

Wiek dojrzewania, dorastania ludzi wiąże się z prawami, obowiązkami, trudnymi wyborami oraz zagrożeniami. Obecnie jednym z największych zagrożeń dla dzieci i młodzieży w Polsce jest uzależnieniem od alkoholu – – złożony stan chorobowy, który wiąże się zwykle z intensywnym kryzysem we wszystkich sferach ludzkiego życia. Problem alkoholu odznacza się różnorodnymi zagrożeniami oraz negatywnymi zjawiskami związanymi z nadużywaniem alkoholu i choroba alkoholową. W okresie szkolnym ci młodzi ludzie podejmują próby eksperymentalne z różnymi środkami odurzającymi, a przede wszystkim a alkoholem.

Analizując własną obserwację życia codziennego młodego niedoświadczonego człowieka, stwierdzam że skutki picia alkoholu prowadzą do nieodwracalnych następstw. Warto wspomnieć o nich. Są to: wypadki drogowe  a co za tym idzie zgony, kalectwo, kłopoty ze zdrowiem, gwałty, przestępstwa, niepowodzenia szkolne, konflikty z rodzicami i otoczeniem, dostęp do innych substancji psychoaktywnych. Młodzi ludzie często zapominają, że rozpoczęcie wczesnej inicjacji alkoholowej znajdzie odzwierciedlenie w dorosłym życiu. Zaczną się borykać z trudnościami związanymi z degradacją sfery duchowej, psychofizycznej, społecznej, ekonomicznej. Nieletni nadużywający alkohol są najtrudniejszą populacją i najbardziej kruchą jaką  jest istota człowieka. W okresie tym, dochodzi do konstruowania hierarchii wartości, rozwoju procesu emocjonalnego jakim jako osoba dorosła będzie musiała sprostać
w swoim dorosłym niejednokrotnie trudnym życiu. Bo życie to wyzwanie, które wymaga poświęcenia się dla siebie i innych, podejmowanie konkretnych
i przemyślanych decyzji.

Niniejsza praca jest próbą zestawienia zagadnień i problemów dotyczących alkoholizowania się młodzieży w Młodzieżowym Ośrodku Socjoterapii w Nowej Wsi koło Kutna.

Rozdział I zawiera ogólne zagadnienia zjawiska alkoholizmu, jego wpływu na organizm człowieka. Dalsza część przedstawia alkoholizm jako współczesną formę patologii społecznej.  Rozdział II przedstawia problem alkoholizowania się wśród młodzieży
i jego powody, wpływ środowiska rodzinnego, mass mediów, grupy rówieśniczej. Rozdział III prezentuje charakterystykę pojęcia nieprzystosowania społecznego.

Rozdział traktuje o programach profilaktycznych i środkach terapeutycznych skierowanych do młodzieży. Metodologia badań stanowi V rozdział niniejszej pracy.

I Część teoretyczna

1. Alkohol i następstwa jego działania

1.1 Charakterystyka alkoholizmu i jego działanie na organizm człowieka

Alkoholizm, podobnie jak inne uzależnienie, jest wynikiem wzajemnego oddziaływania wielu czynników. Zatem na wstępie należy wyjaśnić pojecie <uzależnienie>. „Uzależnienie med. – zaburzenie zdrowia, stan psychologicznej albo psychicznej i fizycznej zależności od jakiegoś psychoaktywnego środka chemicznego, przejawiający się okresowym lub stałym przymusem przyjmowania tej substancji
w celu uzyskania efektów jej działania lub uniknięcia przykrych objawów  jej braku. (…) Rozwój uzależnienia jest zależny od wielu czynników m.in. od specyficznych właściwości (warunkujących szybkość powstawania uzależnienia), cech osobowości sprzyjających działaniu substancji uzależniającej (bierność, niesamodzielność)
i czynników środowiskowych ułatwiających kontakt z takimi substancjami (słabość, więzi rodzinnych, bark perspektyw życiowych, presja grup subkulturowych, pochodne zastosowanie leku)”[1]

„W naszym społeczeństwie uzależnienie od alkoholu nazywane jest popularnie alkoholizmem lub nałogiem alkoholowym. Sam termin <alkoholizm> został wprowadzony przez szwedzkiego lekarza Magnusa Hussa i po raz pierwszy opublikowany w 1849 roku. Uzależnienie alkoholowe jest bezpośrednią konsekwencją nadużywania alkoholu i oznacza spożywanie tej substancji w sposób powodujący negatywne, a w dalszych fazach destrukcyjną konsekwencję dla pijącego i jego środowiska. W 1956 roku alkoholizm został wciągnięty na listę chorób uznawanych przez WHO.”[2]

Powszechnie wiadomo, że niewielka ilość spożywanego alkoholu przez osobę dorosłą nie jest szkodliwa dla organizmu, natomiast ta sama dawka wypita przez nastolatka jest niebezpieczna dla jego życia. Młody organizm młodego człowieka rośnie, rozwija się 
i spożywanie alkoholu w tak młodym wieku uniemożliwia lub zakłóca normalny wzrost, rozwój fizyczny i psychiczny, utrudnia także proces jakim jest uczenie się. „Alkoholizm – współcześnie termin ten stosuje się w dwóch znaczeniach:

1.      dla określenia spożycia alkoholu, które wykracza poza miarę zwyczajowego picia;

2.      lub dla oznaczenia choroby alkoholowej;

3.      według Światowej Organizacji Zdrowia jest to <wszelki sposób picia, który wykracza poza miarę tradycyjnego i zwyczajowego spożycia albo poza ramy obyczajowego, przyjętego w całej społeczności, picia towarzyskiego bez względu na czynniki etiologiczne, które do tego prowadzą> (alkohol i alkoholizm)

Termin alkohol pochodzi najprawdopodobniej od arabskich słów: al.-kuhl – antymon, delikatny, drobny proszek; lub al.-ghul – zły duch.”[3]

Działanie alkoholu w organizmie człowieka przejawia się w kilku fazach. Fazy te obrazuje poniższa tabela 1.1.1

Tabela 1.1.1 Faza działania alkoholu zależne od stopnia stężenia we krwi

Źródło: A. Markiewicz: Środki odurzające a młodzież. Konspekt dla nauczycieli i lektorów. Warszawa 1997, Towarzystwo Zapobiegania Narkomani, s. 36

Powstawanie choroby alkoholowej

 „O szybkości powstawania alkoholizmu w dużej mierze decyduje wiek, w którym człowiek rozpoczyna picie. Po ukończeniu 25 roku życia okres rozwijania się choroby może trwać od 12 do 15 lat, miedzy 20 a 25 rokiem życia – 3 do 4 lat, a poniżej 20 roku życia – zaledwie 5 do 6 miesięcy. Zjawiska to zdeterminowane jest niedojrzałością ustroju, a w szczególności mózgu.

            Podczas powstawania uzależnienia od alkoholu wyróżnić można kilka okresów nasilenia się choroby, które nie zawsze występują w jednakowej formie. I chociaż
w różnych przypadkach niejednakowy jest czas trwania każdej fazy rozwojowej,
w znacznej mierze charakterystyczne są one dla osób uzależniających się. Fazy,
o których mowa ukazuje tabela 1.1.2.

Uzależnienie od alkoholu może mieć charakter psychiczny lub fizyczny. Może też, i tak jest najczęściej, objawiać się w obu postaciach. Wyraża się ono popędem do alkoholu, utratą kontroli nad jego spożywaniem oraz tzw. zespołem odstawiania alkoholowego.

Uzależnienie psychiczne od alkoholu przejawia się w silnym pragnieniu, pożądaniu alkoholu, występowaniu natrętnych myśli o potrzebie jego spożycia,
w uporczywym powracaniu wspomnień o przyjemnym spędzaniu czasu przy piciu, szukaniu okazji do wypicia itp. Uzależnienie fizyczne uzewnętrznia się w utracie kontroli nad spożywaniem alkoholu oraz występowaniem tzw. zespołu odstawienia. Przy takim uzależnieniu stan czynności chorego organizm normalizuje dopiero po spożyciu alkoholu. Zespół odstawienia alkoholu (zespół abstynencyjny) występuje
w kilka godzin (8-12 godzin) od zaprzestania picia albo też nagłego zmniejszenia dawek spożywanego alkoholu. Związane są z nim następujące dolegliwości:

a.       żołądkowo- jelitowe: brak apetytu, nudności, wymioty, biegunka;

b.      naczyniowo – ruchowe i wegetatywne: napadowe poty, zwyżki ciśnienia tętniczego krwi, wahania częstości tętna, bóle i zawroty głowy, kołatanie serca
i ściskanie w jego okolicy;

c.       sensoryczne: nadwrażliwość wzrokowa, słuchowa, zaburzenia czucia;

d.      psychomotoryczne: bóle mięśni, obniżenie koordynacji motorycznej, drżenie palców rąk, mięśni twarzy itp.;

e.       psychiczne: ogólny niepokój, lęk, zaburzenia nastroju, zakłócenia snu pod postacią koszmarnych marzeń sennych, rozbicie psychiczne, napady drgawkowe.”[4]

Tabela 1.1.2  Fazy powstawania choroby alkoholowej

Źródło: Źródło: A. Markiewicz: Środki odurzające a młodzież. Konspekt dla nauczycieli i lektorów. Warszawa 1997, Towarzystwo Zapobiegania Narkomani, s. 36

Choroby związane z nadużywaniem alkoholu

„Już we krwi przejawia działanie destrukcyjne, osłabia funkcje ciał pochłaniających
i bakterii trawiennych, przez co zmniejsza się odporność organizmu na wszelkiego rodzaju infekcji oraz choroby zakaźne. (…) Negatywny wpływ, jaki wywiera na organizm człowieka nadużywanie alkoholu, zobrazowano w tabeli 1.1.3.

Tabela 1.1.3  Choroby, których rozwój wiąże się z nadużywaniem alkoholu

Źródło: A. Markiewicz: Środki odurzające a młodzież. Konspekt dla nauczycieli i lektorów. Warszawa 1997, Towarzystwo Zapobiegania Narkomani, s. 36

Alkohol spożywany przez młodzież zaburza procesy rozwojowe, które dotyczą rozwoju biologicznego, ale także emocjonalnego, intelektualnego, duchowego oraz społecznego. W okresie adolescencji alkohol zaburza rozwój dojrzałości emocjonalnej, zatraca kontakt z rzeczywistością. „Zamiast odkrywać prawdę o sobie i o życiu w naturalnych
autentycznych doświadczeniach osobistych, uczy się manipulować własnymi uczuciami. Wzbudzanie różnych uczuć za pomocą alkoholu czy innych środków pobudzających, uszkadza naturalne zdolności do reagowania uczuciowego.”[5]

Zdaniem Bohdana Woronowicza  można wyróżnić następujące rodzaje zatrucia
w zależności od poziomu alkoholu we krwi:

„0,3<0,5 promila– nieznaczne zaburzenia równowagi oraz euforia i obniżenie krytycyzmu, upośledzenie koordynacji wzrokowo – ruchowej, zaburzenia widzenia

0,3 promila – oko dostrzega gorzej rodzaj i kształt przedmiotów ukazujących się
w głębi pola widzenia, następuje obniżenie zdolności do dostrzegania ruchomych źródeł światła;

0,4 promila – czas adaptacji oka do ciemności po oświetleniu światłem wydłuża się ok. 2/3

0,5 promila – czas reakcji na nowe bodźce wzrokowe ulega opóźnieniu, zdolność dostrzegania ruchomych świateł obniża się o 1/3, pojawia się również opóźnienie
i osłabienie dostrzegania przedmiotów na obwodzie pola widzenia;

0,5<0,7 promila – zaburzenia sprawności ruchowej (niezauważalne osłabienie refleksu), nadmierna pobudliwość i gadatliwość, a także obniżenie samokontroli, błędna ocena własnych możliwości, które często prowadzą do fałszywej oceny sytuacji z jaką może spotkać się kierowca

0,7<2,0 promila – zaburzenia równowagi, sprawności i koordynacji ruchowej, obniżenie progu bólu, spadek sprawności intelektualnej (błędy w logicznym rozumieniu, wadliwe wyciąganie wniosków itp.), pogłębiający się w miarę narastania intoksykacji alkoholowej,  opóźnienie czasu reakcji, wyraźna drażliwość, obniżona tolerancja,  zachowania agresywne, pobudzenie seksualne, wzrost ciśnienia krwi oraz przyspieszenie akcji serca

2,0<3,0 promila – zaburzenia mowy (bełkotliwa), wyraźne spowolnienie i zaburzenie równowagi (chód na szerokiej podstawie chwianie i przewracanie się), wzmożona senność, znacznie obniżona zdolność do kontroli własnych zachowań

3,0<4,0 promila – spadek ciśnienia krwi, obniżenie ciepłoty ciała, zanik odruchów fizjologicznych oraz głębokie  zaburzenia świadomości prowadzące do śpiączki,

> 4,0 promila – głęboka śpiączka, zaburzenia czynności ośrodka naczynioworuchowego i oddechowego, możliwość porażenia tych ośrodków przez alkohol → stan zagrożenia życia” [6].

1.2 Alkoholizm jako współczesna forma patologii społecznej

 „Termin <patologia> służy w naukach medycznych do określenia m.in. stanów chorobowych, jakie mają miejsce w żywych organizmach, czyli ich reakcji na działanie czynników chorobotwórczych i związanych z nimi zaburzeniami we współdziałaniu poszczególnych narządów lub tkanek danego organizmu, co może przejawiać się np. we wzroście temperatury w zmianach morfologii krwi i tym podobnych wskaźnikach.

Na początki naszego stulecia powyższy termin został przyswojony przez socjologów naukom społecznym i był stosowany w celu określenia rozmaitych zjawiska społecznych, które uważano  za przypadki zachowań świadczących o pewnych odchyleniach od obowiązujących w danych społeczeństwach norm i wówczas pojawiło się pojęcie <patologii społecznej>. Do zjawisk wspomnianej patologii zaliczono np. przestępczość, prostytucję, homoseksualizm, alkoholizm, narkomanię itp. zjawiska, które uważano za anormalne, podobnie, jak odbiegające od normy są rozmaite objawy chorobowe zachodzące w żywych organizmach.”[7]   „Patologia społeczna jako kategoria semantyczna wyróżniona jest ze względu na społeczną szkodliwość zjawisk zaliczanych do niej, których zasięg staje się coraz bardziej powszechny: prowadzi w konsekwencji do dezorganizacji systemów i podsystemów społecznych. Kryterium podstawowym jest tutaj tzw. zdrowie społeczne będące przeciwieństwem choroby rozkładu, dezorganizacji w stosunkach międzyludzkich.”[8]

 Za klasyczne już uznaje się określenie patologii podane przez A. Podgóreckiego: „Przez patologię społeczną należy rozumieć ten rodzaj zachowania, ten typ funkcjonowania jakiegoś systemu społecznego, który pozostaje w zasadniczej, nie dającej się pogodzić sprzeczności ze światopoglądowymi wartościami, które w danej społeczności są akceptowane.”[9]

Alkoholizm jest jedną z najbardziej destrukcyjnych chorób. Uzależnienie od alkoholu jest chorobą niszczącą człowieka we wszystkich jego aspektach. Prowadzi ono do jego degradacji życia psychicznego, duchowego i religijnego. Powoduje stopniowo utratę zdolności do normalnego funkcjonowania w rodzinie i społeczeństwie. Alkoholizm jest jedną z najgroźniejszych patologii społecznych.

„Z socjologicznego punktu widzenia choroba alkoholowa stanowi zjawisko społecznie niepożądane, stanowiące anomalię, przejaw społecznego niedostosowania. W ujęciu medycznym jest to objaw i zespół chorobowy, kliniczny, patologiczny, zdecydowanie wymagający leczenia. W aspekcie psychologicznym alkoholizm postrzegany jest jako poważne zaburzenie w osobowym rozwoju jednostki, uszkodzenie psychofizyczne.”[10]

„Genezy zachowań patologicznych należy upatrywać w czynnikach środowiskowych mających największy wpływ na socjalizacje dzieci i młodzieży tj. w wadliwościach socjalizacyjnych domu rodzinnego, szkoły, rówieśników itp.

 Do prostych czynników wpływających bezpośrednio na zaangażowanie młodzieży
w zjawiska patologiczne należą te czynniki, które utrudniają prawidłowy przebieg socjalizacji. Czynnikami tymi – jak wynika z badań empirycznych są:

1        niekorzystne warunki ekonomiczno-materialne rodziny w kontekście innych rodzin, z którymi kontaktuje się dana osoba. Postrzeganie przez człowieka własnej biedy, ubóstwa, nierówności społecznych, upośledzeń itp.,

2        zaburzona struktura rodziny własnej (rozbicie rodziny, sieroctwo naturalne lub społeczne odtrącenie emocjonalne we wczesnych stadiach rozwoju psychicznego) 

3        kontakt lub uczestnictwo w grupach podkulturowych.”[11]

Wymienione wyżej czynniki prowadzą do ukształtowania się wadliwych postaw społecznych.

 2 Alkoholizowanie się młodzieży

2.1 Powody alkoholizowania się młodzieży

„Jedną z bezpośrednich przyczyn używania alkoholu przez młodzież jest związana z problemami emocjonalnymi. Działanie alkoholu bezpośrednio modyfikuje te właśnie sferę. Próby polepszenia samopoczucia sa pomocą alkoholu okazują się bardzo atrakcyjne. Dotyczy szczególnie tych chwil, w których człowiek źle się czuje, jest smutny, zdenerwowany, gdy się czegoś obawia lub gdy spotyka go jakieś niepowodzenie lub strata. (…)Sięganie po alkohol w sytuacjach trudnych emocjonalnie, dla dania sobie odwagi i poprawienia nastroju stanowi jednoczesny sygnał wkraczania na drogę uzależnienia. W sytuacji dojrzałości psychicznej i równowagi emocjonalnej zachowanie człowieka opiera się głównie na racjonalnej analizie aktualnego położenia, powinności, aspiracji i życiowych planów. W konsekwencji nie grozi też wtedy niewłaściwa postawa wobec alkoholu. A oto inne najczęściej deklarowane przez młodzież powody sięgania po napoje alkoholowe:

a)      aby ułatwić sobie kontakt z innymi osobami lub tez załatwić różne sprawy;

b)      aby rozluźnić się i rozładować

c)      aby uciec od rzeczywistości

d)      aby nie być <gorszym od innych>

e)      ponieważ <nie wypada odmówić>”[12]

„Czynniki, które mogą wpłynąć na skłonność do nadużywania substancji uzależniających. Czynniki te można podzielić na trzy grupy:

1.      czynniki społeczne – odnoszą się do różnych sfer środowiska społecznego jednostki, grupy rówieśniczej, rodziny

2.      czynniki psychologiczne – które mogą poprzedzić używanie substancji uzależniającej, należą:

- niepewność, niedojrzałość emocjonalna

- chwiejność emocjonalna

- mała odporność na frustrację

- słaba motywacja do działań, nie przynosząca natychmiastowej korzyści

- mała zdolność rozumienia i odgrywania indywidualnych stanów emocjonalnych

- konflikty z rodzicami

3.      czynniki biologiczne – wpływ alkoholu na płód:

- zaburza prawidłowy wzrost i różnicowanie komórek

- powoduje obumieranie komórek mózgu

- obniża dopływ tlenu i substancji odżywczych oraz hormonów (niektóre aminokwasy, glukoza, biotyna, witamina K, witaminy z grupy B, Zn, Mg, Fe i inne)

- powoduje hipoglikemię i hipotrofię u płodu „[13]

2.2 Wpływ środowiska rodzinnego

Rodzina jest pierwszym środowiskiem wychowawczym wpływającym znacząco na kształtowanie się przyszłej jednostki osobowej. Rodzice powinni zaspokoić podstawowe potrzeby dziecka, poczucie bezpieczeństwa, akceptacji. Wychowanie dziecka jest procesem długotrwałym, świadomym, celowym, zorganizowanym, tak aby ukształtować osobowość dziecka. Rodzice bądź opiekunowie prawni kształtują jednostkę pod względem  osobowościowym i predyspozycji społecznych. W ujęciu
P. Poręby „rodzice będąc pierwszymi partnerami interakcji społecznych dziecka oddziaływają na nie w najwcześniejszym i najbardziej plastycznym okresie życia, przy czym kontakty te są częste i długotrwałe. Wpływ rodziców opiera się w dużej mierze na skłonnościach naśladowczych dziecka, elementu emocjonalne zaś w atmosferze życia rodzinnego potęgują tu skuteczność.”[14] Rodzina dla młodego człowieka jest punktem odniesienia w poszukiwaniu własnej tożsamości, własnego systemu wartości, sposobu postępowania. Nieukształtowana jednostka w swoim zachowaniu wzoruje się na postępowaniu, które nabył w domu rodzinnym. Podstawowym powodem nadużywania przez młodzież alkoholu jest brak miłości do siebie i poprawnych kontaktów z innymi ludźmi. M. Ryś rozumie przez to, że „prawidłowo przebiegające oddziaływania wychowawcze zbliżają obydwie strony, nieprawidłowe postawy rodziców mogą zaś wpływać na zubożenie czy nawet na zanikniecie więzi uczuciowych. Właściwe relacje dziecko rodzice określają następujące czynniki:

1        od momentu uświadomienia sobie życia dziecka rodzice powinni okazywać mu życzliwość i oddanie

2        powinni wychowywać dziecko wspólnie, ucząc go od początku partnerstwa
i równowagi płci

3        powinni unikać nadużywania zaufania dziecka, umieć przyznawać się do popełnionych błędów, wyjaśniać sytuacje dwuznaczne i przepraszać

4        unikać z jednej strony nadopiekuńczości, a z drugiej – wzbudzania strachu, powinni do dodawać dziecku odwagi, aby samodzielnie rozwiązywało problemy i uczyło się odpowiedzialności.[15]

„Podstawą prawidłowych stosunków w rodzinie jest równowaga i stabilność wzajemnych stosunków między rodzicami, ich poczucie odpowiedzialności oraz więź emocjonalna między wszystkimi członkami rodziny. Niedojrzałość w tym względzie oznacza więzi oparte na egoizmie, zazdrości, nienawiści, strachu, podporządkowaniu. Dojrzałość natomiast polega na uczeniu się mądrej i odpowiedzialnej miłości bliźniego. Istotnym zadaniem w tej sytuacji ukazywanie dzieciom pogłębionych motywów miłości bliźniego. Pierwszym z takich motywów jest fakt, że człowiek nie może uniknąć kontaktu z drugim człowiekiem. Próby unikania spotkań są znakiem poważnych zaburzeń. Najgroźniejsze z nich to zaburzenia psychiczne (np. autyzm), nadużywanie alkoholu przez dorosłych, używanie alkoholu przez dzieci i młodzież, sięganie po narkotyki, próby samobójcze. Spotkania oparte na miłości sprawiają, że kontakt
z innymi staje się źródłem szczęścia, satysfakcji, rozwoju umocnienia w dobru, prawdzie i pięknie. Natomiast spotkania oparte na wrogości czy krzywdzie sprawiają, że kontakt z innymi okazuje się źródłem cierpienia, wzajemnej agresji, źródłem depresji, rozpaczy i zaburzeń w rozwoju.”[16] Prawidłowe więzi rodzinne i odpowiednie przygotowanie do kontaktów interpersonalnych wpływa na osiągnięcie przez dzieci
i młodzież dojrzałości do życia w trzeźwości. Kolejną grupę uwarunkowań wewnątrzrodzinnych, które znacznie oddziałują  na spożywanie alkoholu przez młodzież, prezentuje K. Pluskota. Wymienia ona determinanty nadużywania alkoholu przez dzieci:

1.      „występowanie w rodzinie: sytuacji, gdzie dziecko w nagrodę spożywa alkohol
z rodzicem/opiekunem, sposób rozładowania napięcia poprzez spożywanie alkoholu w sytuacjach zmęczenia, przepracowania, poprawy nastroju, kontaktów z innymi ludźmi z użyciem alkoholu np.: spotkania towarzyskie, przyjęcia, organizowanie czasu wolnego

2.      nieświadomość i brak wiedzy wśród opiekunów i dzieci na temat uszkodzeń spowodowanych używaniem alkoholu

3.      wdrażanie dzieci w „kulturę” picia poprzez serwowanie im napojów w butelkach
i naczyniach przeznaczonych do podawania i spożywania alkoholu

4.      bagatelizowanie faktów, ze napoje zawierające niższe stężenie alkoholu to również alkohol, np. piwo

5.      niespójna postawa rodziców w ich stosunku do używania alkoholu przez dziecko, częstowanie alkoholem, nawet gdy dziecko nie chce go używać i rygorystyczne zabranianie picia alkoholu gdy jest młodym dorosłym

6.      traktowanie sytuacji domagania się alkoholu przez małoletnie dzieci jako zachowań zaburzonych i uleganie ich ciekawości poprzez pozwalanie na spożycie alkoholu ze swoich naczyń

7.      porównywanie dziecka do pijącego rodzica – mówienie „jesteś taki sam jak twój tata” – chociaż dziecko nie jest alkoholikiem, tak jak rodzic

8.      w rodzinach alkoholowych liczne zranienia emocjonalne spowodowane wychowywaniem się z alkoholikiem oraz uczenie się sposobów rozwiązywania problemów za pomocą alkoholu”[17]

2.3 Wpływ reklam i telewizji

Reklama jest jednym z wielu czynników odgrywających istotne znaczenie
w procesie podejmowania decyzji, zwłaszcza w populacji osób młodych
i niepełnoletnich. Wśród czynników, które mają bezpośredni wpływ na nadużywanie alkoholu przez młodzież należy zaliczyć między innymi: dostępność alkoholu, niskie ceny, promocja i reklamy telewizyjne. Związane jest to ze zmianami obyczajowymi, modą i pewnym stylem zachowania się w środowiskach młodzieżowych.

„Wiadomo, że alkohol może stać się źródłem dużego i szybkiego dochodu zarówno dla poszczególnych osób czy przedsiębiorstw, jednak i dla budżetu państwa. Z tego względu odnotowuje się wiele prób traktowania alkoholu jako zwykłego towaru, który powinien podlegać jedynie prawom reklamowym bez uwzględnienia kryterium zdrowia i dobra społecznego. To wszystko w zasadniczy sposób utrudnia działania różnych osób, środowisk i instytucji zaangażowanych w akcję na rzecz trzeźwości. Zgodnie
z polskim prawem nie wolno sprzedawać napojów alkoholowych nieletnim (osobom poniżej 18 lat). Sprzedawcą grozi utrata zezwolenia na sprzedaż alkoholu (art. 15. i art.. 18. Ustawy o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholowi, Dz. U. nr 127
z dn. 29 X 1982 r.)”[18]Istotny wpływ na ilość spożywanego alkoholu ma reklama. „Wyniki badań wskazują, że odbiorcy postrzegają w reklamie elementy atrakcyjności, promocjo picia alkoholu i przyjemności płynących z konsumpcji produktu, a nie informacje o jego jakości.”[19] Z nowelizacji ustawy  „Ustawa o wychowaniu
w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi” z 2001 roku wynika, że reklama alkoholu nie może być kierowana do małoletnich lub prowadzona przez budowanie skojarzeń z atrakcyjnością seksualną, relaksem lub wypoczynkiem, sportem, nauką, pracą lub sukcesem zawodowym. Ustawa ta również wyraźnie mówi, że alkoholu nie można reklamować w telewizji, radiu, kinie i teatrze pomiędzy godziną 6.00 a 20.00. Jednak specjaliści od reklamy potrafią wypromować lobby napojów alkoholowych. Natomiast radykalnie zwiększyła się liczba miejsc, gdzie można nabyć alkohol bez względu na porę dnia i nocy.  W zasadzie każdy duży dystrybutor alkoholu jest sponsorem klubu sportowego, imprez sportowych lub transmisji telewizyjnej. „W miarę rozwoju dziecka widać wyraźnie ewolucje postaw wobec alkoholu. Dzieci przyswajają sobie wiedzę na temat alkoholu na długo przed pierwszymi doświadczeniami a piciem. Pierwotnie ich stosunek do alkoholu jest raczej negatywny. Dopiero około 10 roku życia orientacja ta zmienia się tak, że w okresie dojrzewania postawy względem alkoholu stają się pozytywne.”[20]  Według A Tyburskiej: „Młodzież spędzając przed telewizorem co najmniej 4 godziny dziennie obserwuje sceny przedstawiające atrakcyjnych dla siebie ludzi z kieliszkami w ręku. Świadomie bądź nie, może naśladować ich zachowanie.”[21]

2.4    Wpływ  grup rówieśniczych

Młodzież w wieku szkolnym najwięcej czasu spędza w grupach rówieśniczych. Przynależność do tych grup wymaga wykonywania określonych zadań wynikających
z jej struktury. W przypadku nie przyswajania sobie podstawowych norm społecznych obowiązujących w danej społeczności, może zostać wyeliminowany przez grupę. Zatem jeśli członkowie grupy spożywają alkohol, to wchodząc w jej „szeregi” nowa osoba musi dostosować się. Wynika to z potrzeby akceptacji w więzi społecznej.

Pijąca młodzież częściej przebywa w towarzystwie rówieśników tolerujących alkohol, charakteryzujących się obniżonym poziomem samokontroli i pozytywnych oczekiwań wobec skutków działania alkoholu. „Istnieje także bardzo groźny zwyczaj agresywnego przymuszania do picia i interpretowania wspólnego spożywania alkoholu jako sprawdzianu przyjaźni, więzi i zaufania. 75% młodzieży pijącej alkohol przyznaje, że najczęściej zdarza się to przy okazji różnych uroczystości (imieniny, urodziny itp.) lub innych spotkań towarzyskich w gronie rówieśników. Z wypowiedzi młodzieży wynika, że alkohol towarzyszy przede wszystkim rozrywce i zabawie zarówno w domu (swoim lub kolegów) jak i po za domem (dyskoteki, obozy, kolonie, wycieczki szkolne).”[22]

Jedna z bezpośrednich przyczyn używania alkoholu przez młodzież jest związana
z problemami emocjonalnymi. „W przypadku, gdy młody człowiek nie ma wsparcia ze strony rodziców (rodzina dysfunkcyjna), ucieka często w świat substancji psychoaktywnych (alkoholu, narkotyków). Wejście w grupę rówieśników eksperymentujących ze środkami psychoaktywnymi pozwala na zaspokojenie potrzeby kontaktów i uzyskanie emocjonalnego wsparcia, którego nie można było uzyskać
w innych grupach koleżeńskich. Dzięki zaspokajaniu podstawowych potrzeb szybko następuje identyfikacja z grupą, przyswojenie obowiązujących norm i zwyczajów,
a w rezultacie potwierdzenie swojej tożsamości. Bywa, że przyjmowanie pewnych środków psychoaktywnych (najczęściej narkotyków) staje się aktem manifestacji własnej odrębności wobec norm i przekonań świata ludzi dorosłych.”[23] Dlatego można wyróżnić wiele funkcji grupy rówieśniczej, do nich należą między innymi:

ü      zapewnia poczucie bezpieczeństwa, zaspokaja potrzebę akceptacji i uznania

ü      buduje poczucie własnej wartości

ü      rozwija kompensacje społeczne

ü      przekazuje wzory zachowań, które później naśladują

2.5  Inicjacja alkoholowa

Z badań naukowych wynika, że obecnie najbardziej krytycznym okresem inicjacji alkoholowej jest wiek między 11 a 14 rokiem życia, wtedy to następuje gwałtowny wzrost liczby pijącej młodzieży. „Spożywanie alkoholu jest najbardziej rozpowszechnionym zachowaniem ryzykownym wśród nastolatków (badania ESPAD, HBSC, Badania Mokotowskie). Po gwałtownym wzroście spożywania alkoholu przez młodzież w latach 1989–2000 zaobserwowano zatrzymanie się tendencji wzrostowej. Ostatnie badania (ESPAD 2005, Badania Mokotowskie 2004) wskazują nawet na spadek ogólnego spożycia alkoholu w populacji 15 i 17–latków. Należy jednak zwrócić uwagę na wzrastającą liczbę pijących alkohol dziewcząt i młodych kobiet. Wskaźniki spożywania alkoholu przez dziewczęta dążą do zrównania się ze wskaźnikami osiąganymi przez chłopców. Konsumpcja alkoholu przez polską młodzież kształtuje się na średnim poziomie w porównaniu z resztą Europy. Około 30% nastolatków przyznaje się do regularnego spożywania alkoholu, 28% 17–latków upiło się w ciągu 30 dni poprzedzających badanie, tylko 4% to abstynenci.

Wykres 2.5.1  Inicjacja alkoholowa młodzieży w wieku 15 lat

Źródło: Badania ESPAD – IPiN / Badania IPiN na zlecenie Krajowego Biura ds. Przeciwdziałania Narkomanii z wykorzystaniem kwestionariusza ankiety ESPAD

Spożywanie alkoholu przez osoby niepełnoletnie upośledza czynności poznawcze – koncentrację uwagi, zapamiętywanie, uczenie się, rozwój kontroli emocjonalnej, powoduje podejmowanie zachowań ryzykownych, groźnych dla życia i zdrowia, zakłóca proces rozwojowy, może powodować spowolnienie wzrostu i zaburzenia hormonalne. W całym Regionie Europejskim nadużywanie alkoholu jest odpowiedzialne za jedną czwartą wszystkich nagłych zgonów młodych osób, pomiędzy 15 a 29 rokiem życia. Z używaniem alkoholu przez młodocianych wiąże się między innymi obniżenie wieku inicjacji seksualnej, niechciane ciąże i ryzyko zarażenia wirusem HIV.”[24]

 3 Nieprzystosowanie społeczne

3.1  Wyjaśnienie pojęć: młodzież, nieprzystosowanie społeczne

W badaniach nad zjawiskiem alkoholizmu rozpatrywałem młodzież jako kategorię wiekową, dlatego należy zdefiniować to pojęcie. „Młodzież (ang. youth, fr. jeunesse, niem. Jugend, ros. mołodzioż) – na gruncie psychologii i pedagogiki jest definiowana najczęściej jako kategoria wiekowa jednostek będących w stadium przejściowym (faza młodości) między dzieciństwem a dorosłością, zmierzających w toku socjalizacji
i rozwoju do osiągnięcia pełnej dojrzałości (…) Badacze podejmują próby systematyzacji kryteriów wyodrębniania młodzieży, jako osobnej kategorii społeczno – demograficznej (Gęsicki 1988). Pośród najczęściej wymienianych znajdują się:

1)      kryteria biologiczne – związane z procesem dojrzewania biologicznego organizmu
i osiągnięciem dojrzałości płciowej (nawet do około 10-12 r.ż.), z drugiej zaś wydłużeniem się procesu kształcenia i przygotowania zawodowego młodzieży (do około 25 r.ż.) (…) Współczesna młodzież wcześniej niż jej rówieśnicy
z poprzedniej generacji dorasta biologicznie. Jednocześnie coraz dłużej trwa jej zależność od rodziców w związku z  wydłużaniem się cyklu kształcenia, co powoduje określone napięcia społeczne. (…)

2)      kryteria psychologiczne – związane z dojrzałością intelektualną i emocjonalną, rozwojem myślenia logicznego i abstrakcyjnego, przejściem do fazy tzw. operacji   formalnych (Inhelder, Piaget, 1970), tworzeniem coraz ogólniejszych koncepcji rzeczywistości oraz obrazu siebie w świecie. (…) Procesowi rozwoju intelektualnego towarzyszy proces nabywania norm i kształcenia ocen moralnych, poglądów, postaw i przekonań oraz formowania się hierarchii wartości i dążeń życiowych. (…)

3)      kryteria pedagogiczne – związane z procesem kształcenia i wychowania, przede wszystkim w rodzinie i szkole. Kryteria związane z procesem kształcenia mają charakter formalny i wiążą się z okresem nauki szkolnej, poziomem i typem kształcenia. (…) Tradycyjnie instytucje wychowania jak rodzina, szkoła, kościół, będące nośnikiem wartości i wzorów zachowa, tracą swoje wpływy na rzecz grup rówieśniczych i mass mediów, dokonuje się zatem swoiste przemieszczenie wpływu wychowawczego z obszarem tradycji ku nowoczesności.(…)

4)      kryteria społeczne – związane przede wszystkim z podejmowaniem określonych ról społecznych (np. rola ucznia, studenta, pracownika, obywatela, małżonka czy rodzica).(…) Podejmowanie tych ról wiąże się także z planami życiowymi
i aspiracjami edukacyjnymi młodzieży, te zaś są różnorodne, a ich zróżnicowanie jest warunkowane w dużym stopniu czynnikami społeczno-kulturowymi oraz cechami struktury społecznej. (…)

5)      kryteria ekonomiczne – związane z usamodzielnianiem się młodzieży, realizacją potrzeb materialnych i mieszkaniowych oraz warunkami startu w dorosłe życie. (…)

6)      kryteria prawne – związane z uzyskaniem zdolności do czynności prawnych oraz odpowiedzialności w zakresie prawa karnego. Osoby w wieku od 13 do 18 lat maja tzw. ograniczoną zdolność do czynności prawnych, zaś pełną zdolność do czynności prawnych mają osoby powyżej 18 r.ż. W systemie prawnym nie ma jednolitego kryterium wiekowego młodości i dorosłości. (…) Z kolei w prawie karnym wobec nieletnich do 12 r.ż. stosuje się jedynie środki wychowawcze, dopiero po ukończeniu 16 r.ż. sprawca może być sądzony tak jak dorosły. (…).[25]

Kolejnym pojęciem, który na istotny związek z zjawiskiem alkoholizmu wśród młodzieży, jest nieprzystosowanie społeczne.

„Nieprzystosowanie społeczne wiąże się z charakterystycznym układem postaw lub stanem osobowości skłaniającymi jednostkę do reagowania w sposób niezgodny
z zaleceniami aksjologii pedagogicznej i wymogami ról społecznych. W świetle istniejącej wiedzy pedagogicznej determinantami nieprzystosowania społecznego są nie tyle pojedyncze czynniki, co całe kompleksy niekorzystnych czynników rozwojowych, wewnętrznych (biopsychicznych) i zewnętrznych (socjokulturowych) działający
w sposób skumulowany, nazywanych niekiedy czynnikami kryminogennymi. Nieprzystosowanie społeczne, innymi słowy, jest wadliwym przystosowaniem jednostki do społeczeństwa i jego kultury. (…) Człowiek jest prawidłowo przystosowany, jeśli zachowuje pewną stałość form zachowania w zmieniającym się otoczeniu, czyli jeśli utrzymuje się w stanie równowagi dynamicznej, nazywanej homeostazą psychospołeczną. Proces prawidłowego przystosowania przebiega dzięki dwu równoległym, uzupełniającym się mechanizmom: akomodacja i asymilacja, zapewniającym jednostce stan homeostazy (równowagi dynamicznej). Wadliwość przystosowania wynika zatem z zaburzonej akomodacji (czyli dostosowania się do wymogów i warunków otoczenia) lub z zaburzonego procesu asymilacji (czyli dostosowania otoczenia do własnych indywidualnych wymogów jednostki). (…) Pojęcie wadliwego procesu przystosowania społecznego odsyła nas do problemu wzajemnego sprzężenia jednostki ludzkiej z systemem społecznym, w którym on żyje. (…) W interpretacjach z zakresu nauk społecznych nieprzystosowanie społeczne ujmowane jest jako pewnego rodzaju abstrakt teoretyczny (konstrukt, model pojęciowy), pozwalający na pełną charakterystykę zjawiska nieprzystosowania społecznego zarówno w kategoriach obserwacyjnych, jak i teoretycznych. Wspomniany konstrukt teoretyczny ujmuje nieprzystosowanie społeczne w następujących aspektach:

1.      symptomów (objawów), manifestacji

2.      układów postaw lub stanów osobowości i mechanizmów wewnętrznych prowadzących do ujawniania się symptomów nieprzystosowania

3.      czynników determinujących stany nieprzystosowania społecznego (wewnętrznych
i zewnętrznych: dynamicznych i statycznych).”[26]

Zatem nieprzystosowanie to odmiana rozwoju społecznego powodująca złe skutki dla jednostki i społeczeństwa, rodzaj zaburzeń spowodowany „negatywnymi warunkami środowiskowymi” lub zaburzeniami równowagi procesów w centralnym układzie nerwowym, zespół zachowań świadczących o nieprzestrzeganiu przez jednostkę pewnych podstawowych zasad postępowania.

W literaturze przedmiotu można spotkać pewien podział określenia nieprzystosowania społecznego. Wyróżnić można zasadniczo 4 grupy:

1.      „definicje objawowe, w których nieprzystosowanie społeczne określa się poprzez odwołanie się do jego podstawowych i specyficznych objawów albo elementarnych wskaźników o charakterze behawioralnym

2.      definicje teoretyczne, w których – oprócz charakterystyki symptomatologicznej – angażuje się pewne pojęcia teoretyczne, wynikające z ogólnej teorii przystosowania lub normalnego funkcjonowania społecznego jednostki (np. motywacji, postawy, role społeczne, przepisy ról społecznych, normy, standardy idealne, internalizacja wartości i norm, poziom lęku, sumienie)

3.      definicje operacyjne, w których wskazuje się nie tylko na symptomy danego zjawiska (nieprzystosowania), ale przede wszystkim na sposoby jego pomiaru, odsyłając jednocześnie do konkretnego narzędzia pomiarowego (testu, skali, kwestionariusza itp.)

4.      definicje utylitarne (zdroworozsądkowe, administracyjne), ujmujące nieprzystosowanie społeczne od strony pewnej bezradności środowiska wychowawczego wobec jednostki sprawującej mu trudności wychowawcze oraz <niedostosowania> tego środowiska do potrzeb i aspiracji oraz poziomu rozwoju dziecka oznaczone jako <zaburzone>, wobec którego należy zastosować <specjalne metody i środki>.”[27]

Określenie „nieprzystosowanie społeczne” w literaturze przedmiotu rozumiane jest różnoznacznie. Lidia Mościcka stwierdza, że nieprzystosowanie społeczne „rozumiane bywa jako proces bądź stan. Procesem nazywamy względnie jednorodne serie zjawisk, powiązane zależnościami przyczynowymi lub strukturalno – funkcjonalnymi. Niedostosowanie jednostki jako stan jest to system zachowań, działań i środków zmierzających do zaspokojenia istotnych dla niej potrzeb, społecznie nieakceptowany, zakazany przez kodeks prawny, obyczajowy bądź etyczny”[28]

Stanisław Jedlewski i Czesław Czapów interpretuje owe pojęcie w połączeniu
z odgrywaniem ról społecznych. Twierdzą, że jednostkę niedostosowaną społecznie charakteryzują „mniej lub bardziej trwałe reakcje dewiacyjne, wyróżnione nie ze względu na jakikolwiek system społeczny, ale ze względu na system społeczny ujmowany jako element konstelacji systemów społecznych, obejmujących ludzi tworzących zbiorowość współczesnego państwa. Skrajne nasilenie tego rodzaju reakcji, czyli generalnych reakcji dewiacyjnych, stanowi wyraz antagonistycznego ustosunkowania się do państwa i norm, które określają jego funkcjonowanie”[29] Istotne znaczenie czynników psychologicznych zauważyła Halina Spionek, która uważa, że jednostki niedostosowane społecznie to osoby,  „u których zaburzeniu uległa sfera emocjonalno – wolowa oraz rozwój charakteru i osobowości, co powoduje często zakłócenia stosunków społecznych między dziećmi a ich otoczeniem”[30] Autorka stwierdza, że do ważnych przyczyn nieprzystosowania społecznego można zaliczyć: błędy wychowawcze w rodzinie, szkole, które potęgują trudności wychowawcze
i prowadzą do wczesnego wykolejenia społecznego: ucieczki z domu, wagary, kradzieże, picie alkoholu.

3.2            Charakterystyka młodzieży nieprzystosowanej społecznie

Nieprzystosowanie społecznie staje się zjawiskiem powszechnym. Ze względu na swoje rozmiary należy dokonać charakterystyki młodzieży nieprzystosowanej społecznie. W literaturze przedmiotu można znaleźć wiele klasyfikacji objawów niedostosowania społecznego. W typologii objawów nieprzystosowania społecznego MEN wyróżnia: „nagminne wagary, ucieczki z domu i włóczęgostwo, sporadyczne lub systematyczne picie alkoholu, odurzanie się (jego próby i faktyczne odurzanie się), niszczenie mienia, stosowanie przemocy, bójki, przywłaszczanie cudzego mienia, kradzieże, udział w grupach negatywnych oraz usiłowanie i dokonanie samobójstwa.”[31] W ujęciu M. Grzegorzewskiej jednostka z zaburzeniami zachowania charakteryzuje się: „tendencja społecznie negatywne, odwrócenie zainteresowań od wartości pozytywnych i chęć wyżycia się w akcji społecznie destrukcyjnej, podziw i zainteresowanie dla tzw. złych czynów, cynizm, brawura, nieżyczliwy stosunek do człowieka, do cudzego mienia, regulaminów, norm i zarządzeń, nieodpowiedni stosunek do własnych czynów, nieumiejętność zżycia się z grupą, wyłamywanie się, zrzucanie winy, niechęć do pracy, brak hamulców krytycyzmu, brak wizji życia w płaszczyźnie etycznej – społecznie pozytywnej.”[32] Inną koncepcję charakterystyki młodzieży nieprzystosowanej społecznie przedstawia H. Spionek, „u których zaburzeniu ulega sfera emocjonalno – wolowa oraz rozwój charakteru i osobowości, co powoduje częste zakłócenia stosunków społecznych między dziećmi a ich otoczeniem.”[33] Idąc dalej za tą autorką można wyróżnić dwie grupy zaburzeń:

a)      „Zaburzenia łatwo odwracane, będące bezpośrednią reakcją na nieprawidłowe oddziaływanie otoczenia, cofające się po zmianie środowiska oraz w wyniku oddziaływania wychowawczego

b)      Zaburzenia trwałe, trudno odwracalne, wymagające specyficznych form terapii.”[34]

Z. Skorny zwraca uwagę na fakt, że powodem nieprzystosowania społecznego jest zła socjalizacja dzieci i młodzieży. Dlatego wymienia następujące cechy towarzyszące temu zjawisku: agresywność lub wrogość, nieśmiałość, zahamowanie i wycofanie się. Owe objawy mogą prowadzić jednostkę do zachowań przestępczych. W ujęciu M.B. Arnolda można wymienić dwie postacie agresji: „agresje wrogą i agresje reaktywną. Wroga agresja wynika raczej z nienawiści niż z gniewu i jest niezależna od prowokacji pochodzących z zewnątrz.”[35]

W literaturze przedmiotu można odnaleźć typologię objawów nieprzystosowania społecznego według D.H. Stotta. Wymienia on cztery główne cechy: zachowanie wrogie, zahamowanie, zachowanie niekonsekwentne, aspołeczność. Stott podkreśla, że jednostka uczy się wrogości w środowisku rodzinnym i rówieśniczym oraz odnajduje wiele wzorców w  środkach masowego przekazu. „wrogość jest wynikiem sumy doświadczeń frustracyjnych doznawanych w różnych okresach życia, przy czym zasadnicze znaczenie mają okresy przełomowe (dorastanie). W wielu przypadkach postawy wrogie ulegają dwukierunkowej transformacji, a więc albo stają się ukrytymi nastawieniami, albo przybierają formy jawne w postaci przemocy i różnych aktów przestępczych. Wrogość jako postawa stosunkowo łatwo poddaje się obiektywnej analizie, chociaż łatwość obserwowania behawioralnych przejawów wrogości powoduje, że w środowiskach młodzieży jej rozmiary są często wyolbrzymione i do tego typu sprowadza się całość zjawiska zaburzeń i niedostosowania. Decyduje tu sama istota agresji – wrogości sprowadzająca się do wyrządzenia krzywdy i szkód innym osobom.”[36] Jednostka nieprzystosowana społecznie nie wykonuje zleconych zadań, uchyla się od obowiązków,  ma tendencje do kierowania się własnym dobrem tak aby mieć dla siebie jak najwięcej korzyści. Zachowanie takie sprawia, że nie respektuje obowiązujących nakazów, zakazów, przepisów i zarządzeń. Drugą cechą jest zahamowanie, na które składają się: „skłonność do przeżywania stanów depresyjnych oraz bierność i wycofanie się z sytuacji społecznych i nowych. Dzieci tego typu są nieśmiałe, lękliwe, nie osiągają sukcesów proporcjonalnych do swoich możliwości intelektualnych. Bojaźliwość nie pozwala im adekwatnie zachowywać się w sytuacjach problemowych, w obecności osób nowych i oficjalnych, ze strony których odczuwają zagrożenie. Nie są predysponowane do konkurencyjnych układów rówieśniczych, stają się często ofiarami rówieśników, nie koniecznie posiadających większe możliwości. Chociaż nie sprawiają większych kłopotów zarówno wychowawcą, jak i rówieśnikom, nie posiadając znacznych zdolności oddziaływania na otoczenie (nadmierna kontrola, brak poczucia mocy) i kompetencji społecznych, są mało popularne i zajmują niskie pozycje w grupie rówieśniczej. W sytuacjach trudnych mogą zmieniać kierunek zachowania i mogą wybuchać gniewem.”[37] D. H. Stott przez pojęcie zachowania niekonsekwentne rozumie trudność w koncentracji uwagi, pochopność
i niekonsekwencja w działaniu. Można niekonsekwencję zaobserwować w sferze poznawczej, werbalnej oraz w kontaktów międzyludzkich. „Zachowania niekonsekwentne można przyrównać do nadpobudliwości. Dziecko niekonsekwentne nie może wstrzymać się z reakcją chwili zadziałania bodźca, nie sprowadza tego bodźca do poznawczej mapy, przez co nie wykorzystuje wcześniejszego doświadczenia, tym samym nie wybiera najbardziej adekwatnej reakcji. Reakcje są nie przemyślane, przypadkowe, rzadko dostosowane do wymóg sytuacji, czyli niekonsekwentne.”[38] Zachowania wrogie i agresywne prowadzą jednostkę do aspołeczności. „Jednostki aspołeczne odznaczają się okrucieństwem, manipulują otoczeniem społecznym, nie znają litości, nie są zdolne do syntonii i empatia, nie uznają ograniczającego wpływu zewnętrznej rzeczywistości. Jednostki aspołeczne nieuchronnie wpadają
w przestępczość, zwłaszcza gwałtowną.”[39]

 4 Działania profilaktyczne

Profilaktyka uzależnień, według B.T. Woronowicza, to „zapobieganie niekorzystnym zjawiskom: to całokształt działań i środków mających na celu zapobieganie np. chorobom (między innymi alkoholizmowi).”[40] W działaniach profilaktycznych nie jest ważna walka z danym zjawiskiem patologicznym, ale wychowanie aby zapobiec temu zachowaniu. „Punktem wyjścia w opracowaniu integralnego programu profilaktyki musi być założenie, że postawa wobec alkoholu zależy od całej sytuacji życiowej i od granic wewnętrznej wolności wychowanka. Aby wychować w trzeźwości, trzeba dostarczyć mu nie tylko informacji o działaniu alkoholu, lecz także o całej sytuacji życiowej człowieka i o tym, co wpływa na jego sposób kontaktowania się z samym sobą i ze światem. Integralny program profilaktyczny musi uwzględnić wszystkie wymiary człowieka. Stąd program ten musi zawierać informacje pomagające zrozumieć:

- własną ciekawość (jej potrzeby zagrożenia oraz kryteria dojrzałej postawy)

- własną psychikę (strategie myślenia, mechanizmy emocjonalne)

- własną sferę moralną (odróżnienie tego, co rozwija, od tego co szkodzi i ogranicza wolność, oraz określenie, jakimi wartościami należy się kierować w swoim życia)

- własną sferą duchową (kim jestem? po co żyję?

- własną sferę intra- i interpersonalną (dojrzałe i niedojrzałe formy kontaktu z samym sobą, z drugim człowiekiem i z Bogiem)

- własną sferę komunikacji (prawidłowe i nieprawidłowe sposoby komunikacji)

- informacji dotyczące alkoholu (jakie czynniki mają wpływ na uzależnienie, na czym polega terapia, jak chronić się przed tym uzależnienie).”[41]

Profilaktyka jest dziedziną wyjątkowo trudną, gdyż wymaga ona osobnego opracowania. Alkoholizm dzieci i młodzieży jest częścią programów profilaktycznych obejmujących całe społeczeństwo. „Warunkiem efektywności tego typu działań jest ich decentralizacja, przeniesienie na grunt samorządów i społeczności lokalnej. W takich małych, terytorialnie wyodrębnionych społecznościach działa bowiem mechanizm kontroli społecznej będący znacznym bodźcem w kierunku zachowań aprobowanych, pod warunkiem, że każda społeczność lokalna jako całość nie wykazuje cech patologii.”