Zgodnie z art. 239 Ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym z dnia 27-07-2005 r. i art. 15a ustawy z dnia 04-02-1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz. U. z 2000 r. Nr 80, poz. 904, z późn. zm.) Uczelni w rozumieniu przepisów o szkolnictwie wyższym przysługuje pierwszeństwo w opublikowaniu pracy dyplomowej studenta. Realizując ten zapis Pedagogium Wyższa Szkoła Pedagogiki Resocjalizacyjnej w Warszawie na niniejszej stronie (www.pedagogium.com.pl) publikuje wszystkie prace dyplomowe swoich studentów. Materiały publikowane na tej stronie chronione są prawem autorskim. W przypadku wykrycia naruszenia praw autorskich należy powyższy fakt zgłosić na adres rektorat@pedagogium.edu.pl.   

PEDAGOGIUM

Mirosław Ignerski

Numer albumu 0395/04

Przemoc w szkole. Porównanie zachowań agresywnych u uczniów klas V i VI                          w Wąbrzeźnie i w Warszawie.

Violence at school. Comprehansion of agressive behaviours                 at a student on class V and VI in Wąbrzeźno and Warsaw.

Praca licencjacka

na kierunku Pedagogika

specjalności Resocjalizacja społecznie nieprzystosowanych

Praca wykonana pod kierunkiem dr Joanny Michalak

Warszawa 2007

Streszczenie

Tytuł pracy:  Przemoc w szkole. Porównanie zachowań agresywnych u uczniów                                     klas V i VI w Wąbrzeźnie i w Warszawie.

Title: Violence at school. Comprehansion of agressive behaviours at a student

           on  klass V and VI in Wąbrzeźno and Warsaw.

Głównym zainteresowaniem i celem owej pracy dyplomowej było sprawdzenie przyczyn i miejsc występowania zachowań  agresywnych u dzieci zamieszkujących małe aglomeracje miejskie i porównanie ich z wynikami uczniów szkół warszawskich.

Praca zawiera cztery rozdziały, poświęcone problemowi, jakim jest agresja wśród młodzieży szkolnej. Każdy z tych rozdziałów oparty jest na pewnym opisowym schemacie.

Rozdział pierwszy zawiera teoretyczne rozważania, czym jest agresja, jakie istnieją jej odmiany oraz jakie uwarunkowania biologiczne mogą być podłożem agresji.

Rozdział drugi przedstawia jaki mogą mieć wpływ na warunkowanie zachowań agresywnych u dzieci  środowisko rodzinne, szkoła, czy media.

Rozdział trzeci obejmuje zagadnienia metodologiczne badań własnych.  Zawiera metody, techniki i narzędzia oraz opis organizacji i przebiegu badań. Badania zostały przeprowadzone za pomocą kwestionariusza ankiety wśród uczniów klas V i VI szkół podstawowych w Wąbrzeźnie oraz w Warszawie, w roku szkolnym 2006/2007. Zamieszczone w kwestionariuszu pytania dotyczą najbardziej typowych, najczęściej spotykanych w życiu młodzieży sytuacji.

W rozdziale czwartym zawarte jest  podsumowanie wyników badań przeprowadzonych w szkołach podstawowych w Warszawie i w Wąbrzeźnie.                To krótkie, rzeczowe podsumowanie wyników i zweryfikowanie założonych hipotez         i zapisanie wniosków wynikających  z uzyskanych badań. Uzyskane wyniki badań nad zachowaniami agresywnymi u  dzieci w szkole pozwalają stwierdzić, że nie ma zależności pomiędzy zachowaniami agresywnymi a miejscem zamieszkania. Ogromny wpływ na rozwój zachowań agresywnych ma rodzina, jej status społeczny oraz wychowanie jakie dziecko wynosi z domu rodzinnego. Natomiast to czy dzieci uczęszczają do szkół w Warszawie czy w małej miejscowości, nie ma wpływu na  przejawy agresji, okazuje się, iż podobną ilość zachowań agresywnych  wykazują rówieśnicy z obydwu  szkół podstawowych.

W końcowej części pracy zamieszczony jest aneks, do którego załączony został kwestionariusz ankiety dla uczniów klas V i VI.

Słowa kluczowe:  przemoc, agresja, szkoła, rodzina, zachowanie, patologia

Keywords: violence, agresion, school, family, behaviour, pathology

SPIS TREŚCI

WSTĘP.................................................................................................................................................................4

ROZDZIAŁ I

ZACHOWANIA AGRESYWNE W ŚWIETLE LITERATURY

 PRZEDMIOTU

1.1. Przystosowanie i niedostosowanie społeczne dzieci w wieku

        szkolnym .........................................................................................................................6

1.2. Definicje  agresji .............................................................................................................8

1.3. Fizjologiczne i neurologiczne podłoże zachowań

       agresywnych.....................................................................................................................9

        1.3.1. Instynkt jako podłoże agresji......................................................................13

      1.3.2. Psychologiczna teoria agresji......................................................................14

      1.3.3. Teoria frustracja – agresja...........................................................................15

      1.3.4. Formy zachowań agresywnych...................................................................16

ROZDZIAŁ II

WPŁYW ŚRODOWISKA NA ROZWÓJ ZACHOWAŃ AGRESYWNYCH

 U DZIECI

2.1. Wpływ środowiska rodzinnego.....................................................................................20

2.2. Wpływ szkoły na zachowania agresywne ...................................................................23

2.3. Wpływ mediów na zachowania agresywne dzieci ......................................................25

ROZDZIAŁ III

METODOLOGIA BADAŃ

3.1. Cel i teren  badań ..........................................................................................................28

3.2. Problemy i hipotezy badawcze ....................................................................................28

3.3. Zmienne i wskaźniki .....................................................................................................29

3.4. Metody, techniki i narzędzia badawcze ......................................................................32

3.5. Przebieg badań ..............................................................................................................33

ROZDZIAŁ IV

ANALIZA WYNIKÓW BADAŃ

4.1. Poziom agresji ogólnej .................................................................................................34

4.2. Wpływ środowiska rodzinnego na zachowania agresywne dzieci............................38

4.3. Wpływ niepowodzeń szkolnych na zachowania agresywne dzieci  

        w szkole podstawowej .................................................................................................43

4.5. Werbalne i fizyczne zachowania agresywne dziewcząt i chłopców z

      uwzględnieniem podziału na płeć.................................................................................45

4.6. Miejsce występowania zachowań agresywnych ........................................................48

Zakończenie .........................................................................................................................51

Bibliografia ..........................................................................................................................55

Spis tabel ..............................................................................................................................57

Aneks ....................................................................................................................................58

WSTĘP

         Jako jedno z najpoważniejszych współczesnych zagrożeń  uważa się dla człowieka terroryzm. Jednakże w życiu codziennym bardzo poważnym zagrożeniem dla człowieka może być pospolity bandyta. Każdy bowiem jest narażony na atak bandytów, których celem może być zawartość naszego portfela, telefon komórkowy czy atak w celu wyładowania agresji.      Z pozoru niegroźnie wyglądająca grupa dzieci może nagle zmienić się w rozszalałą, bezlitosną bandę wyrządzającą krzywdę drugiej osobie.

            Przeklinający dwunastolatek z papierosem w ręku zamiast zabawki, staje się coraz częściej spotykanym zjawiskiem. Charakterystycznym dla obecnych czasów jest fakt braku reakcji ze strony dorosłych na taką sytuację. Nikt lub tylko nieliczni zwrócą uwagę nastolatkowi na niewłaściwe zachowanie. W przekonaniu większości społeczeństwa to nie nasz problem, a poza tym występuje strach przed atakiem ze strony młodego człowieka, który skutecznie hamuje zapędy potencjalnego obrońcy ofiary.

Dzieci w dzisiejszych czasach pozostawione są same sobie. Bez nadzoru   ich czas upływa przy grach komputerowych lub na ulicy. Wynika to w dużej mierze z sytuacji materialnej rodziców. Duża część rodzin żyje na granicy ubóstwa. Licząc tylko na pomoc opieki społecznej. Nie można już mówić o braku pracy, ale o niechęci do podjęcia pracy zarobkowej przynajmniej przez jednego z rodziców. Bezrobocie w Wąbrzeźnie w wielu przypadkach jest „dziedziczne”. Dochodzi do tego jeszcze problem alkoholizmu w rodzinach i mamy pełny obraz podstawowej komórki społecznej. Druga część rodziców też bardzo mało czasu poświęca swoim pociechom. Większość czasu spędzają w pracy, bo takie są wymagania pracodawców.

            Dzieci wychowują dzieci, a tych pierwszych uczy ulica. Kto silniejszy ten jest przywódcą. Obraz silnego, nieśmiertelnego i pozostającego poza prawem „faceta” kreowanego przez środki masowego przekazu znajduje tu wiernych naśladowców. Trzeba dodać, że w tych męskich „zabawach” jest coraz więcej dziewczynek. Wzrasta poziom agresji werbalnej i aktów przemocy ze strony „płci pięknej”. Niejednokrotnie to właśnie dziewczynki są sprawczyniami czy podżegaczkami  aktów przemocy.

            Grono tych dzieci nie zdając sobie sprawy rozpoczęło już w wielu przypadkach marsz, aby zasilić szeregi „pensjonariuszy” zakładów penitencjarnych.    

            Wzrost aktów agresji w szkołach jest alarmujący. Przynajmniej raz w tygodniu media podają kolejne incydenty, które wydarzyły się w szkole. Już nie tylko gimnazja, ale także szkoły podstawowe są miejscem gdzie dochodzi do coraz bardziej drastycznych aktów przemocy.

            Dlaczego tak się dzieje? Programy rządowe, które wyeliminowałyby lub zahamowały wzrost agresji, na razie nie przynoszą pożądanych efektów.

Celem mojej pracy była analiza przyczyn i miejsc występowania zachowań agresywnych u dzieci w odniesieniu do Warszawy i 14-tysięcznego miasteczka                      w województwie kujawsko-pomorskim, w Wąbrzeźnie. Te dwie miejscowości wybrałem nieprzypadkowo. W Warszawie w szkole podstawowej uczy się mój syn. Niedługo naukę rozpocznie także córka. Szkoły podstawowe w Wąbrzeźnie architekturą budynku oraz środowiskiem lokalnym są zbliżone do szkoły, do której uczęszczałem w połowie lat siedemdziesiątych. Sięgając pamięcią do tamtych czasów usiłowałem porównać, moją szkołę, nasze zachowania z tym co zobaczyłem w okresie praktyk. Cech wspólnych nie znalazłem. Zmieniły się czasy, poziom i styl życia, zmienili się też idole. Szczytem marzeń dziecka nie jest już magnetofon, a największą karą uwaga nauczyciela w dzienniczku ucznia.

Niniejsza praca zawiera cztery rozdziały.

Rozdział pierwszy poświęcony jest teoretycznym rozważaniom  biologicznym             i psychologicznym uwarunkowaniom zachowań agresywnych.

            Rozdział drugi przedstawia różnego rodzaju wpływy, które mogą warunkować zachowania agresywne u dzieci. 

Rozdział trzeci obejmuje zagadnienia metodologiczne badań.  Zawiera metody, techniki i narzędzia oraz opis organizacji i przebiegu badań.

W rozdziale czwartym zawarłem podsumowanie wyników badań przeprowadzonych w szkołach podstawowych w Warszawie   i w Wąbrzeźnie.

W końcowej części pracy znajduje się aneks, w którym został umieszczony kwestionariusz ankiety dla uczniów klas V i VI.

ROZDZIAŁ I

ZACHOWANIA AGRESYWNE W ŚWIETLE LITERATURY PRZEDMIOTU

    1.1. PRZYSTOSOWANIE I NIEDOSTOSOWANIE SPOŁECZNE DZIECI W WIEKU SZKOLNYM

         „Przez przystosowanie społeczne rozumiemy zgodne z regułami współżycia społecznego, dostosowanie się do wymagań, jakie społeczeństwo stawia swoim członkom ze względu na wiek, płeć i pozycje społeczną.”[1]

            Dzieci wykazujące zaburzenia rozwoju emocjonalnego i społecznego nazywamy trudnymi i niedostosowanymi społecznie. Według Z. Skornego „dziecko niedostosowane nie nawiązuje kontaktów społecznych, jest wyobcowane w grupie rówieśników, popada              w konflikty z dorosłymi, brak mu motywacji do współpracy i współdziałania.”[2]

            Przejawami niedostosowania społecznego są trudności  występujące w zakresie kontaktów interpersonalnych – agresywność lub nieśmiałość – jak również trudności               i zaburzenia w rozwoju społeczno – moralnym.

            Wyróżniamy niedostosowanie do wymogów życia rodzinnego, niedostosowanie do wymogów szkolnych oraz do zasad panujących   w grupie rówieśniczej.

            „Niedostosowanie społeczne – nieprzystosowanie społeczne, stan,  w którym pojawiają się trudności w adaptacji jednostki do otoczenia społecznego. Przyczyny niedostosowania społecznego są dwojakie: wiążą się z jednostką bądź ze środowiskiem. Przyczyny zależne od jednostki obejmują niedorozwój umysłowy, braki charakteru, nieprawidłowy rozwój osobowości, nerwice, kalectwo.

            Przyczyny zależne od otoczenia społecznego polegają na powstaniu   w życiu jednostki sytuacji zbyt trudnych oraz na stawianiu jej zbyt skomplikowanych i ciągle zmieniających się wymagań, uniemożliwiających adaptację.”[3]

            Według Z. Skornego dziecko dobrze przystosowane może zaspakajać swoje potrzeby fizjologiczne, w prawidłowy sposób kontaktuje się z osobami bliskimi i czuje się bezpiecznie. Jest samodzielne, swobodnie bawi się  i nawiązuje kontakty z rówieśnikami. Takie zachowanie dziecka jest przez społeczeństwo odbierane w sposób  pozytywny.              

 Dzięki prawidłowym relacjom interpersonalnym dziecko ma sprzyjające warunki do osiągania dobrych wyników w nauce i nie sprawia trudności wychowawczych.

            „Osobnika nieprzystosowanego cechuje natomiast brak zaspokojenia jednej lub większej ilości potrzeb. U dziecka takiego mogą być niezaspokojone niektóre elementarne potrzeby fizjologiczne, w skutek czego jest ono brudne, mieszka w ciasnym, wilgotnym lub nieopalonym należycie mieszkaniu. Przyczyna nieprzystosowani może być brak kontaktów uczuciowych z rodzicami, rodzeństwem, kolegami, brak poczucia bezpieczeństwa wywołany częstymi konfliktami występującymi w domu rodzinnym, zbytnie ograniczenie samodzielności, brak uznania społecznego.”[4]

            D.H. Scott kwestie niedostosowania społecznego rozpatruje w trzech aspektach. Rozróżnia:

• aspołeczność,
• zahamowania,
• wrogość.

Wszystkie te zachowania negatywnie wpływają na stosunki interpersonalne  w grupie oraz prawidłowe funkcjonowanie jednostki w społeczeństwie. Często osoba taka izoluje się sama od otoczenia, bądź też społeczeństwo izoluje danego osobnika uważając go za „innego”, czasami chorego  i niebezpiecznego.

            Człowiek jest istotą społeczną, przystosowana do życia w grupie. Tylko pozytywne zachowania, zgodne z oczekiwaniami społecznymi pozwalają jednostce na prawidłowe kontakty z grupą. Osoba aspołeczna, przejawiająca pewne zahamowania czy tez wrogo nastawiona do otoczenia nie jest w stanie podjąć działań na rzecz innych osób. Tylko osoba pozytywnie nastawiona do życia jest w stanie nieść pomoc drugiemu człowiekowi i potrafi zrezygnować z zaspokajania własnych potrzeb na rzecz innych ludzi.

            Często jest tak, że jednostka zaniża lub zawyża obraz własnej wartości, stąd nie potrafi prawidłowo funkcjonować w grupie, ucieka się do zachowań wrogich, stroni od ludzi              i zamyka się w sobie. Wznieca konflikty i nie radzi sobie na wielu płaszczyznach                    z funkcjonowaniem na równi z innymi.

                1.2. DEFINICJE AGRESJI

W każdym społeczeństwie występowały i występują zjawiska patologiczne. Są one konieczne dla prawidłowego funkcjonowania społeczeństwa. Niemożliwe jest bowiem stworzenie społeczeństwa idealnego, wolnego od patologii. Dzięki temu, że w  grupie  społecznej w sposób jednoznaczny określone jest co rozumie się poprzez patologię łatwiej odróżnić i określić zachowanie niedewiacyjne, pożądane i            społecznie akceptowane.

 Rozważając tą kwestie szczególną uwagę należy zwrócić na  zachowania agresywne.

            Od zarania dziejów decydujący wpływ na kształtowanie historii ludzkości były wojny i wzajemne niszczenie się społeczności. To one znosiły władców z tronów, niszczyły narody   i całe cywilizacje tworząc na   ich miejsce nowe społeczeństwa i kraje. Agresja była i jest podstawowym elementem natury ludzkiej mającym decydujące znaczenie nie tylko dla przetrwania jednostki,  ale i całych społeczności.

Pokłady agresji drzemią w każdym z nas, są przyrodzone każdemu człowiekowi. Nie są jednak aktywne same z siebie. Do wzbudzenia   w człowieku agresji potrzebne jest wystąpienie sprzyjających okoliczności, specyficznych warunków, które np. wywołają          w świadomości  człowieka poczucie zagrożenia  najcenniejszych dla niego wartości takich jak dom, rodzina, wolność, życie i spowodują naturalną potrzebę obrony uaktywniając różne, niezbędne do osiągnięcia zamierzonego celu cechy ludzkiej osobowości – między innymi agresję.

Jednocześnie ten sam człowiek funkcjonując w normalnych, stabilnych warunkach,    w poczuciu bezpieczeństwa i pewności bytu swojego i swoich najbliższych, nie poddawany nieakceptowanym przez niego naciskom zewnętrznym potrafi nieść pomoc i troszczyć się      o innych. Agresja jest więc swego rodzaju mechanizmem obronnym wywoływanym przez niewyzbywalny i  naturalny  dla każdego człowieka instynkt samozachowawczy.

Należy zaznaczyć iż zachowania agresywne u ludzi maja wiele źródeł. Różni ludzie poddani działaniu tych samych czynników, w identycznych sytuacjach społecznych mogą zareagować w zupełnie odmienny sposób.

Wielkość i różnorodność źródeł agresji stwarza pewne trudności w sformułowaniu jednoznacznej definicji tego pojęcia.  W literaturze przedmiotu większość autorów, mówiąc    o agresji ma na uwadze zorganizowane działanie ukierunkowane na wyrządzenie szkody innemu człowiekowi.

A. Frączak rozpatruje agresje w kontekście społecznym, niezależnie od jej skutków     i zamiarów sprawcy. Zdaniem autora zabiegi lekarskie nie należą do czynności agresywnych, nie tylko ze względu na intencje sprawców – lekarzy – lecz dlatego, że są pożądane i celowe w świetle społecznie wytworzonych wartości.

Najczęściej w dyskusjach na temat agresji pod uwagę brane są jej skutki                       i intencjonalność sprawcy – której ustalenie przysparza pewnych problemów. Znawcy problemu podzieleni są na dwie grupy.

Niektórzy autorzy uwzględniają intencje i zamiar sprawcy, jakim jest szkodzenie ofierze lub mówią o występowaniu negatywnych stanów emocjonalnych, takich jak             np. gniew, niechęć czy złość w stosunku do osoby będącej przedmiotem zachowań agresywnych. Występowanie określonych emocji uważa się za istotny czynnik generujący agresję. Sądzi się również,  że pewne rodzaje emocji wywołują określony rodzaj agresji.

Inny punkt widzenia przedstawiają autorzy, którzy opierają się przede wszystkim na obserwacji konsekwencji powodowanych przez społecznie szkodliwe zachowania agresywne.

D. Wójcik przyjęła następującą definicję agresji: „Agresją będziemy nazywać zachowanie człowieka, mające na celu wyrządzenie szkody innej osobie lub instytucji,           a wyrażone w formie ataku fizycznego lub słownego, bezpośredniego lub pośredniego oraz reakcji negatywnej.”[5]

Zdaniem A. Frączka „agresją interpersonalną są czynności podejmowane                      i realizowane przez podmiot wobec innych ludzi (konkretnej osoby, grupy) tak zorganizowane, że  ich następstwem jest szkoda, utrata cennych społecznie wartości, cierpienie, ból.”[6]

                1.3. FIZJOLOGICZNE I NEUROLOGICZNE PODŁOŻE ZACHOWAŃ AGRESYWNYCH.

Dla biologicznego ujmowania agresji charakterystyczne jest dostosowanie się czynników determinujących zachowania agresywne do wrodzonych cech organizmu – jego budowy lub procesów fizjologicznych.

Istnieje przypuszczenie, że zachowania agresywne związane są ściśle  z budową ciała człowieka oraz zdeterminowane są przez geny.

Teoria antropologiczna, tzw. teoria „przestępcy z urodzenia”,  sformułowana została  w 1876 roku przez C. Lombroso. „Nawiązał on do znanych poglądów poszukujących związków między ukształtowaniem twarzy (fizjonomiści) bądź czaszki (frenolodzy)                a właściwościami psychiki. Badania prowadzone w więzieniach doprowadziły Lombroso do twierdzenie,  że niektórzy ludzie wykazują trwałą tendencję do popełniania przestępstw, którą można rozpoznać rozpatrując pewne charakterystyczne cechy w budowie ciała. „Przestępca    z urodzenia” musiał mieć co najmniej sześć takich cech, występujących najczęściej w obrębie głowy np. cofnięte czoło, deformacje czaszki, zniekształcenia szczęk, wystające kości policzkowe, specyficzna budowa ucha, a także polegających na odmiennościach w budowie organów wewnętrznych lub płciowych, leworęczności itp. W zależności od konfiguracji cech można, zdaniem Lombroso, określić na popełnianie jakich kategorii przestępstw jest nastawiony dany osobnik.”[7]

Sformułowana przez Lombroso koncepcja na dziesięciolecia ukierunkowała poszukiwania kryminologów na konkretną grupę przestępców.

 P.S Jakoby i jej współpracownicy H. Witki, S. Mewich, L. Moor   i  J. Nielsen            w swoich badaniach wykazują związek między zachowaniami agresywnymi a ilością chromosomów.

„Chromosomy w komórce człowieka, których powinno być 46, ułożone są w 23 pary, z czego 22 pary to tzw. autosomy, a ostatnia tworzona jest przez chromosomy płciowe, określone symbolami X (chromosom żeński) i Y (chromosom męski). W normalnym układzie u kobiety występują dwa chromosomy X, a u mężczyzny po jednym X i Y. Morfologiczny obraz struktury chromosomów – zwany kariotypem – u mężczyzny zapisywany jako 46 XY,  a u kobiety – 46 XX, , bywa jednak zaburzony, przy czym w niektórych badaniach ustalono, że posiadanie dodatkowego męskiego chromosomu płciowego ( a więc kariotypu 47Xyy, 48XXYY itp.) ma wywoływać tendencje do zachowań kryminalnych o podłożu agresywnym.”[8] Występowanie jednak tych zaburzeń nie jest ani koniecznym, ani wystarczającym warunkiem pojawienia się zachowań agresywnych.

Podjęto także badania nad hormonami, których pobudzenie do działania powoduje wzrost agresywności.

Wiele eksperymentów wskazuje na to, że dwa hormony – adrenalina i noradrenalina, odgrywają odmienne role przy emocjonalnych stanach gniewu  i strachu. Gniew jest związany

 ze zwiększonym wydzielaniem noradrenaliny w organizmie, z kolei strach wywoływany jest przez wyższy poziom adrenaliny. Wywołany działaniem hormonów stan może spowodować bądź agresję bądź ucieczkę – u każdego człowieka reakcja jest indywidualna.

Innym hormonem powodującym – przy zwiększonej intensywności jego działania – wzrost napięcia i agresję jest wytwarzany przez jądra męski sterydowy hormon płciowy testosteron. Badania wykazały, że wprowadzenie do organizmu zwierząt hormonów męskich powoduje wzrost natężenia czynności agresywnych. Poddane eksperymentom zwierzęta najczęściej atakowały się wzajemnie, a nawet słabe bodźce powodowały, że łatwiej dawały sprowokować się do agresji.

Nie wszyscy naukowcy są zgodni, że tylko pobudzające organizm człowieka działanie hormonów jest podłożem zachowań agresywnych.  W dyskusji wskazują oni na inne równie silne pobudzenia mogące być źródłem zachowań agresywnych. „Niektórzy badacze donoszą, iż pobudzenie układu wewnątrzwydzielniczego ma już charakter wtórny, a zachowania agresywne są rezultatem działania bodźców pochodzących ze świata zewnętrznego.”[9]

Badania neurologów i psychiatrów pozwalają przypuszczać, iż podłożem zachowań agresywnych mogą również być  defekty w budowie centralnego układu nerwowego,          tzw. koncepcja zaburzeń OUN (ośrodkowego układu nerwowego). Wpływ organicznego uszkodzenia lub schorzenia ośrodkowego układu nerwowego na funkcjonowanie człowieka  w społeczeństwie, a zwłaszcza na prezentowane przez niego zachowania agresywne czy kryminalne, nie jest do końca wyjaśniony. Nie jest bowiem pewne, czy skłonności do zachowań aspołecznych pojawiają się zawsze w przypadku uszkodzenia OUN. Brak jest rozeznania,  co do związku przyczynowo – skutkowego między występowaniem  konkretnych i powtarzalnych u większej liczby osobników zaburzeń  w zachowaniu, a miejscem                 i rodzajem uszkodzenia mózgu. „ Nie wiadomo więc, czy i jakie organiczne uszkodzenia OUN wywołują tendencję do popełniania przestępstw, a doniesienia, że nieprawidłowości      w funkcjonowaniu określonych części mózgu ( np. w okolicach ciała migdałowatego) wywołuje zachowania agresywne i zanik uczuciowości wyższej, trzeba nadal traktować jako ilustracje wymagające dalszych badań.”[10]

Zdaniem psychiatrów o wiele bardziej znaczące dla wyjaśnienia zachowań agresywnych i przestępczych są prowadzące do zaburzeń  w funkcjonowaniu mózgu (dysfunkcji mózgu) mikrouszkodzenia OUN. Występują one znacznie częściej niż poważne

 uszkodzenia mózgu i są trudniejsze do wykrycia. „ Mikrouszkodzenia mózgu powstać mogą jeszcze w okresie życia płodowego, w czasie porodu, a także wskutek pozornie niegroźnych urazów mechanicznych głowy lub chorób. U dzieci cierpiących na takie schorzenia obserwowano zakłócenia rozwoju psychicznego wywołujące trudności w nauce oraz              w przystosowaniu się do wymagań społecznych.”[11] Przyjąć należy, że wspomniane wady mogą zwiększać prawdopodobieństwo pojawienia się lub utrwalenia skłonności do zachowań społecznie nieakceptowanych. Zaznaczyć jednak należy, że wpływ środowiska, w którym jednostka dorasta i które ja kształtuje pozostaje nie bez znaczenia  na przejawiane przez jednostkę tendencje do zachowań agresywnych. Społeczeństwo może bowiem te tendencje wywoływać, wzmacniać, ale może również je zneutralizować i korygować.

„Wielu psychologów jest zdania, że podłożem agresji jest określony stan emocjonalny. Występuje on wówczas, gdy zostaną pobudzone odpowiednie struktury mózgowe. Badania wykazały, że ciało migdałowate, znajdujące się w układzie limbicznym, jest odpowiedzialne za to, co można nazwać różnicowaniem emocjonalnym, a w szczególności jest odpowiedzialne za zachowanie agresywne. Ciało migdałowate dzieli się na szereg jąder, ale najważniejszy podział to podział na części: korowo – przyśrodkową i podstawno – boczną młodszą.”[12]

Elżbieta Frouberg dokonała innego podziału ciała migdałowatego, wyróżniając część grzbietowo – przyśrodkową pełniącą funkcję pobudzającą oraz część młodszą podstawno – boczną, która pełni funkcje hamującą.

Układ hormonalny jest ściśle powiązany z układem nerwowym człowieka i umożliwia jego prawidłowe funkcjonowanie. Działanie obydwu układów musi być skoordynowane, co pozwoli na prawidłowy rozwój osobnika. Dla rozwoju człowieka ważna jest budowa               i funkcjonowanie analizatorów, typ układu nerwowego, jego sposób pobudzania i hamowania oraz siła i równowaga działania. „Sam układ nerwowy jest w dużym stopniu plastyczny          i podatny na wpływy otoczenia, a jego funkcjonowanie kształtuje się i rozwija w toku życia osobnika, zgodnie ze sformułowaną przez Pawłowa zasadą jedności struktury i funkcji mózgu.”[13]

W początkowym okresie życia płodowego, do około piątego miesiąca, następuje intensywny podział komórek nerwowych. W warunkach prawidłowego rozwoju układ nerwowy

rodzącego się dziecka jest już prawie ukształtowany i podobny do układu nerwowego dorosłego człowieka. Tak więc okres prenatalny jest jednym z najważniejszych, mających ogromny wpływ na człowieka , okresem życia.

            1.3.1. Instynkt jako podłoże agresji

Problematyka agresji od strony psychologicznej zajmował się Wiliam Mac Dougall. Zasadniczych sił napędowych ludzkiego działania szukał on w instynktach tkwiących             w naturze człowieka.

Instynkt określał jako „wrodzoną, niezmienną, gatunkową właściwość organizmu, przejawiającą się występowaniem specyficznego stanu napięcia emocjonalnego, pobudzającego dla korzystnego dla tego organizmu działania.”[14]

Wiliam Mac Dougall wymieniał szereg instynktów mających kierować zachowaniem człowieka. Najważniejsze z nich to instynkt ucieczki, walki, ciekawości, posiadania, przyporządkowania, władzy, szukania pożywienia, płciowy i rodzicielski. Zdaniem Dougal’a człowiek dziedziczy wszystkie instynkty po przodkach. To instynkty od chwili narodzin wyznaczają kierunki aktywności życiowej każdego człowieka. Należy w nich również szukać źródeł świadomych przeżyć psychicznych – zarówno intelektualnych jak i emocjonalnych. Szczególnie bliski związek zachodzi między instynktami a przeżyciami emocjonalnymi – każdemu instynktowi towarzyszy inne uczucie. Podstawowe instynkty i odpowiadające im przeżycia emocjonalne, w całym swym bogactwie i różnorodności, kształtują życie psychiczne oraz działania człowieka.

„Jednym z zasadniczych instynktów jest instynkt walki. Stanowi on źródło uczuć gniewu, które są impulsem powodującym wystąpienie różnych zachowań agresywnych. Gniew powstający na podłożu instynktu walki jest – zdaniem Mac Dougall’a – zjawiskiem pozytywnym z biologicznego punktu widzenia, gdyż pobudza do zachowań umożliwiających zdobycie przedmiotów potrzebnych danemu osobnikowi do zaspokojenia jego potrzeb, skłania do obrony przed atakami, umożliwia utrzymanie dotychczasowego stanu posiadania. Gniew, który jest subiektywnym odpowiednikiem instynktu walki, może być wywołany przez wiele różnych podniet, związanych z doznawanymi niepowodzeniami, które stają się przez to impulsami, powodującymi wystąpienie zachowań agresywnych..”[15]

            1.3.2. Psychologiczna teoria agresji

„Teorię agresji opartą na założeniach psychoanalitycznych sformułował Zygmunt Freud, twórca psychoanalizy. Wyróżnił on dwa instynkty: instynkt życia i śmierci. Instynkt życia przejawia się w dążeniu do kontynuacji życia, pozostaje w ścisłej łączności                    z instynktem samozachowawczym i instynktem seksualnym, będącym podstawa utrzymania gatunku.”[16]

„Instynkt śmierci łączy się natomiast z tendencją do rozładowania wszelkich stanów napięcia przez „powrót do spokojnego świata nieograniczonego”. Zarówno instynkt życia, jak tez instynkt śmierci jest zdaniem Freuda „wrodzonym, pierwotnym składnikiem natury ludzkiej.”[17]

Instynkt życia i śmierci są źródłem antagonistycznych tendencji i  dążeń. Freud nazywa je „nieśmiertelnymi przeciwnikami”, „mocami niebiańskimi”. Nawiązuje w ten sposób do dualistycznej koncepcji natury ludzkiej przyjmowanej przez szereg systemów filozoficznych i religijnych. W odróżnieniu jednak od systemów uznających pewne składniki ludzkiej natury za „dobre”, a innych zaś za „złe”, Freud uważa, że zarówno instynkt życia, jak też instynkt śmierci, odgrywają równie ważną rolę. Wynikiem ich współdziałania oraz powstających między nimi antagonizmów są różnorodne formy ludzkiej aktywności życiowej.

Freud za źródło agresji uważa sprzeczności zachodzące między instynktem życia         a instynktem śmierci. Instynkt życia skłania człowieka niejednokrotnie do tłumienia w sobie instynktu śmierci. W rezultacie, będące przejawem instynktu śmierci, destruktywne popędy skierowane na własną osobą, zostają przesunięte na świat zewnętrzny, powodując tym samym zachowania agresywne, których adresatami są różne osoby  i rzeczy.

„Jeśli skłonności agresywne nie mogą wyładować się na zewnątrz wskutek działania różnych czynników hamujących, skierowują się wtedy do wnętrza, stają się źródłem, wtórnych w stosunku do skłonności agresywnych, skłonności masochistycznych.”[18]

         1.3.3. Teoria frustracja – agresja

„Badania dotyczące genezy agresji były prowadzone również przez psychologów, zajmujących się wpływem frustracji na zachowanie. Nawiązali oni do koncepcji psychoanalitycznych dotyczących emocjonalno – popędowego charakteru motywacji. Według tych koncepcji zasadniczymi motywacjami są potrzeby, które wytwarzają stan napięcia emocjonalnego, pobudzający do określonego działania. Brak zaspokojenia potrzeb jest powodem frustracji, w której należy szukać źródeł agresywnego zachowania się.”[19]

Przedstawiciele teorii frustracji zakładali, że wpływ na działanie może mieć bardzo wiele potrzeb, a przyczyn frustracji szukali w niezaspokojeniu którejś z nich.

Eksperymentalne badania dotyczące zachowań agresywnych zostały zapoczątkowane przez J. Dollarda i współpracującą z nim grupę psychologów z Uniwersytetu w Yale.            W efekcie przeprowadzonych badań sformułowali oni dwie tezy, przedstawiające związek przyczynowo – skutkowy zachodzący między uczuciem frustracji a zachowaniami agresywnymi. Pierwsza stanowiąca, że: „Pojawienie się agresji zawsze każe domyślać się istnienia frustracji”[20] oraz druga zakładająca, że „Każda frustracja prowadzi do wystąpienia jednej z form agresji.”[21]

Według powyższej koncepcji między frustracją a agresją zachodzi ścisły związek, stanowiący jeden z podstawowych mechanizmów ludzkiego zachowania.

Podkreśla się również, że człowiek w skutek powtarzających się sytuacji prowadzących do frustracji może wyuczyć się stałych zachowań agresywnych. Teoria ta została jednak podważona. Jako pierwszy założenie, że agresja jest jedyną formą reakcji na frustrację  poddał pod wątpliwość Walter Miller. Zauważył on, że po frustracji występują również zachowania nieagresywne. Stwierdził, że „czynnikiem powodującym  w sytuacjach frustracyjnych występowanie zachowań nieagresywnych jest kara lub nawet sama groźba kary, które wpływają hamującą na impulsy pobudzające do agresji.”[22]

J. Ranschburg agresją nazywa „każde  zamierzone działanie –  w formie  otwartej lub symbolicznej – mające na celu wyrządzenie komuś lub czemuś szkody, straty, bólu.”[23]

W rozumieniu Bandury „agresja jest reakcją na sytuacje frustracyjne oraz, że zachowanie agresywne ulega wzmocnieniu, jeżeli okazuje się skutecznym środkiem przezwyciężenia tych frustracji, które przeszkadzają zaspokojeniu popędów biologicznych czy motywów wyuczonych.”[24]

Liczne zachowania agresywne występujące u danej osoby,  w różnych sytuacjach prowadzą do agresywności, jako stałej właściwości człowieka.

W literaturze psychologicznej istnieją dwie zasadnicze koncepcje traktujące                 o agresywności. Pierwsza określająca agresję, jako wrodzony popęd, instynkt oraz druga mówiąca o agresji, jako wyuczonej dyspozycji czy nawyku.

Z. Skorny określa agresję jako „zachowanie skierowane przeciw określonym osobom lub rzeczom, przyjmujące formę ataku.”[25]

Agresja jest zachowaniem obejmującym sferę biologiczną, psychologiczną i społeczną w funkcjonowaniu każdego człowieka. W życiu młodzieży zachowania agresywne odgrywają rolę destruktywną, mają one bowiem negatywny wpływ na stosunki społeczne w grupie. Skutkują one również negatywnymi konsekwencjami w życiu dorosłym.

1.3.4. Formy zachowań agresywnych

Młodzież w wieku szkolnym nie zdaje sobie sprawy z tego, że swoim zachowaniem narazić może na przykrości lub niebezpieczeństwo inne osoby. Młodzi ludzie swój agresję wyrażają w formie fizycznej lub werbalnej.

Na agresję fizyczną składać się mogą takie zachowania jak:

·        bicie,

·        uderzanie,

·        potrącania,

·        szarpanie,

·        ciągnięcie za włosy i ubranie,

·        kopanie,

·        plucie itp.

Agresja słowna polega na :

·        grożeniu,

·        straszeniu,

·        skarżeniu,

·        lekceważeniu,

·        wyszydzaniu i poniżaniu,

·        przezywaniu,

·        przedrzeźnianiu itp.

Szereg badań nad  agresją prowadzonych przez pedagogów, psychologów i fizjologów pozwoliło na określenie różnych rodzajów agresji. Zbigniew Skorny przytoczył najważniejsze i najczęściej spotykane rodzaje agresji, a mianowicie:

·        agresję naśladowczą,

·        agresję frustracyjną,

·        agresję patologiczna,

·        agresję instrumentalną.

*Agresja naśladowcza*

Agresywne zachowanie dzieci i młodzieży często jest następstwem oddziaływania określonych modeli zachowań, które jednostka obserwuje i jeśli trwają one wystarczająco długo uważa je za sobie właściwe i zaczyna powielać. Jest to tzw. teoria uczenia się  zachowań agresywnych. Zgodnie z jej założeniami człowiek w swoich kontaktach społecznych styka się z wytworami kultury czy też różnych kultur, które mogą generować skrajnie odmienne postępowania w identycznych sytuacjach.

            Źródłem, z którego młodzież często czerpie wzorce do agresywnego zachowania się są rodzice, nauczyciele lub inne osoby, z którymi młody człowiek obcuje i kontaktuje się           w różnych miejscach i sytuacjach. Młodzież identyfikuje się z tymi osobami i zaczyna zachowywać się tak jak one.

             W ostatnich latach modelem, źródłem agresji, które nabiera na znaczeniu jest telewizja i filmy oglądane na video czy DVD. Jest to szczególnie ważne w rozwoju dorastających chłopców, którzy chętnie naśladują bohaterów filmowych, co często prowadzi do konfliktów z prawem.

Kwestii wpływu telewizji na kreowanie u młodych ludzi postaw agresywnych poświęcę jednak oddzielny rozdział mojej pracy.

*Agresja frustracyjna*

      Frustracja jest skutkiem blokady określonych potrzeb. Powoduje ona wzrost napięcia psycho – ruchowego u osobnika, czego przejawem mogą być zachowania agresywne. Według Dollarda istnieje zależność pomiędzy zablokowaną potrzebą a intensywnością pobudzenia do agresji. Autor jest zdania, że blokada ważnej potrzeby powoduje bardziej intensywne pobudzenie do agresji, aniżeli blokada potrzeby nie odgrywającej większej roli u danego osobnika. Im szerszy zakres blokady danej potrzeby, tym pobudzenie do agresji staje się większe. Częstsze wcześniejsze frustracje u danej osoby powoduję bardziej agresywne reakcje na dany bodziec, niż  reakcje na ten sam bodziec osoby, która wcześniej nie doznała frustracji lub doznała jej w mniejszym stopniu.

A. Bandura i R. H. Wakters w oparciu o wyniki przeprowadzonych badan sformułowali tezę, że „w powstaniu agresji u dzieci i młodzieży szczególną rolę odgrywa blokada potrzeby afiliacji. Spowodowana jest oziębłością uczuciową rodziców, brakiem życzliwości, nadmierną surowością i stosowaniem licznych kar.”[26]

Potrzeba uznania społecznego i akceptacji w środowisku jest ważna dla prawidłowego rozwoju i funkcjonowania młodego człowieka. Blokada tej potrzeby najczęściej przejawia się  w nadmiernym upominaniu, wytykaniu różnych wad i niedoskonałości, ośmieszaniu               i publicznym obrażaniu. Rodzicom często wydaje się, że przez publiczne omawianie wad dziecka doprowadzą do zawstydzenia, które w efekcie spowoduje, że dziecko zmieni swoje zachowanie, zacznie pracować nad wadami. Zazwyczaj skutek jest jednak zupełnie inny. Ośmieszane w gronie rodziny i znajomych dziecko wycofuje się z grupy społecznej, w której funkcjonuje, zamyka się w sobie, zaczyna się wstydzić tego jakie jest, jak się zachowuje. Uważa, że jest gorsze od innych dzieci. W świadomości dziecka, w skutek ciągłego publicznego krytykowania, rodzi się przekonanie, że nie zasługuje na nic dobrego. Przekonanie takie prowadzi do frustracji   i do zachowań agresywnych.

            *Agresja instrumentalna*

Motywem powstawania agresji instrumentalnej są określone cele działania, gdzie agresja odgrywa rolę narzędzia umożliwiającego osiągnięcie zamierzonego celu.

Według Z. Skornego „instrumentem jest groźba, która ma doprowadzić do określonego celu. Jeżeli rodzice ulegają groźbie dziecka, to w ten sposób utrwalają zachowania agresywne oraz utwierdzają je w przekonaniu bezkarności.”[27] Takie zachowanie rodziców powoduje powstanie u dziecka przekonania, że prezentowane przez nie zachowanie jest właściwym i społecznie akceptowanym sposobem osiągnięcia zamierzonego celu.

Wystąpienie u dziecka agresji instrumentalnej pozostaje w ścisłym związku                  z ukształtowanymi u niego postawami oraz prezentowaną przez dziecko hierarchią wartości. Dzieci, obserwując dorosłych, bardzo często nabierają przekonania o dużej przydatności        w życiu zasady „rozpychania się łokciami.”

W procesie adaptacji i socjalizacji dzieci i młodzieży ten rodzaj agresji jest wyjątkowo szkodliwy. Sprzyja on bowiem nieprawidłowemu kształtowaniu się hierarchii wartości. Nadrzędnym celem staje się osiągnięcie za wszelką cenę korzyści osobistych nie licząc się      z interesami, uczuciami i potrzebami innych ludzi.

*Agresja patologiczna*

Przyczyn agresji patologicznej należy szukać w procesach chorobowych zachodzących w układzie nerwowym człowieka.

Zaburzenia w zachowaniu przyjmują często formę agresji. Osoby dotknięte chorobą psychiczną nie są w stanie zapanować nad swoim postępowaniem. Chory psychicznie człowiek w stanie silnego pobudzenia nie kontroluje swojego zachowania i staje się bardzo agresywny. Atakuje osoby znajdujące się w jego otoczeniu, niszczy przedmioty.

Patologiczne podłoże agresji można stwierdzić u dzieci nadpobudliwych psychoruchowo, epileptyków, schizofreników, oligofreników i psychopatów. W przypadku agresji patologicznej  przy  korygowaniu  zachowań  niepożądanych  należy  zapewnić  jednostce 

właściwą opiekę lekarską, ponieważ samo oddziaływanie wychowawcze nie przynosi pożądanych rezultatów.

                                             ROZDZIAŁ II

WPŁYW ŚRODOWISKA NA ROZWÓJ ZACHOWAŃ AGRESYWNYCH

                                               U DZIECI

2.1. WPŁYW ŚRODOWISKA RODZINNEGO

            Rodzina stanowi dla dziecka pierwsze i trwałe środowisko społeczne, którego zasadniczo nie zmienia do okresu dorosłości i usamodzielnienia się. Jest to pierwotna grupa socjalizująca, która tworzy podbudowę do dalszego procesu socjalizacji młodego człowieka   w interakcjach z szerszym kręgiem osób. Jest swego rodzaju bramą, przez którą dziecko wchodzi do społeczeństwa.

Jednym z podstawowych zadań rodziny jest zapewnienie dzieciom odpowiednich warunków rozwoju. Szczególnej wagi nabiera ono w odniesieniu do małych dzieci ze względu na ich całkowitą zależność od świata dorosłych oraz wyjątkowego znaczenia tego okresu w życiu człowieka dla późniejszego rozwoju fizycznego i psychicznego.

„Współcześnie panuje pogląd, że od wczesnego dzieciństwa rozwój fizyczny, poznawczy i emocjonalny jest w wielkim stopniu funkcją poczynań socjalizacyjnych rodziców. Przejawy energii dziecka, chęć badania i opanowania najbliższego otoczenia, jego samokontrola i kontakty społeczne są uwarunkowane nie tylko genetyczną strukturą, ale          i rodzajem kontaktów z rodzicami oraz stylem wychowawczym przez nich wypracowanym.”[28]

Od rodziców dziecko uczy się myśleć, mówić, kontrolować i opanowywać swoje reakcje, a także wywierać wpływ na innych ludzi. Dzięki wzorcom osobowym, które stanowią dla dziecka rodzice, uczy się ono, jak odnosić się do innych ludzi, kogo lubić,           a kogo unikać, jak należy wyrażać swoją sympatie i antypatię, kiedy zaś powstrzymać swoje reakcje.

Rodzina poprzez zamierzone oddziaływania opiekuńcze i wychowawcze, a także przez zamierzony wpływ na dziecko, wynikający ze wzajemnych relacji uczuciowych             i interakcji między członkami rodziny oraz przez wzory osobowe rodziców czy dziadków przyczynia się do fizycznego, psychicznego i społecznego rozwoju dziecka. Dzięki tym oddziaływaniom przygotowuje je do samodzielnego życia w społeczeństwie, które podejmie ono w przyszłości jako dorosły człowiek. Jednocześnie rodzina przekazuje dziecku wartości, normy, wzory zachowań i obyczaje kulturowe społeczeństwa, do którego przynależy –           w którym rozwija się i funkcjonuje. „dorośli mogą wydatnie pomóc dziecku swym przykładem, mogą też utrudniać lub hamować rozwój, wpływać niezamierzenie na jego dewiację, na kształtowanie osobowości o cechach patologicznych.”[29]

Dzieci mające zaburzone relacje uczuciowe z rodzicami, emocjonalnie odrzucane przez swych rodziców wykazują często postawę lękową i wrogość, co sprzyja ich nieprawidłowej socjalizacji  i kształtowaniu niewłaściwej osobowości stałe poczucie zagrożenia, lęk i wrogość powodują silne napięcie emocjonalne, na które dziecko reaguje       w dwojaki sposób: agresją lub negatywizmem albo biernością lub wycofaniem.

Powyższe rozważania dowodzą, że niewłaściwe relacje w rodzinie, brak zainteresowania emocjonalnego ze strony rodziców, poczucie odrzucenia, konflikty uczuciowe między dzieckiem a rodzicami sprzyjają kształtowaniu się zachowań agresywnych u dzieci.

Rozwój dziecka zależy od społecznych warunków życia w tej najmniejszej grupie, jaką jest rodzina. Nieprawidłowo funkcjonująca rodzina, rozbita, niepełna oraz taka, w której występują zaburzone relacje interpersonalne, gdzie w niewłaściwy sposób pełnione są przez członków rodziny ich role społeczne – rodziców, dziadków – wywiera negatywny wpływ na młodego człowieka i jego rozwój. Środowisko rodzinne, której jest najbliżej dziecka ma zdecydowanie największy wpływ na jego rozwój. Wszelkie patologiczne zachowania i relacje między członkami rodziny prowadzą do różnorodnych wypaczeń w charakterze, osobowości czy postawach rozwijającego się człowieka. Dzieci często bywają świadkami drastycznych sytuacji, które w niekorzystny sposób wpływają na ich rozwój i wyobrażenia o życiu.

Współczesna rodzina XXI wieku jest szczególnie narażona na zagrożenia płynące        z otaczającego ją świata. Mimo, iż obecnie dominują związki oparte na zasadach partnerskich, zbliżone są pełnione społeczne role ojca i matki, to często dochodzi do konfliktów i kłótni  na tle materialnym i ucieczki od rodzinnych obowiązków, obojga partnerów, na rzecz kariery zawodowej i poczucia niezależności finansowej.

Okres transformacji ustrojowej na przełomie XX i XXI wieku przyniósł ze sobą wiele zagrożeń, które dotknęły już prawie każdą rodzinę. Wysokie bezrobocie, brak środków do

życia,  niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeby z jednej strony, a pogoń za pieniądzem i karierą zawodową z drugiej strony stały się największymi zagrożeniami dla współczesnej rodziny.

Adam Kuzynowski twierdzi, że „ większości polskich rodzi żyje w bardzo trudnych warunkach materialnych. Wysoki poziom ubóstwa, nierozwiązane problemy mieszkaniowe powodują istotne ograniczenia w zaspokajaniu potrzeb wielu rodzin, w tym potrzeb żywieniowych, rekreacyjnych, edukacyjnych i kulturalnych.”[30]

Sytuacja społeczna nie napawa optymizmem. „To społeczeństwo stawia rodzinie pewne wymagania, do których należą między innymi podtrzymywanie życia społecznego (prokreacja), przyjęcie obowiązków i uprawnień w dziedzinie wychowania dzieci, przekazanie dziedzictwa kulturowego następnym pokoleniom.”[31]

Bardzo ważnym czynnikiem są postawy rodzicielskie i uznanie przez rodziców uprawnień dziecka. „Rodzice akceptują swoje dziecko potrafią uznać jego prawa. Oznacza to poszanowanie dla indywidualności dziecka, respektowanie jego małych tajemnic, szacunek dla działalności dziecka.”[32]

W wielu przypadkach postawy rodzicielskie wobec dzieci są niewłaściwe i wynikają   z dystansu do dziecka lub nadmiernej koncentracji na nim. Przejawem takich postaw może być  nadmierna opiekuńczość albo unikanie czy tez odrzucanie dziecka. Często rodzice unikający dbają o fizyczny aspekt zaspokajania potrzeb dziecka, nie ma zaś między nimi        a dziećmi kontaktu emocjonalnego, uczuciowego.

Nadmierna opiekuńczość wynikać może z nowego modelu rodziny, tzw. dwa plus jeden, który coraz częściej dominuje w społeczeństwie polskim. W takim układzie rodzice dostrzegają zagrożenia dla dziecka w każdej sytuacji życiowej i starają się je przed nimi uchronić. „ postawa nadmiernie opiekuńcza częściej jest obserwowana u matek niż u ojców. Często skierowana jest ku jedynakowi lub dziecku choremu.”[33]

Stosowane przez rodziców metody wychowawcze mogą również prowadzić do powstawania u dzieci zachowań agresywnych. Najbardziej pożądanym jest system demokratyczny, w którym rodzice i dziecko wspólnie wypracowują zakres praw                      i obowiązków. Odbywa się to na zasadzie akceptacji wszystkich członków rodziny.

Zdecydowanie negatywny wpływ mają zarówno systemy autokratyczne, liberalne        i okazjonalne.

System autokratyczny nazbyt ogranicza rozwój dziecka. Jest to dominacja nad dzieckiem oraz narzucanie mu własnego sposobu postępowania.

Wychowanie liberalne – obecnie nazywane bezstresowym – pozostawia dziecku całkowita swobodę. Rodzice często są zaślepieni w swych uczuciach do dziecka i nie widzą wad w postępowaniu swego potomka.

Wychowanie okazjonalne, najczęściej pod wpływem konkretnych sytuacji, sprowadza się do nakładania kar za różne przewinienia.

Istotne jest, aby wychowanie dziecka było procesem przemyślanym i w pełni konsekwentnym opartym na zgodnym współdziałaniu obojga rodziców w każdej sytuacji. Poprzez prezentowanie odpowiednich postaw społecznych, przybliżanie zasad moralnych        i tradycji kulturowych, przy pomocy odpowiednio dobranych kar i nagród, rodzice powinni zmierzać do kształtowania u dziecka stałego systemu wartości zgodnego z normami                i zasadami współżycia społecznego obowiązującymi w danym środowisku.

Bardzo szkodliwym zjawiskiem jest przejawianie przez rodziców tolerancji wobec agresywnych zachowań dzieci. W każdym społeczeństwie obowiązują pewne zasady określające granice i  dopuszczalne sposoby wyrażania agresji. Rodzice powinni zadbać          o jasne wyznaczenie dziecku tych granic oraz ich egzekwowanie, przestrzeganie. Znaczna permisywność niektórych rodziców wobec agresywnych zachowań ich dzieci nie jest korzystna. Zaznaczyć jednak trzeba, że i nadmierne karanie może być szkodliwe.

2.2. WPŁYW SZKOŁY NA ZACHOWANIA AGRESYWNE

Szkoła jest miejscem, w którym spotykają się dzieci o różnym stopniu uspołecznienia. Rozpoczynając naukę w pierwszej klasie szkoły podstawowej chcą się dobrze uczyć, zdobywać nagrody i być lubiane przez kolegów. Celem zasadniczym każdego dziecka jest zdobywania uznania i dobrych ocen oraz znalezienie przyjaciół.

Nie każde dziecko potrafi osiągnąć stawiane przed nim cele. Zależy to zarówno od predyspozycji dziecka jak i od jego sytuacji życiowej, postaw rodziców i nauczycieli.        Gdy dziecko napotyka na trudności, których nie potrafi samodzielnie rozwiązać, wówczas narasta w nim poczucie frustracji. Obniża się jego samoocena, czuje się gorsze od innych dzieci, boi się, ze nikt z rówieśników nie zechce się z nim przyjaźnić, że będzie samo.

Dziecko w wieku szkolnym często nie zdaje sobie sprawy, że swoim zachowaniem może narazić na przykrość, a nawet na niebezpieczeństwo inne dzieci.

Często zdarza się, że agresja przypisywana jest uczniom nadpobudliwym psychoruchowo, których działaniom nie zawsze przyświeca chęć skrzywdzenie drugiej osoby. Najczęściej jest to po prostu wyładowanie nadmiaru energii. Ważne jest, aby ci uczniowie mieli okazję do jej rozładowania w pozytywnych działaniach.

Dziecko powinno mieć świadomość, że nauczyciel jest jego przyjacielem, a nie tylko osobą przekazującą wiedzę i ją egzekwującą.

W pracy nad ograniczaniem zjawiska agresji u dzieci w klasach początkowych bardzo ważna jest współpraca szkoły z domem rodzinnym dziecka.

Agresja może być reakcją na niepowodzenia szkolne. Dziecko, które na lekcji nie ma możliwości wykazania się swoją wiedzą, ponieważ pracuje zbyt wolno albo wiedzy tej nie posiada, stara się zwrócić na siebie uwagę przez inne formy działania. Jest to zjawisko bardzo niepożądane, gdyż utrudnia w znacznym stopniu integrację takiej jednostki z grupą, wywołuje konflikty i frustrację, a w efekcie zachowania agresywne.

Z chwilą rozpoczęcia nauki szkolnej dziecko wkracza w nowy etap swojego rozwoju. Od pierwszych dni w szkle zaczynają wyłaniać się problemy związane z koniecznością przystosowania się do nowych warunków i trudnościami z tym związanymi. Nauka samodzielnego pisania, czytania i liczenia jest podstawą zdobywania wszelakiej wiedzy. Napotkane trudności w nauce, często narastające przy braku zainteresowania ze strony nauczycieli i rodziców, powodują powstawanie sytuacji lękowych, wewnętrznego gniewu co w efekcie prowadzi do zachowań agresywnych skierowanych bardzo często na inne osoby.

Celem dziecka jest osiągnięcie jak najlepszych wyników w nauce. Żadne dziecko nie idzie do szkoły po złe oceny, śmiech kolegów i negatywne uwagi nauczycieli. Każda nowa umiejętność sprawia dziecku zadowolenie. Gdy jednak nie potrafi, nie może przyswoić nowej wiedzy jego wewnętrzny świat ulega załamaniu. Każdy uczeń oczekuje uznania, poświęcenia mu uwagi zarówno ze strony nauczycieli jak i grupy rówieśniczej.

Niezależnie od zaistniałej sytuacji dziecko powinno być akceptowane przez nauczycieli i kolegów.

Przerwa międzylekcyjna jest czasem, w którym dziecko pozbawione jest tak silnej opieki ze strony nauczycieli jak pod czas lekcji. Uczniowie z różnych klas spotykają się, biegają, skaczą, bawią się. Nietrudno jest wtedy o przypadkowe zetknięcia i szturchańce, które często przeradzają się w demonstracje siły. Nadzór nauczyciela dyżurnego jest ograniczony. Nie jest on w stanie dotrzeć do każdego miejsca, gdzie rodzi się nowy konflikt   i zareagować tak, by do niego nie dopuścić. Wielu uczniów agresywnych nie może doczekać się przerwy, aby rozprawić się z kolegami, którzy wyśmiewali się z nich lub otrzymali lepszą ocenę. W wielu przypadkach przyczyną jest nadpobudliwość uczniów, zazdrość, potrzeba rozładowania napięcia czy zażegnanie strachu.

Często naśladując postacie z filmów chłopcy demonstrują swoją siłę na słabszych kolegach, aby wzbudzić w nich respekt  i podziw dla swoich poczynań, a wreszcie pochwalić się, że oglądali film z serii „ tylko dla dorosłych”.

            2.3. WPŁYW MEDIÓW NA ZACHOWANIA AGRESYWNE

            Media stały się ważnym o ile nie najważniejszym czynnikiem w życiu człowieka. Ingerują w życie dzieci, młodzieży i ludzi dorosłych. Życie bez telewizora, internetu dla większości z nas nie istnieje. Pierwszą czynnością rano jest włączenie telewizora, sprawdzenie wiadomości w poczcie elektronicznej. Grająca „skrzynka” jest czymś tak normalnym jak oddychanie.

            Dzieci nie szukają już pozytywnych wzorców z rodziców, dziadków, czy starszego rodzeństwa, ale utożsamiają się z bohaterami filmów czy kreskówek.

            Bajki dla najmłodszych straciły swój charakter. Nie promują pozytywnych wzorców zachowań, nie uczą że za złe zachowanie trzeba przeprosić a słabszym pomagać. Większość kreskówek zawiera powtarzające się brutalne sceny. Bohaterowie kreskówek nie znają litości, nie odczuwają bólu, nigdy nie przepraszają są silni i wyrafinowani.

            Dziecko oglądając film (bajkę), przeżywa z bohaterem różnorodne sytuacje, podchodzi do tego bardzo emocjonalnie. Koduje w swojej podświadomości przygody ekranowego bohatera jako swoje.

            W telewizyjnym repertuarze trudno znaleźć filmy  o miłości, bezinteresowności czy przyjaźni. Największą oglądalnością cieszą się filmy z gatunku „sex i przemoc”. Programy informacyjne  nastawione są na przemoc i ludzkie nieszczęścia. Pokazywanie scen z aktów

terrorystycznych, wojen, brutalnych zabójstw, zgwałceń, czy korupcji w każdej sferze naszego życia to główne tematy wiadomości we wszystkich kanałach telewizyjnych. Trudno znaleźć czy usłyszeć wiadomości kulturalne, a gdy już takie się pojawią ktoś z członków rodziny uznając to za nudne natychmiast szuka kolejnej dawki emocji.

            Szczególnie podatnymi na to co widzą są dzieci do siódmego roku życia. System nerwowy małego człowieka jest bardzo wrażliwy i podatny na wpływy zewnętrzne.

            W związku z oglądaniem scen przemocy w telewizji u dzieci mogą nastąpić następujące problemy:

- zwiększone prawdopodobieństwo zachowań agresywnych wobec innych – przemoc

  traktowana jest jako normalna reakcja odreagowująca,                       

- dzieci stają się mniej wrażliwe na ból, cierpienie innych,

- powtarzające się sceny przemocy w telewizji wyzwalają lęk – dzieci mogą bać się 

   otaczającej ich rzeczywistości,             

- programy w których dominuje przemoc charakteryzują się też pojawiającymi się

  wulgaryzmami słownymi co jest zagrożeniem w rozwoju dziecięcej mowy,

- przemoc może być traktowana jako element powszechny prawdziwego życia,

   a tym samym sposób akceptowany społecznie na rozwiązywanie problemów.

            Przekaz z ekranu poprzez obraz, dźwięk ma szczególny wpływ na uczucia, myśli, wolę, wyobraźnię młodego człowieka. Coraz częściej małe dzieci zaabsorbowane są swoim wyglądem, modnym strojem czy konkretną całkiem bezużyteczną zabawką. Zakup określonego produktu wzbudza u dzieci chwilowe zadowolenie. Reklamowane zabawki to najczęściej bohaterowie kreskówek (Batman, Superman czy pokemony) czy niezwyciężeni     i silni. Taki właśnie obraz koduje sobie dziecko, przemoc jako zachowania dla osiągania własnych celów.

            Namacalne efekty tych zmian możemy zaobserwować w życiu codziennym:

- wzrost przestępczości nieletnich (bójki, pobicia, gwałty, zabójstwa),

- spożywanie alkoholu, oraz narkotyków wśród nieletnich,

- stosowanie agresji słownej przez dzieci,

- stosowanie przemocy wobec rówieśników oraz ludzi dorosłych.

            Programy telewizyjne nie zapewniają rozrywki, która rozwijałaby myślenie. Często możemy spotkać się osobami nieletnimi, dorosłymi, które w swoim życiu nie przeczytały książki, nie były w teatrze. Konformizm życia doprowadził do tego, że  większość lektur

szkolnych została sfilmowana. Więc po co młody człowiek ma tracić czas na czytanie i brnąć przez niezrozumiałą fabułę jak wystarczy tylko włączyć DVD i obejrzeć film. Rodzice są zadowoleni bo dziecko będzie „przygotowane” do lekcji  i nie trzeba pilnować, żeby pociecha przeczytała   i zrozumiała książkę. Nikt z nich nie pomyśli, że czytając dziecko rozwija swoją wyobraźnię.

            Duża część rodziców nie wie jakie programy czy filmy oglądane są przez ich dzieci. W dzisiejszych czasach prawie w każdym dziecięcym pokoju znajduje się odbiornik telewizyjny oraz komputer z dostępem do internetu i niezliczona ilość gier komputerowych. Najlepsze gry to te w których główny bohater strzela, kopie, rzuca nożem, pali i zabija. Kiedy ginie to gracz nie odczuwa bólu a jedynie złość, że musi rozpocząć grę od początku. Później  z dużym prawdopodobieństwem przeniesie te nawyki do szkoły lub na ulicę.

ROZDZIAŁ III

METODOLOGIA BADAŃ

            3.1. CEL I TEREN BADAŃ

                      „Przedmiotem badań naukowych jest określony zbiór zjawisk, przedmiotów lub osób”.[34] Badania naukowe mają zawsze ściśle określony cel.

            W mojej pracy przedmiotem badań jest analiza czynników, które mają wpływ na zachowania agresywne uczniów w szkole. Przedmiotem mojego zainteresowania będzie środowisko rodzinne, szkolne , rówieśnicze a także różnego rodzaju zjawiska patologiczne, które mają miejsce w otoczeniu, w którym przebywa i wychowuje się dziecko.

            Przez pojęcie cel ,rozumiemy dążenie i chęć osiągnięcia pożądanego stanu końcowego.[35] Będą to więc „świadomie założone skutki, (...) które pragnie osiągnąć przez funkcjonowanie systemu”.[36] W terminologii naukowej celem jest stan końcowy, do którego skierowane jest motywowane zachowanie.

            Cel sformułowałem następująco:

Analiza przyczyn i miejsc występowania zachowań  agresywnych u dzieci zamieszkujących małe aglomeracje miejskie i porównanie ich z wynikami uczniów szkół warszawskich.

W celu rozwiązania problemów badawczych oraz weryfikacji założonych hipotez przeprowadziłem badania w grupie dzieci w młodszym wieku szkolnym w klasach V i VI      w szkole podstawowej w Wąbrzeźnie i w klasach V i VI w szkole podstawowej w Warszawie, oraz przeprowadziłem rozmowy  z wychowawcami  tych klas.   

            3.2. PROBLEMY I HIPOTEZY BADAWCZE

            Problem badawczy według T. Pilcha „określa obszar niewiedzy   i informacji     

 o naszym osobistym pragnieniu znalezienia odpowiedzi na niepokój ignorancji”.[37]                 W szerszym znaczeniu podaje „rejestr problemów to świadomość jakie pytania musimy

postawić dla wyczerpania naszego tematu i ukierunkowania naszych badań oraz rozstrzygnięcia zagadnienia. Musimy je tak stawiać, aby po ich  sformułowaniu wiedzieć kogo dotyczy temat, gdzie szukać powiązań, jakimi sposobami to robić”.[38]

            Problemy badawcze, które należałoby rozwiązać w celu opracowania tematu niniejszej pracy, było znalezienie odpowiedzi   na pytania :

      1. Jakie są przyczyny zachowań agresywnych dzieci?

      2. Jaka jest zależność między zachowaniami agresywnymi uczniów  a osiąganymi                                

         wynikami w nauce?

      3. Kto częściej przejawia zachowania agresywne, dziewczynki czy chłopcy?

      4. Gdzie najczęściej występują zachowania agresywne?

Uzyskanie odpowiedzi na powyższe pytania pozwoli na dokonanie analizy wybranego przeze mnie tematu pracy.

            W pracy „Elementy metodologii badań psychologicznych” Jan Brzeziński stwierdza, że „hipoteza to stwierdzenie, co do którego istnieje pewne prawdopodobieństwo, że stanowić będzie ono prawdziwe rozwiązanie postawionego problemu”.[39]

            Jak można zauważyć, Brzeziński dość ogólnie definiuje pojęcie hipotezy. Według     M. Łobockiego hipotezy są „wynikami, których badacz oczekuje w planowanych badaniach”.[40]

            Do postawionych problemów sformułowałem  następujące hipotezy:                                           

     1.Główną przyczyną zachowań agresywnych  jest brak zainteresowań dziećmi

         ze strony rodziców.

     2.Uczniowie osiągający słabe wyniki w nauce wykazują więcej zachowań agresywnych.         

     3.Chłopcy częściej przejawiają zachowania agresywne niż dziewczynki

     4. Zachowania agresywne najczęściej występują w szkole w czasie przerw lekcyjnych.

                        3.3. ZMIENNE I WSKAŹNIKI

            Z postawionych problemów i wynikających z nich hipotez wyodrębniłem zmienne niezależne i zależne. Zmienne niezależne to „zjawiska wpływające na powstanie i przebieg zjawisk będących zmiennymi zależnymi”.[41]

            W mojej pracy za istotny czynnik wywierający wpływ na kształtowanie postaw dzieci tj. zmienną niezależną są rodzice.

Zmienne niezależne:

1. Miejsce zamieszkania.

2. Środowisko rodzinne.

3. Pochodzenie społeczne.

4. Wiek.

5. Rodzeństwo.

Za zmienną zależną przyjmuje się „zjawisko podlegające wpływom innych zjawisk. Czynimy je przedmiotem badań i staramy się oddalić od zjawisk spełniających funkcję niezależnej lub pośredniczącej.[42]

Zmienne zależne:

1. Rodzice.

2. Wymagania stawiane dzieciom przez rodziców lub opiekunów.

3. Warunki nauczania.

4. Możliwość rozwijania zainteresowań.

5. Ocena z zachowania.

6. Ilość dzieci w rodzinie.

7. Zachowania agresywne dzieci

            W celu skonstruowania narzędzi badawczych i realizacji postawionych zadań  opracowałem do zmiennych wskaźniki ich pomiaru.

            Mierząc wyniki badań w zakresie ustalonych zmiennych, wyodrębniłem pewne zauważalne zjawiska, które są wskaźnikami zmiennych i przez które rozumiemy „wszelkie takie zjawiska, których zaobserwowanie pozwala stwierdzić, że wystąpiły stany rzeczywiste objęte zakresami pojęciowymi badanych zmiennych”.[43]  Dobór odpowiednich wskaźników zależy od badanego zjawiska.

 Zmienne zależne i wskaźniki

*rodzina

            - funkcjonująca prawidłowo

            - patologiczna

            - z trudnościami materialnymi

            - rozbita

*oceny 

            - celująca

            - bardzo dobra

            - dobra

            - dostateczna

            - dopuszczająca

            - niedostateczna

*rodzeństwo

            - brak

            - jedno

            - dwoje

            - troje

            - czworo i więcej

*niewłaściwe zachowania

            - bójki 

            - kradzieże

            - wymuszanie

            - niszczenie rzeczy

            - palenie papierosów

            - picie alkoholu

            - przeklinanie

*możliwość rozwijania zainteresowań

            - zajęcia w klubach sportowych          

            - zajęcia w kółkach zainteresowań

            - komputer

*warunki nauczania

            - liczba dzieci w klasach

            - pomoce dydaktyczne

            - pora rozpoczęcia lekcji

            3.4. METODY, TECHNIKI I NARZĘDZIA BADAŃ

         Stwierdzenie, czy postawione przeze mnie hipotezy są słuszne, wymaga przeprowadzenia badań.

            W tym celu  opracowałem tzw. „warsztat badawczy”, a następnie wybrałem odpowiednie metody, techniki i narzędzia badań.

Literatura fachowa określa metody jako „zespół teoretycznie uzasadnionych zabiegów koncepcyjnych i instrumentalnych, obejmujących całość postępowania badacza, zmierzających do rozważenia określonego problemu naukowego, określony sposób rozwiązania problemu.”[44]

            Inni autorzy definiują podobnie: zespół zabiegów obejmujących całość postępowania badacza, zespół środków, które trzeba zastosować, procesów, które muszą się odbyć, aby uzyskać prawidłowy sąd o zjawisku. Tak więc metoda to sposób postępowania badacza dążącego do osiągnięcia założonego przez niego  celu badania.

            Metoda zawiera w sobie szereg działań o różnym charakterze, zarówno koncepcyjnym jak i rzeczowym z jednoznacznym celem generalnym i ogólną koncepcją badań. Techniki będące podrzędnymi w stosunku do metod według M. Łobockiego „...są bardziej skonkretyzowanymi sposobami realizowania zamierzonych badań.” [45]

            Technika jest więc przyporządkowana metodzie i ogranicza się  do pojedynczych czynności.

W technikach badawczych wyróżniamy: wywiad, ankietę i analizę dokumentów.        W niniejszej pracy wykorzystane zostały wszystkie techniki.

            „Przez ankietę i kwestionariusz rozumie się arkusz papieru z wydrukowanymi na nim pytaniami i wolnymi miejscami na wpisywanie odpowiedzi lub też z gotowymi odpowiedziami, spośród których osoby badane wybierają te, które uważają za prawdziwe”.[46] Ankieta i kwestionariusz nie są nazwami zmiennymi. Ankiety pozostawiają osobom badanym większą swobodę wypowiedzi, natomiast kwestionariusz zawiera pytania które, wymagają wyboru spośród gotowych odpowiedzi. Rozróżniamy kwestionariusz ankiety                            i kwestionariusz wywiadu. Pierwszy jest przekazywany respondentowi do uzupełnienia; drugi

służy ankieterowi jako plan zadawanych pytań i uzupełniany jest przez niego. Ankieter powinien  poinformować respondenta o celach  i charakterze badań.

W celu przeprowadzenia badań opracowałem kwestionariusz ankiety adresowany do uczniów klas V i VI.

3.5. PRZEBIEG BADAŃ

 Badania realizowałem w rok szkolnym2006\2007. Badaniami zostali objęci uczniowie klas V (62 w Wąbrzeźnie w tym 32 dziewcząt co stanowi 51.7% ogólnej liczby uczniów w klasach oraz 30 chłopców co stanowi 48.3% ogólnej liczby uczniów w klasach    V w Wąbrzeźnie - 58 w Warszawie w tym 28 dziewcząt co stanowi 48.2% ogólnej liczby uczniów w klasach oraz 30 chłopców co stanowi 51.8% ogólnej liczby uczniów w klasach    V w Warszawie) oraz klas VI (57 w Wąbrzeźnie w tym 29 dziewcząt co stanowi 50.9% ogólnej liczby uczniów w klasach oraz 28 chłopców co stanowi 49.1% ogólnej liczby uczniów w klasach VI w Wąbrzeźnie- 59 w Warszawie w tym 27 dziewcząt co stanowi 45.8% ogólnej liczby uczniów oraz 32 chłopców co stanowi 54.2% ogólnej liczby uczniów              w klasach VI w Warszawie) oraz wychowawcy tych klas.        

ROZDZIAŁ IV

ANALIZA WYNIKÓW BADAŃ

            4.1. POZIOM AGRESJI OGÓLNEJ

          W ostatnich latach wzrasta ilość przejawów zachowań agresywnych                                i brutalizacja życia dzieci. Istotnym problemem jest nasilenie się tego zjawiska na terenie placówek oświatowych i kulturalnych. W świadomości społecznej pojawia się przekonanie    o rosnącym zagrożeniu szkoły agresją i przemocą. Wielu uważa, że zjawiska te nasilają się, stanowią nową jakość, niosąc za sobą szereg następstw w środowisku dzieci i młodzieży.

Większość doświadczonych nauczycieli badanych uważa, że nastąpiły duże różnice na niekorzyść w zachowaniu się uczniów na terenie szkoły.

Na poziom agresji ogólnej składa się suma poziomu agresji werbalnej i fizycznej. Najczęstszym powodem agresji jest frustracja o podłożu lękowym. Jest to lęk przed ośmieszeniem w oczach klasy, przed bezsilnością i odrzuceniem. J. Ranschburg stwierdza, że „każdy jest w pewnym stopniu agresywny. Jednak najkorzystniejszym dla osobowości człowieka jest przeciętny stopień agresywności”.[47] Taki pogląd wywodzi się stąd, że dziecko   o przeciętnym stopniu agresji ogólnej  nie boi się odpowiadać agresją, jeżeli nie zostanie do niej sprowokowane.

Optymistyczny jest fakt, co wykażę w mojej pracy, że większość dzieci postrzega zachowania agresywne jako nieakceptowane społecznie. Zadaniem każdego procesu wychowawczego jest uspołecznianie jednostki, zatem dla każdego pedagoga konieczna jest dobra znajomość zachowań dziecięcych, a także wiedza na temat współżycia dzieci w grupie szkolnej.

Aby dokonać klasyfikacji dzieci na agresywne i nieagresywne, przeprowadziłem rozmowy z wychowawcami klas, w których przeprowadziłem badania. Do bardzo agresywnych uczniów nauczyciele zaliczyli tych, którzy wykazywali zachowania agresywne wobec innych dzieci kilka razy w tygodniu mając na uwadze ostatnie trzy miesiące.

Uczniowie, którzy wykazywali zachowania agresywne raz lub dwa razy w tygodniu są zaliczani przez wychowawców do grupy o przeciętnym stopniu agresywności.                 Także w kwestionariuszu ankiety sformułowałem pytania dotyczące niewłaściwego  

zachowania się uczniów . Odpowiedzi były dla mnie wykładnią do sklasyfikowania badanego.

  Do pytań tych zaliczam:

Pyt.13 Czy spożywałeś alkohol ?

Pyt.14 Kto po raz pierwszy zaproponował Tobie alkohol?

Pyt.15 W jakiej postaci spożywałeś alkohol?

Tabela 1. Zestawienie pytań 13-15