Zgodnie z art. 239 Ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym z dnia 27-07-2005 r. i art. 15a ustawy z dnia 04-02-1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz. U. z 2000 r. Nr 80, poz. 904, z późn. zm.) Uczelni w rozumieniu przepisów o szkolnictwie wyższym przysługuje pierwszeństwo w opublikowaniu pracy dyplomowej studenta. Realizując ten zapis Pedagogium Wyższa Szkoła Pedagogiki Resocjalizacyjnej w Warszawie na niniejszej stronie (www.pedagogium.com.pl) publikuje wszystkie prace dyplomowe swoich studentów. Materiały publikowane na tej stronie chronione są prawem autorskim. W przypadku wykrycia naruszenia praw autorskich należy powyższy fakt zgłosić na adres rektorat@pedagogium.edu.pl.
PEDAGOGIUM
Wyższa Szkoła Pedagogiki Resocjalizacyjnej w Warszawie
Czynniki zakłócające proces resocjalizacji w
zakładach
poprawczych w opinii kadry wychowawczej
Factors in corrective
plants in opinion of educational staff
disturbing process resocialization
specjalności Resocjalizacja społecznie nieprzystosowanych
Warszawa 2007
Oświadczam, że niniejsza praca została przygotowana pod moim kierunkiem i stwierdzam, że spełnia warunki do przedstawienia jej w postępowaniu o nadanie tytułu zawodowego.
......................................... .....................................................................
(data) (podpis promotora pracy dyplomowej)
Świadom odpowiedzialności prawnej, oświadczam, że niniejsza praca dyplomowa została napisana przeze mnie samodzielnie i nie zawiera treści uzyskanych w sposób niezgodny z obowiązującymi przepisami.
Oświadczam, że przedstawiona praca nie była wcześniej przedmiotem procedur związanych z uzyskaniem tytułu zawodowego lub stopnia naukowego w wyższej uczelni.
Oświadczam ponadto, ze niniejsza wersja pracy jest identyczna z załączoną wersją elektroniczną.
...................................... ..............................................................................
(data) (podpis autora pracy dyplomowej)
STRESZCZENIE
Tytuł pracy: Czynniki zakłócające proces resocjalizacji w zakładach
poprawczych w opinii kadry wychowawczej
Title: Factors in corrective plants in opinion of educational staff disturbing
process resocialization
Celem i przedmiotem rozważań w niniejszej pracy jest przedstawienie aktualnych czynników zakłócających przebieg procesu resocjalizacji nieletnich w zakładach poprawczych. W wyniku przeprowadzonych badań własnych wśród kadry wychowawczej zostały przedstawione najistotniejsze problemy w pracy wychowawczo - resocjalizacyjnej z nieletnimi sprawcami czynów karalnych umieszczonymi w placówkach nadzorowanych przez resort sprawiedliwości. Uzyskane wyniki ukazują utrudnienia związane ze specyfiką pracy resocjalizacyjnej z „trudną” młodzieżą. Dokonana analiza miała także na celu scharakteryzowanie populacji nieletnich przebywających w zakładach poprawczych.
Słowa kluczowe: resocjalizacja, nieletni, demoralizacja, zakład poprawczy,
przestępczość ;
Keywords: resocializiaton, juvenile, demoralization, institution reformative,
criminality.
|
SPIS TREŚCI |
str. |
|
|
|
|
WSTĘP |
6 |
|
|
|
|
ROZDZIAŁ I |
8 |
|
1.1. Analiza terminologiczna pojęcia resocjalizacja |
8 |
|
1.2. Cel oraz istota procesu resocjalizacji |
10 |
|
1.3. Zasady procesu resocjalizacji |
14 |
|
|
|
|
ROZDZIAŁ II |
16 |
|
2.1. Historia powstania zakładów dla nieletnich w Polsce |
16 |
|
2.2. Zasady umieszczania nieletnich w zakładzie poprawczym |
18 |
|
2.3. Cele i zadania zakładów poprawczych |
19 |
|
2.4. Charakter i specyfika zakładów poprawczych |
20 |
|
2.5. Typy i rodzaje zakładów poprawczych |
22 |
|
2.6. Metody pracy wychowawczo-resocjalizacyjnej z wychowankami zakładów poprawczych |
23 |
|
|
|
|
ROZDZIAŁ III |
26 |
|
3.1. Cel i przedmiot badań |
26 |
|
3.2. Problemy badawcze |
27 |
|
3.3. Metody, techniki i narzędzia badawcze |
28 |
|
3.4. Teren i organizacja badań |
30 |
|
3.5. Charakterystyka badanych osób |
31 |
|
|
|
|
ROZDZIAŁ IV |
33 |
|
4.1. Charakterystyka nieletnich przebywających w zakładach poprawczych |
33 |
|
4.2. Czynniki warunkujące właściwą organizację pracy z nieletnimi |
36 |
|
4.3. Czynniki wpływające na skuteczność oddziaływań
wychowawczo - |
39 |
|
4.4. Rodzaj i specyfika zaburzeń występujących u nieletnich |
41 |
|
4.5. Problem nadużywania alkoholu i używania narkotyków wśród nieletnich trafiających do zakładów poprawczych |
42 |
|
4.6. Najistotniejsze trudności występujące w pracy
z nieletnimi |
44 |
|
|
str. |
|
4.7. Charakterystyka środowiska rodzinnego nieletnich |
45 |
|
4.8. Stan funkcjonowania zakładów poprawczych |
47 |
|
4.9. Prognoza pedagogiczna nieletnich trafiających do zakładów poprawczych |
48 |
|
|
|
|
Wnioski i zakończenie |
53 |
|
|
|
|
Bibliografia |
57 |
|
|
|
|
Spis tabel |
59 |
|
|
|
|
Spis wykresów |
60 |
|
|
|
|
Aneks |
62 |
Wstęp
W powszechnej opinii społecznej panuje obecnie pogląd, iż resocjalizacja osób wykolejonych społecznie jest procesem nieskutecznym i nieefektywnym. Podstawowym argumentem potwierdzającym te opinie jest: wzrost przestępczości nieletnich, obniżenie się wieku sprawców czynów karalnych i coraz większy ich ciężar gatunkowy. Przestępczość nieletnich jest zjawiskiem, które aktualnie szczególnie absorbuje i staje się powodem do wielu polemik i dyskusji niemal całego społeczeństwa. Rangę tego zjawiska dostrzegają różne grupy zawodowe w tym np.: naukowcy, politycy, dziennikarze. Wszyscy poszukują złotego środka aby zapobiec dalszemu rozwojowi tego problemu. Dzieci i młodzież mającą trudności w prawidłowym funkcjonowaniu w społeczeństwie, zdemoralizowaną i wchodzącą jednocześnie w konflikt z prawem, umieszcza się w zakładzie poprawczym. Umieszczenie w tej placówce jest najdotkliwszym środkiem stosowanym wobec nieletniego, który dopuścił się popełnienia czynu karalnego.
Głównym celem zastosowanego wobec nieletniego środka poprawczego jest jego resocjalizacja, która zmierza do zmiany postaw zarówno wobec siebie, jak i innych ludzi w kierunku pożądanym: naprawa i prawidłowy rozwój osobowości, kształtowanie pozytywnych zainteresowań, odpowiedniej hierarchii wartości a także nauczenie przestrzegania ogólnie przyjętych zasad współżycia społecznego. Oddziaływania wychowawczo – resocjalizacyjne realizowane w placówkach nie zawsze przynoszą oczekiwane efekty.
Niniejsza praca poddaje dokładnej analizie czynniki zakłócające proces resocjalizacji w zakładach poprawczych i składa się z dwóch części: teoretycznej i empirycznej.
W skład części pierwszej - teoretycznej pracy wchodzą dwa rozdziały. W rozdziale pierwszym dokonano analizy terminologicznej pojęcia resocjalizacji, omówiono cel oraz istotę tego procesu, a także charakteryzowano główne zasady w nim obowiązujące.
Rozdział drugi zawiera rys historyczny zakładów poprawczych w Polsce. Przedstawiono w nim także: zasady umieszczania nieletnich w placówkach resocjalizacyjnych, cele, metody pracy wychowawczo - resocjalizacyjnej z wychowankami, przedstawiono zadania oraz charakter i specyfikę placówek. Dokonano również ich charakterystyk ze względu na typ i rodzaj.
Część druga pracy – empiryczna zawiera metodologię badań własnych. Uwzględniono w niej cel i przedmiot badań, określono problemy badawcze a także opisano metody, techniki i narzędzia badawcze wykorzystane w pracy. Ukazano teren i organizację badań i dokonano charakterystyki badanych osób.
Ostatni rozdział pracy – IV poświecony został analizie wyników badań własnych.
Pracę zamykają wnioski z przeprowadzonych badań wraz z podsumowaniem oraz zakończenie, bibliografia, spis tabel i wykresów oraz aneksy.
ROZDZIAŁ I
POJĘCIE I ISTOTA RESOCJALIZACJI
W ŚWIETLE LITERATURY PRZEDMIOTU
1.1. Analiza terminologiczna pojęcia resocjalizacji
Problematyka resocjalizacji na przestrzeni wieków była przedmiotem zainteresowań wielu socjologów, pedagogów, psychologów, etyków i filozofów. W literaturze przedmiotu można spotkać różnorodne poglądy dotyczące tego zagadnienia.
Termin resocjalizacja wywodzi się z łaciny (re + socialis – społeczny). Słowo resocjalizacja składa się z przedrostka re i słowa socjalizacja. Socjalizacja jest to proces, który polega na przekazywaniu norm i wartości, uczy zasad społecznego współżycia oraz nawiązywania aprobowanych i przynoszących efektów stosunków społecznych, polegających na podejmowaniu i właściwym pełnieniu ról społecznych. Dzięki socjalizacji poznajemy wzorce komunikacji międzyludzkiej, zarówno werbalnej (mowa ojczysta) jak i niewerbalnej (gesty, mimika, symbole). W wyniku socjalizacji z istoty biologicznej stajemy się istotą społeczną.
Według Encyklopedii PWN socjalizacja jednostki to „proces wpajania człowiekowi przez instytucje lub osoby wychowujące systemów wartości, norm i wzorców obowiązujących w danej zbiorowości, a także określonych umiejętności, w tym zwłaszcza związanych z opanowaniem narzędzi (sposobów posługiwania się przedmiotami będącymi wytworami człowieka) oraz z wejściem w świat społecznych instytucji”.[1]
Lesław Pytka uważa, że „proces socjalizacji jest na ogół spontaniczny i mało kontrolowany, tzn. nie jest sterowany intencjonalnie przez odrębną kategorię osób zwanych wychowawcami czy nauczycielami”.[2] Autor ten przedstawia socjalizację jako „całokształt wpływów wywieranych na jednostkę przez środowisko społeczno-kulturowe, w którym ona żyje i rozwija się jakby niezależnie od wysiłków i starań wychowawców i nauczycieli”.[3]
W znaczeniu powszechnym resocjalizacja rozumiana jest jako wtórna socjalizacja (re-socjalizacja), polegająca na ponownym przystosowaniu do życia w społeczeństwie zgodnie z przyjętymi powszechnie normami, polegająca na wkomponowaniu człowieka w nowe, konstruktywne role społeczne.
Czesław Czapów zamiennie do terminu resocjalizacja używa pojęcia wychowanie resocjalizujące, mając na myśli: „działalność wychowawczą, rozumianą jako funkcja wewnętrzno – wynikowa układu wychowawczego (...), oddziaływanie kształtujące i korygujące aktywność określającą rodzaj i walory pełnienia ról społecznych”.[4]
Cytowany już wcześniej Lesław Pytka, istotę resocjalizacji opisuje poprzez: „zespół zabiegów pedagogicznych (...) mających na celu doprowadzenie do stanu poprawnego przystosowania społecznego jednostki, a następnie – ukształtowania takich cech jej zachowania, które będą jej gwarantować optymalne uspołecznienie i twórcze funkcjonowanie w społeczeństwie, którego normy i wartości (standardy aksjologiczne) będzie respektować...”.[5]
Resocjalizacja według Ottona Lipkowskiego to: „...wychowanie jednostek wykazujących trudności w dostosowaniu się do norm społecznych i prawnych; to działania mające na celu wychowanie jednostki z zaburzeniami oraz wyrównanie braków w zakresie socjalizacji”.[6]
Inny autor, Stanisław Górski, ujmuje resocjalizację jako: „działalność pedagogiczną zmierzającą do jak najpełniejszego rozwoju pozytywnych cech psychofizycznych jednostki; do jak najpełniejszego przystosowania jej do spełniania zadań życiowych i społecznych oraz osiągania osobistego zadowolenia w osiąganiu tych celów”.[7]
Na podstawie wymienionych i cytowanych różnych koncepcji i definicji można zatem stwierdzić, że proces resocjalizacji jest specyficzną formą oddziaływania, mającą na celu adaptację społeczną jednostek niedostosowanych społecznie, przekształcenie ich osobowości, przekazywanie konstruktywnego systemu wartości, norm i wzorców kulturowych.
1.2. Cel oraz istota procesu resocjalizacji
Podmiotem oddziaływania w procesie resocjalizacji jest jednostka społeczna, u której występują zaburzenia socjalizacyjne, charakteryzująca się zachowaniami antagonistyczno – destruktywnymi, jak również osoba zagrożona wykolejeniem i niedostosowaniem społecznym. Przedmiotem zaś w tymże procesie są wszelkie oddziaływania wychowawcze, opiekuńcze oraz terapeutyczne stosowane wobec osób, u których zarówno proces socjalizacji jak i wychowania się nie powiódł.
Zdaniem Augusta Aichhorna „istota procesu resocjalizacji zasadza się (…) na możliwości przeżycia kryzysu emocjonalnego, który ma zarówno właściwości oczyszczające psychikę, jak i może stanowić źródło zasadniczej zmiany stosunku dolinnych ludzi”.[8] Zakres działań procesu resocjalizacji wynika z istoty pedagogiki resocjalizacyjnej, która opisuje i wyjaśnia określone procesy zachodzące między wychowankiem a wychowawcą, jak również formułuje zalecenia mające na celu opracowanie i wdrożenie projektów określonych zmian w procesie kształtowania człowieka i jego środowiska wychowawczego.
Proces resocjalizacji polega na modyfikacji osobowości jednostek wykolejonych społecznie i przystosowaniu ich do życia w danej zbiorowości, a w węższym rozumieniu - w społeczeństwie. Poprzez odpowiednie zabiegi kształtuje się normy społeczne i wartości, których dana jednostka nie miała możliwości przyswoić wcześniej, tj. w trakcie socjalizacji.[9] Korygowanie niewłaściwej socjalizacji jednostki niedostosowanej społecznie odbywa się poprzez realizację trzech podstawowych funkcji:
· opiekuńczej – polegającej na zaspokojeniu podstawowych potrzeb podopiecznego; np.: potrzeby bezpieczeństwa, akceptacji;
· wychowawczej – zajmującej się kształtowaniem mechanizmów samokontroli, przekazywaniem systemu wartości, jak również ukształtowaniem osobowości;
· terapeutycznej – koncentrującej się na leczeniu zaburzeń i dysfunkcji, przywracaniu stanów normalnych w zakresie sfery psychicznej i biologicznej.
Rozważając kwestię głównego celu resocjalizacji należy mieć na uwadze fakt, iż cała działalność resocjalizacyjna zmierza do ukształtowania społecznie pożądanych postaw, zachowań, zmiany systemu wartości, poszanowania prawa co w konsekwencji prowadzi do optymalnego uspołecznienia jednostek niedostosowanej społecznie. Podstawowym zadaniem zaś analizowanego procesu jest odpowiednie uformowanie osobowości jednostki niedostosowanej społecznie, tak, aby nastąpiła w niej naprawa moralna i obyczajowa człowieka, wyuczenie poczucia odpowiedzialności, konstruktywnego pełnienia ról społecznych, wykształcenia mechanizmu kontroli wewnętrznej (sumienia), kształtowania mechanizmów kontroli w sytuacjach pokusy, utrwalania rezultatów korekcyjnych oraz wzbudzenia konstruktywnej motywacji w wychowanku. Do zadań resocjalizacji, należy zaliczyć także eliminację czynów o charakterze antagonistyczno– destruktywnym.
Wychodząc z założenia, że stopień demoralizacji jednostki nieprzystosowanej społecznie jest dość głęboki, a zaburzenia charakterologiczne rozległe i znaczne, musimy zdawać sobie wtedy sprawę z tego, że aby proces resocjalizacji przebiegał odpowiednio - powinien być dobrze zaplanowany i właściwie realizowany, tj. w określonych etapach. Prawidłowo przebiegająca resocjalizacja przebiega w czterech poszczególnych fazach oddziaływania resocjalizującego:
Etap pierwszy procesu resocjalizacji zaczyna z chwilą przyjęcia podopiecznego do placówki resocjalizacyjnej. Istotne znaczenie odgrywa w tym etapie pierwszy kontakt z wychowawcą i grupą wychowawczą. Nieletniego przyjmuje do placówki dyrektor lub upoważniony przez niego pracownik pedagogiczny i przeprowadza z nim rozmowę wstępną, podczas której zapoznaje nieletniego z jego prawami i obowiązkami. Nieletni, który umieszczony jest w placówce resocjalizacyjnej ma zapewnione niezbędne warunki do nauki, wychowania, resocjalizacji i terapii, w tym warunki bezpiecznego pobytu. Pedagog zapoznaje się następnie z aktami wychowanka, jego opiniami pochodzącymi z ośrodków kierowania oraz ośrodków diagnostyczno – selekcyjnych, diagnozami psychologicznymi. Notatkę z rozmowy przeprowadzonej z nowoprzybyłym wychowankiem, wraz z ewentualnymi wskazówkami i zaleceniami dotyczącymi dalszego postępowania i pracy z nieletnim, umieszcza się w arkuszu obserwacyjnym. Następnie wychowanka umieszcza się w izbie przejściowej.
Zadaniem pierwszego etapu oddziaływania resocjalizacyjnego jest zatem uzupełnienie socjalizacji wychowanka i wytworzenie z nim więzi emocjonalnej, wykształcenie poczucia akceptacji, co związane jest ze zmianą środowiska społecznego, w którym tkwił do tej pory nieletni. Nawiązanie owego dobrego kontaktu z wychowankiem, przejawiające się z czasem z wytworzeniem z nim więzi uczuciowych odgrywa w tym etapie dość istotne znaczenie. Podopieczny w pierwszej fazie procesu resocjalizacji, dzięki odpowiednim oddziaływaniom kadry wychowawczej, ma możliwość rozwoju swoich zainteresowań i podniesienia poczucia własnej wartości. Należy przy tym pamiętać, aby wymagania stawiane wobec wychowanka były stopniowane w taki sposób, aby sam podopieczny zauważał różnice między zachowaniem pożądanym, a nie aprobowanym społecznie.
Drugi etap przebiegu resocjalizacji charakteryzuje się właściwymi oddziaływaniami resocjalizującymi. Jest faza przystosowania i akceptacji. Podczas tego etapu uruchamiany jest u wychowanka mechanizm kontroli wewnętrznej tzw. sumienie oraz kształtuje się jego postawy, w wyniku czego następuje zmiana z postawy negatywnej na pozytywną, akceptującą obowiązujące normy współżycia społecznego. Ważnym składnikiem tej fazy jest samowychowanie, które Czesław Czapów przedstawia jako „...istotny składnik każdego faktu wychowawczego, a więc i całego procesu wychowania. W każdym bowiem fakcie wychowawczym dostrzegamy aktywność osoby wychowywanej, a rozwój progresywny każdego wychowania na tym właśnie polega, iż owa aktywność coraz bardziej determinuje proces socjalizacji i związane z tym integrowanie się postaw oraz formowanie charakteru”.[10]
W trakcie korekty wzorców i pojęć moralnych kładzie się nacisk na wszelkie przemiany pozytywne, wyodrębnia i wykazuje się dobre rezultaty oraz osiągnięcia jednostki. Oceny prawidłowego przebiegu resocjalizacji wychowanka na tym etapie można dokonać na podstawie następujących przesłanek:
Ø analizy postępów w nauce, uzyskiwania promocji z klasy do klasy, zdobywania kwalifikacji na kursach zawodowych;
Ø monitorowania powrotów z przepustek, jak i zachowania podczas ich trwania;
Ø monitorowania udzielanych zarówno nagród, jak i środków dyscyplinarnych;
Ø monitorowania zaangażowania w kółkach zainteresowań, udziału w zajęciach dodatkowych i konkursach.
Całokształt procesu resocjalizacji wzmacnia osłabioną wiarę we własne siły i gotowość do współdziałania. Najlepszym sposobem wzmacniania pozytywnych cech jest wykorzystanie uzdolnień, zainteresowań podopiecznego. Warto podkreślić, iż tak ujmowana kulturotechnika „jest czynnikiem wyrabiania samodzielności, gdyż z jednej strony wzbogaca kulturalne środowisko, a z drugiej – uwzględnia indywidualne preferencje każdego wychowanka”.[11] Stworzenie jednostce warunków do oceny swojego postępowania podwyższa poczucie własnej wartości, a także umożliwia poznanie tego co jest dobre, a co złe. Dostępny i właściwie dobrany zestaw nagród psychologicznych umożliwi wychowankowi osiągnięcie sukcesu w tych dziedzinach, w których może zaprezentować swoje zalety. Nauczenie prawidłowego rozwiązywania konfliktu wewnętrznego ułatwi system bodźców, które sprawią, że antyspołeczne zachowania stracą swoje nagradzające wartości, a zachowania powszechnie akceptowane przez społeczeństwo staną się naturalną reakcją wychowanka.
W trzeciej fazie procesu resocjalizacji następuje korektura pojęć moralnych i wzmacnianie dyscypliny wewnętrznej. W etapie tym zostaje zmniejszony poziom kontroli zewnętrznej przez wychowawcę, przez co podopieczny ma większą swobodę działania w wybranych płaszczyznach. Zwiększony poziom autonomii sprzyja rozwoju mechanizmom kontroli wewnętrznej. Wychowanek zaczyna przeżywać poczucie winy, a wskaźnik rozwoju moralnego zaczyna kształtować się w kierunku pożądanym przez wychowawcę.
Czwartym etapem i zarazem ostatnim procesu resocjalizacji, jest tzw. faza pełnej autonomii, przygotowująca podopiecznego do usamodzielnienia. Kontakty pomiędzy wychowankiem, a wychowawcą są swobodne, jednocześnie wzmacniane są więzi wychowanka z innymi osobami - autorytetami, osobami socjalizująco – znaczącymi. Głównym celem procesu usamodzielnienia jest przygotowanie wychowanka do funkcjonowania w środowisku otwartym. Faza ta zamyka proces oddziaływań wychowawczo – resocjalizujących.
1.3. Zasady procesu resocjalizacji
Zdaniem Ottona Lipkowskiego: „do osiągnięcia optymalnego rozwoju społeczno - moralnego jednostki dewiantywnej zmierzają zasady resocjalizacji...”.[12] Skuteczność i efektywność proces resocjalizacji w głównej mierze zależy właśnie od przestrzegania pewnych norm postępowania. W oddziaływaniach resocjalizacyjnych należy zatem stosować się do następujących zasad:
Warunkiem sprzyjającym prawidłowej realizacji założeń i zadań oddziaływania resocjalizacyjnego jest dobra znajomość podopiecznego, stosowania w odpowiedni sposób, dla każdego przypadku indywidualnie, zasad postępowania z nim (w szczególności zasady indywidualizacji skupiającej się przede wszystkim na strukturze osobowości wychowanka). W celu uzyskania zamierzonego oddziaływania resocjalizującego wychowawca powinien się skupić na poznaniu i zrozumieniu wychowanka, na pełnej akceptacji osoby nieletniego poprzez zaspokojenie jego potrzeb emocjonalnych. Wszystkie te kroki prowadzą do stworzenia odpowiedniej atmosfery wychowawczej, która polepsza reedukację zarówno w strukturach psychologicznych i społecznych.
2.1. Historia powstania zakładów dla nieletnich w Polsce
Źródła historyczne donoszą, że w Polsce po raz pierwszy zastosowano wobec nieletnich metody wychowania poprawczego w przytułku dla sierot założonym w 1629 roku w Warszawie, który prowadzony był przez Bractwo Niemieckie. W 1736 roku również w Warszawie biskup Rostkowski zakłada pierwszy dom poprawczy dla dzieci z wyrokami sądowymi. Głównym zadaniem placówki było wychowanie moralne, a podstawowym środkiem oddziaływania była obowiązkowa i systematyczna praca przygotowująca do zawodu, nauka oraz odbywanie praktyk religijnych. W 1862 roku utworzony został zakład przeznaczony dla chłopców w wieku 6 - 16 lat na warszawskim Mokotowie. Poprawa wychowanków miała odbywać się poprzez uczenie pisania i czytania, rozbudzania pozytywnych zainteresowań u podopiecznych. W placówce tej panował surowy rygor i bezwzględnie przestrzegano izolację. W ciągu dnia wychowankowie przebywali razem, natomiast na noc byli rozdzielani do poszczególnych cel. Ciekawostką jest to iż nazwiska podopiecznych były zatajane a rozpoznawano ich na podstawie numerków, co miało strzec wychowanków przed późniejszym ostracyzmem. Nieletnich podczas pobytu w zakładzie nie mogli odwiedzać ani rodzice, ani krewni.
W historii i tradycji placówek zajmujących się działalnością pedagogiczną młodych ludzi, którzy weszli w konflikt z prawem, istotnie zaznaczył się zakład poprawczy w Studzieńcu, działający pod patronatem Towarzystwa Osad Rolnych i Przytułków Rzemieślniczych. Towarzystwo to powstało z inicjatywy prezesa Sądu Apelacyjnego Królestwa Polskiego – Józefa Wieczorkowskiego i istniało aż do wybuchu II Wojny Światowej, jednak ze zmienioną w 1922 roku nazwą, tj. Warszawskie Towarzystwo Patronatu nad Nieletnimi. Instytucja ta za swój główny cel programowy stawiała organizowanie zakładów poprawczych dla nieletnich przestępców, a także opiekowanie się nimi po zwolnieniu.
To właśnie Józef Wieczorkowski był głównym inicjatorem oddzielnego umieszczania nieletnich poza więzieniem dla dorosłych. Zakład w Studzieńcu wzorowany był na podobnych placówkach działających we Francji jako kolonie dla nieletnich. Był to jeden z trzech zakładów wychowawczo – poprawczych na ziemiach polskich działających aż do ogłoszenia kodeksu karnego 1932 roku. W placówce funkcjonowało 6 grup wychowawczych, w których opiekunowie sprawowali opiekę nad nieletnimi w godzinach wolnych od zajęć lekcyjnych lub warsztatowych. Realizowany był system punktowy oceny zachowań wychowanków. Istotne znaczenie miała nauka szkolna i przysposobienie zawodowe. Nauka zawodu odbywała się w ramach licznych zajęć warsztatowych. Zakład w Studzieńcu, ze względu na widoczne efekty w pracy wychowawczej był wzorem, z którego doświadczeń mogły korzystać inne zakłady w kraju. Należy zaznaczyć, że do ogłoszenia kodeksu karnego na ziemiach polskich funkcjonowały trzy zakłady wychowawczo – poprawcze.
W 1932 roku w związku z uchwaleniem kodeksu karnego dokonano podziału istniejących zakładów wychowawczo – poprawczych na zakłady wychowawcze i poprawcze. Wejście w życie nowej kodyfikacji było przełomem w traktowaniu nieletnich sprawców czynów zabronionych. Od tej pory wobec nieletnich stosowano środki wychowawcze lub poprawcze. Podniesiono też granicę nieodpowiedzialności karnej do 13 lat. Rozbudowano istniejące zakłady oraz wybudowano i uruchomiono nowe. Zakłady dla nieletnich najczęściej prowadziły szkolenie w zawodach ogrodniczo – rolniczych, co było związane z przeświadczeniem o wychowawczym charakterze i pierwotnym znaczeniu. Głównym zadaniem zakładów było przywrócenie zdrowia fizycznego i moralnego, a następnie przygotowania do pracy warsztatowej. Uczono różnych rzemiosł. Ciekawostką może być fakt, iż ówczesna pojemność zakładów wahała się od 130 - 300 wychowanków.[13] W tym czasie nie było niestety ujednoliconego regulaminu w zakładach, co skutkowało różnymi sposobami nieletnimi. Sytuacja taka istniała do II Wojny Światowej. Program działań poprawczych szczególny nacisk kładł na obowiązkową naukę, rozwój działalności poza szkolnej np.: w formie kół zainteresowań. Pracą wychowanków kierowali instruktorzy. Środkami wychowania poprawczego, oprócz wykształcenia ogólnego, było także kształcenie zawodowe, fizyczne oraz stosowanie kar i nagród. W zakładach poprawczych stosowany był głównie system progresywny, wzorowany na systemach zagranicznych i przystosowany do polskich warunków. Zakłady funkcjonujące w Polsce miały w większości autorski charakter, czego przykładem jest cytowany wcześniej zakład w Studzieńcu. W placówkach realizowane były własne rozwiązania i metody związane z działalnością poprawczą.
Pod koniec 1938 roku w Polsce istniało 8 zakładów poprawczych dla chłopców i 3 dla dziewcząt. Okres II Wojny Światowej spowodował przerwę w działalności zakładów dla nieletnich. Po wojnie w 1946 roku powołane zostały trzy zakłady poprawcze dla chłopców, które na początku funkcjonowania nie różniły się od zwykłych więzień. W tym samym roku resort Ministerstwa Sprawiedliwości przyjmuje zakłady poprawcze pod swoją opiekę, co ma miejsce do chwili obecnej. Pod koniec lat pięćdziesiątych rozbudowano siec zakładów poprawczych, poprawiono warunki higieniczno – sanitarne, wprowadzono psychologów, psychiatrów, którzy aktywnie zaczęli uczestniczyć w procesie resocjalizacji nieletnich. Istniejące zakłady zostały z profilowane ze względu na kryteria: płci, wieku, stopnia rozwoju umysłowego, stopnia wykolejenia społecznego, stanu zdrowia psychicznego.
2.2. Zasady umieszczania nieletnich w zakładzie poprawczym
Podstawą umieszczenia nieletniego w zakładzie poprawczym jest prawomocne orzeczenie sądu. Po uprawomocnieniu się orzeczenia o umieszczeniu w zakładzie poprawczym odpowiedni organ sądu wnioskuje o wystawienie skierowania do zakładu, w którym ma być umieszczony nieletni. Orzeczenie może zawierać wskazanie rodzaju zakładu. Zespół specjalistów z Departamentu Spraw Rodzinnych i Nieletnich Ministerstwa Sprawiedliwości wystawia stosowne skierowanie, po uprzednim zapoznaniu się z dokumentacją przesłaną przez sąd, w której zawarte jest prawomocne orzeczenie o umieszczeniu w zakładzie poprawczym, opinia rodzinnego ośrodka diagnostyczno – konsultacyjnego, opinia schroniska dla nieletnich oraz bieżące informacje o nieletnim. Na podstawie wydanego skierowania sąd wystawia nakaz przyjęcia nieletniego do danej placówki. Umieszczenie nieletniego w zakładzie poprawczym może nastąpić w formie bezwzględnej lub warunkowej, po wydaniu przez sąd orzeczenia o zawieszeniu na okres od roku do lat trzech. Kwestia ta jest prawnie unormowana w art. 10 i art. 11 ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich.[14]
Nieletni może być warunkowo zwolniony z pobytu w zakładzie poprawczym, nie wcześniej jednak niż po upływie 6 miesięcy od umieszczenia w nim.
Do głównych przesłanek, stanowiących o zastosowaniu tego środka zaliczamy także: popełnienie czynu karalnego po ukończeniu lat 13, wysoki stopień demoralizacji, okoliczności i charakter czynu jaki popełnił nieletni, ewentualnie stwierdzoną nieskuteczność stosowanych wobec niego uprzednio środków wychowawczych. Umieszczenie nieletniego w zakładzie poprawczym można porównać w pewnym stopniu do pozbawienia wolności.
2.3. Cele i zadania zakładów poprawczych
Umieszczenie nieletniego w zakładzie poprawczym nie jest formą kary, ale ma za zadanie zmianę jego postaw, zachowań, motywacji oraz przystosowanie wychowanków do życia zgodnego z zasadami i normami współżycia społecznego. Poprzez stosowanie w procesie resocjalizacji nieletnich zintegrowanych działań: wychowawczych, opiekuńczych, korekcyjnych, dydaktycznych oraz terapeutycznych przygotowuje się do pracy zawodowej, samodzielnego funkcjonowania, czyli do readaptacji społecznej. Realizacja powyższych zadań odbywa się poprzez: wychowanie, naukę, kształcenie zawodowe, pracę, odpowiednią organizację czasu wolnego, zajęcia kulturalno-oświatowe i sportowe. Bardzo ważne miejsce w oddziaływaniu na nieletnich ma współpraca z ich środowiskiem rodzinnym, organizacjami społecznymi, ośrodkami pomocy społecznej, organami i instytucjami państwowymi, samorządowymi, fundacjami, stowarzyszeniami, zakładami opieki zdrowotnej, kościołami i innymi związkami wyznaniowymi oraz grupami samopomocy. We wszystkich rodzajach zakładów poprawczych prowadzi się oddziaływania profilaktyczne, których celem jest zmotywowanie wychowanka do podjęcia leczenia w zakresie uzależnienia od środków odurzających i psychotropowych.
Zdaniem Ryszarda Borowskiego i Dariusza Wysockiego „praca wychowawcza zakładu poprawczego powinna zmierzać do ukształtowania u wychowanka właściwych postaw moralnych, prawidłowej hierarchii wartości, poczucia odpowiedzialności za własne czyny. Powinna ona także rozwijać oraz kształtować jego wartościowe zainteresowania”.[15]
2.4. Charakter i specyfika zakładów poprawczych
Zakład poprawczy jest specyficzną placówką wychowawczą o charakterze resocjalizacyjnym. Zakłady poprawcze podlegają Ministerstwu Sprawiedliwości. Bezpośredni nadzór administracyjny i pedagogiczny nad działalnością tego typu placówek sprawuje Prezes Sądu Okręgowego, natomiast nadzór nad prawidłowym wykonywaniem środka poprawczego sprawuje sędzia rodzinny wyznaczony przez Prezesa Sądu Okręgowego.
Zakład poprawczy jest najsurowszym środkiem zapobiegawczym stosowanym wobec osób nieletnich, które popełniły czyn karalny. Do zakładu poprawczego kierowani są nieletni między trzynastym a siedemnastym rokiem życia i mogą tam przebywać do ukończenia dwudziestego pierwszego roku życia, jeżeli po ukończeniu siedemnastu lat nie był zastosowany wobec nich środek karny w postaci zakładu karnego. Przepisy dotyczące działalności zakładów poprawczych oraz przebywania w nich podopiecznych reguluje Ustawa z dnia 26 października o postępowaniu w sprawach nieletnich wraz z późniejszymi zmianami.[16] Ostatnia zmiana w Ustawie przeprowadzona została w 2001 roku i dotyczyła przede wszystkim funkcjonowania zakładów poprawczych.
Środek poprawczy różni się zasadniczo od środków wychowawczych, ze względu na sposób wykonywania oraz jego stopień dolegliwości. Zajmuje on miejsce pomiędzy najbardziej radykalnym środkiem wychowawczym jakim jest umieszczenie w placówce resocjalizacyjnej, a karą pozbawienia wolności. W opinii cytowanych już wcześniej autorów - Ryszarda Borowskiego i Dariusza Wysockiego: „umieszczenie w zakładzie poprawczym jest pozbawieniem wolności o charakterze poprawczym, prognostyczno - wychowującym”.[17] Biorąc pod uwagę punkt widzenia wspomnianych autorów zakład poprawczy, pod kontem funkcjonalnym, można zatem zaliczyć do instytucji wychowania resocjalizującego.
Według rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w skład zakładu wchodzą:
W celu prawidłowej realizacji zadań zakład powinien posiadać:
Wszystkie formy działalności zakładu określa arkusz organizacji pracy przygotowywany przez dyrektora placówki i zatwierdzany przez Ministra Sprawiedliwości. Organizację procesu nauczania określa zaś statut szkoły (szkół), które funkcjonują w zakładzie. Aby uniemożliwić wychowankowi samowolne oddalenie się z placówki, bądź pomoc w tym osób z zewnątrz zakład, poprawczy posiada odpowiedni system zabezpieczeń technicznych.
Szczegółowe zasady organizacji i pobytu nieletniego w zakładzie poprawczym ujęte są w statucie opracowanym przez dyrektora danej placówki i zatwierdzonym przez Ministra Sprawiedliwości.
2.5. Typy i rodzaje zakładów poprawczych
Ze względu na różny stopień demoralizacji i uwarunkowania psychofizyczne Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości określa pięć typów zakładów poprawczych:
4. Zakłady poprawcze dla nieletnich upośledzonych umysłowo, wobec których stosuje się specjalne oddziaływania rewalidacyjno – resocjalizacyjne;
5. Zakłady dla nieletnich z zaburzeniami neuropsychicznymi i innymi zaburzeniami osobowości, którym zapewnia się opiekę psychoterapeutyczną.[20]
W zakładach poprawczych pierwszego typu proces kształcenia i wychowania odbywa się za pomocą wykorzystania lokalnej bazy szkolnej, kulturalnej i sportowej. W przypadku placówek drugiego i trzeciego typu działalność resocjalizacyjna odbywa się w oparciu o własne zaplecze szkolne i warsztatowe oraz wyodrębnione obiekty sportowe. Stosuje się tu indywidualne metody nauczania i oddziaływania korekcyjne. Realizuje się program szkoły podstawowej, gimnazjalnej i ponad gimnazjalnej. Istnieje możliwość promocji śródrocznej. Kształcenie zawodowe może obejmować tradycyjną naukę zawodu jak i kształcenie kursowe, biorąc pod uwagę wiek wychowanka jak i jego poziom intelektualny.
W zakładach czwartego typu stosuje się różnorodne formy i metody kształcenia i wychowania dostosowane do młodzieży upośledzonej umysłowo i niedostosowanej społecznie. Proces nauczania jest realizowany zgodnie z programem szkoły specjalnej przy wykorzystaniu własnej bazy oraz współpracując z poradnią pedagogiczno - psychologiczną.
W placówkach piątego typu, oprócz resocjalizacji, prowadzona jest terapia nieletnich uzależnionych od środków odurzających i środków psychotropowych połączona z leczeniem, rehabilitacją i readaptacją społeczną. Oddziaływania profilaktyczne są prowadzone przez specjalistów, tj. lekarzy, psychologów, pedagogów i terapeutów uzależnień.
Oprócz typów zakładów poprawczych Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 19 maja 1997 r. dzieli placówki ze względu na ich rodzaj, tj. na:
1) zakłady resocjalizacyjne:
a) o charakterze otwartym - młodzieżowe ośrodki adaptacji społecznej,
b) o charakterze półotwartym,
c) o charakterze zamkniętym dla wielokrotnych uciekinierów z zakładów o charakterze otwartym i półotwartym,
d) o wzmożonym nadzorze wychowawczym dla nieletnich o wysokim stopniu demoralizacji,
2) zakłady resocjalizacyjno - rewalidacyjne dla nieletnich upośledzonych umysłowo,
3) zakłady resocjalizacyjno-terapeutyczne dla nieletnich:
a) z zaburzeniami psychicznymi lub innymi zaburzeniami osobowości,
b) uzależnionych od środków odurzających lub psychotropowych,
c) nosicieli wirusa HIV.[21]
Rodzaj placówki powinien ściśle odpowiadać charakterowi odchylenia od normy podopiecznego, jak i jego stopniowi demoralizacji oraz podatności nieletniego na oddziaływania resocjalizacyjne. Rodzaj placówki różni się „zakresem swobody poruszania się w obrębie zakładu jak i na zewnątrz, systemem progresji i regresji”.[22]
2.6. Metody pracy wychowawczo-resocjalizacyjnej z wychowankami zakładów poprawczych
W procesie resocjalizacji wychowanków zakładów poprawczych szczególnie ważnym elementem systemu wychowania są środki i metody wychowawcze, których celem jest poprawa wychowanka. Według Ryszarda Borowskiego i Dariusza Wysockiego „środki oraz metody oddziaływań stosowane przez wychowawców w pracy resocjalizującej powinny być adekwatne do popełnionego przez wychowanka przestępstwa oraz stopnia jego zdemoralizowania”.[23]
Proces wychowawczo - resocjalizacyjny w zakładach poprawczych odbywa się w szczególności przez stosowanie systemu kar i nagród, środków dydaktycznych (tj. nauczania, zajęć korekcyjno-wyrównawczych) a także przyuczania do zawodu, zagospodarowania czasu wolnego, organizacji zajęć kulturalnooświatowych, artystycznych i sportowych w internacie.
Środki oddziaływania mają na celu rozwój zainteresowań i uzdolnień podopiecznych, poprzez wdrażanie przestrzegania zasad współżycia społecznego oraz umiejętne organizowanie czasu wolnego. Wychowankowi przysługują także pewne prawa i obowiązki za których wypełnianie może otrzymać nagrody, zaś za naruszenie przepisów zakładów oraz nie branie czynnego udziału w realizacji programu resocjalizującego może być ukarany konkretnymi karami.
Jednym z głównych oddziaływań wychowawczych prowadzonych w zakładach poprawczych jest Indywidualny Plan Resocjalizacji (IPR)[24], opracowywany oddzielnie dla każdego wychowanka. Zadaniem IPR-u jest wyznaczenie kierunku, celów, zasad, zadań i sposobów postępowania z wychowankiem i wszelkich oddziaływań resocjalizacyjnych wobec niego. Stanowi on podstawę do pracy resocjalizacyjnej z wychowankiem. Główny nacisk w IPR kładzie się na indywidualne problemy podopiecznego, specyfikę jego zachowania, postawę, poziom nauki szkolnej oraz osobistą motywację do poprawy.
Istotnym elementem w prawidłowym przebiegu procesu resocjalizacji jest również podtrzymywanie kontaktów wychowanków z rodzinami. Ważne miejsce zajmuje możliwość wykonywania praktyk religijnych.
Istotnie znaczącą rolę w resocjalizacji wychowanków pełni opieka psychologiczna. Współpraca psychologa z kadrą placówki umożliwia ujednolicenie kierunku oddziaływań wobec wychowanka i jednocześnie przyczynia się do niesienia mu skutecznej pomocy. W ramach pracy profilaktyczno - terapeutycznej przeprowadzane są szczegółowe diagnozy zaburzeń wychowanka w zakresie zachowania i emocji oraz nadużywania substancji psychotropowych. Prowadzone są różne formy terapii, organizowane są programy profilaktyczne, w których przeważa indywidualna praca z wychowankiem.
Ze względu na fakt, iż wychowankowie zakładów poprawczych większość wolnego czasu spędzają w internacie, to właśnie tam prowadzone są rożnego rodzaju zajęcia, rozwijające zainteresowania podopiecznych, uczące funkcjonowania społecznego, kształtujące umiejętności interpersonalne, planowania i wykorzystania czasu wolnego. Oprócz zajęć internatowych, nieletni przebywający w zakładach poprawczych dodatkowo mogą uczestniczyć w różnego rodzajach kółkach zainteresowań, np.: sportowych, plastycznych, muzycznych itp. członkowie uczestniczą także w różnych imprezach kulturalno – oświatowych, artystycznych i imprezach okolicznościowych organizowanych na terenie placówek, jak i również poza nimi. Udział w tego typu działalności nie tylko rozwija zainteresowania i zdolności podopiecznych, ale także uczy właściwego zagospodarowania czasu wolnego w placówce, jak i po jej opuszczeniu – tj. w warunkach wolnościowych.
Kolejnym środkiem w procesie resocjalizacji jest nauczanie i szkolenie zawodowe. W zakładach poprawczych prowadzone jest nauczanie w zakresie szkoły podstawowej, gimnazjalnej i zasadniczej szkoły zawodowej.
W praktyce resocjalizacyjnej zaleca się stosowanie ujednoliconych form i metod oddziaływań. Metody wychowania w zakładach poprawczych oparte są na pewnych zasadach, regułach i dyrektywach postępowania.
3.1 . Cel i przedmiot badań
W zakładach poprawczych stosowane są różne metody oddziaływań resocjalizacyjnych na nieletnich sprawcach czynów karalnych. Podopieczni placówek charakteryzują się różnym stopniem demoralizacji, przejawami nieprzystosowania społecznego, poziomem agresji, zaburzeniami osobowości, a także specyfiką i charakterem czynów karalnych, które uległy różnorodnym przeobrażeniom. Główna rola zakładu poprawczego polega zatem na łagodzeniu i eliminowaniu wszystkich wymienionych czynników oraz przygotowaniu wychowanków do ponownego włączenia się do życia w społeczeństwie.
Niestety, oddziaływania wychowawcze realizowane w zakładach poprawczych nie zawsze przynoszą oczekiwane efekty.
Biorąc pod uwagę powyższe założenia i argumenty należałoby poddać ocenie skuteczność działalności wychowawczo – resocjalizacyjnej i zastanowić się nad jej efektywnością.
Celem zatem przeprowadzonych przeze mnie badań jest dokonanie analizy i ujawnienie głównych czynników zakłócających przebieg procesu resocjalizacji nieletnich w zakładach poprawczych. Badania swoje oparłam na opinii kadry wychowawczej zatrudnionej w wymienionych placówkach.
W metodologii badań pedagogicznych pojęcie celu badań jest różnie definiowane. Według Tadeusza Pilcha celem badań jest „...poznanie bądź lepsze poznanie interesującego nas zagadnienia”,[25] zdaniem innego autora - Waldemara Dutkiewicza to „dążenie do wzbogacania wiedzy o osobach, rzeczach lub zjawiskach będących przedmiotem badań”.[26] Natomiast Władysław Zaczyński mając na myśli cel badań wychodzi z założenia, iż jest to „określenie, do czego zmierza badacz, co pragnie osiągnąć w swoim badaniu”.[27]
Przy przeprowadzaniu badań należy także uwzględnić ich przedmiot. Władysław Zaczyński (za Wincentym Okoniem) twierdzi, iż: „przedmiotem badań pedagogicznych jest przede wszystkim świadoma działalność pedagogiczna, a więc procesy wychowania i nauczania, samowychowania i uczenia się ich cele, treść, przebieg, metody, środki i organizacja”.[28]
Przedmiotem przeprowadzonych przeze mnie badań są zatem czynniki zakłócające przebieg procesu resocjalizacji nieletnich w zakładach poprawczych.
3.2. Problemy badawcze
Koniecznym warunkiem przy przeprowadzaniu badań naukowych jest określenie problemu badawczego, który badacz planuje rozwiązać za pośrednictwem pewnych czynności badawczych. Każdy problem wymaga rozwiązania lub rozstrzygnięcia. Wyjaśnienie problemu jest podstawowym celem wszelkich badań naukowych. Od prawidłowo skonstruowanego problemu badawczego zależy dalszy przebieg badań
Określenie problemu badawczego polega na postawieniu zagadnienia ogólnego oraz uzupełniających problemów szczegółowych. Według Tadeusz Pilcha i Teresy Bauman problemy należy tak stawiać, „...aby po ich sformułowaniu wiedzieć, kogo dotyczy temat, gdzie szukać jego rozwiązania, jakimi sposobami to robić”.[29]
Mieczysław Łobocki stwierdza, że „problem badawczy to tyle, co pewne pytanie lub zespół pytań, na które odpowiedzi ma dostarczyć badanie lub problem taki uważa się za swoiste pytanie, określające jakość i rozmiar pewnej niewiedzy oraz cel i granicę pracy naukowej”.[30]
Główny problem badawczy w niniejszej pracy sformułowano w sposób następujący:
Jakie czynniki wpływają aktualnie na przebieg procesu resocjalizacji nieletnich w zakładach poprawczych ?
W celu rozwiązania głównego problemu badawczego wyłoniono następujące problemy szczegółowe:
1. Jaka jest ocena populacji nieletnich, którzy trafiają do zakładów poprawczych według kadry wychowawczej ?
2. Które trudności wynikające z oddziaływań resocjalizacyjnych są najistotniejsze w pracy z nieletnimi ?
3. Jak można ocenić prognozę pedagogiczną nieletnich trafiających do zakładów poprawczych ?
4. Jakie jest przygotowanie zawodowe kadry pedagogicznej zatrudnionej w zakładach poprawczych ?
5. Czy działalność wychowawcza zakładów poprawczych rozwija zainteresowania wychowanków, przygotowuje do zdobycia zawodu i uczy zasad społecznego współżycia ?
6. Jakie czynniki determinują pracę wychowawczą w zakładach poprawczych ?
7. Co może przyczynić się do zwiększenia skuteczności w zakresie przeciwdziałania negatywnym zjawiskom występującym w populacji nieletnich ?
3.3. Metody, techniki i narzędzia badawcze
Aby wyniki przeprowadzanych badań były rzetelne, bardzo istotną kwestią jest, między innymi, właściwy dobór metod, technik oraz narzędzi badawczych, które są pomocne w rozwiązaniu problemu badawczego.
Tadeusz Pilch określa metodę badań jako „zespół teoretycznie uzasadnionych zabiegów koncepcyjnych i instrumentalnych obejmujących najogólniej całość postępowania badacza, zmierzającego do rozwiązania określonego problemu naukowego”.[31]
Wspomniany autor wyróżnia następujące metody badań pedagogicznych:
Ø eksperyment pedagogiczny,
Ø monografię pedagogiczną,
Ø metodę indywidualnych przypadków,
Ø metodę sondażu diagnostycznego.[32]
Do przeprowadzenia badań w niniejszej pracy posłużono się metodą sondażu diagnostycznego. Metoda ta „jest sposobem gromadzenia wiedzy o atrybutach strukturalnych i funkcjonalnych oraz dynamice zjawisk społecznych, opiniach i poglądach wybranych zbiorowości, nasilaniu się i kierunkach rozwoju określonych zjawisk i wszelkich innych zjawiskach instytucjonalnie nie zlokalizowanych – posiadających znaczenie wychowawcze, w oparciu o specjalnie dobraną grupę reprezentującą populację generalną, w której dane zjawisko występuję”.[33]
Na postawie wybranej metody badawczej określono odpowiednią technikę badań, która z kolei wyznacza narzędzie badawcze. Technika badawcza związana jest bezpośrednio z zastosowaną metodą badawczą. Techniką określa się „czynności praktyczne, regulowane starannie wypracowywanymi dyrektywami, pozwalającymi na uzyskiwanie optymalnie sprawdzalnych informacji, opinii, faktów”.[34] Techniki badań to czynności określone przez dobór odpowiedniej metody i przez z nią uwarunkowane.[35]
Techniką badawczą zastosowana w pracy jest ankieta, definiowana przez Tadeusza Pilcha jako: „technika gromadzenia informacji, polegająca na wypełnieniu najczęściej samodzielnie przez badanego specjalnych kwestionariuszy, na ogół o wysokim stopniu standaryzacji, w obecności lub częściej bez obecności ankietera”.[36]
Andrzej Góralski ujmuje ankietę jako „zestawienie pytań dotyczących spraw, w których respondenci powinni być wystarczająco zorientowani, aby móc udzielić pisemnie odpowiedzi w swobodnej formie albo dokonać wybory z pośród wybranych możliwości”.[37]
Zastosowanie określonej techniki badawczej wiąże się z odpowiednim doborem narzędzia badawczego, które jest „przedmiotem służącym do realizacji wybranej techniki badań”.[38]
Narzędziem badawczym, którym posłużono się w pracy jest autorski kwestionariusz ankiety, składający się z 26 pytań zamkniętych. Każde pytanie jest sformułowane w taki sposób, aby respondent mógł wyrazić swoją opinię na temat związany z przedmiotem badań. Pytania zawarte w ankiecie zaopatrzone są w tzw. kafeterię zawierającą zestaw możliwych odpowiedzi. Tylko jedno pytanie zawarte w ankiecie stanowiło kafeterię koniunktywną, pozostałe zaś były przedstawione w formie kafeterii zamkniętej.
Kwestionariusz ankiety zawierał także metryczkę, w której zostały uwzględnione informacje o wieku, płci, stażu pracy i wykształceniu badanych.
3.4. Teren i organizacja badań
Wybór terenu badań był ściśle związany z doborem próby badawczej. W związku z przekonaniem o braku możliwości dotarcia do populacji generalnej i wszystkich interesujących badającego placówek, postanowiono zatem wyselekcjonować do badań próbę reprezentatywną. Wybrane zakłady poprawcze dobrane zostały w sposób losowy. Wybór losowy terenu badań polegał na wytypowaniu dziesięciu placówek ze wszystkich 35 funkcjonujących w kraju. Zwrócono się z prośbą do dyrektorów dziesięciu wytypowanych zakładów poprawczych o wyrażenie zgody na przeprowadzenie badań. Ze względu na odmowę sześciu zakładów poprawczych na przeprowadzenie badań i uzyskanie zgody od czterech placówek, zostały one zrealizowane w:
Ø Zakładzie Poprawczym i Schronisku dla Nieletnich w Warszawie – Falenicy;
Ø Zakładzie Poprawczym i Schronisku dla Nieletnich w Mrozach;
Ø Zakładzie Poprawczym i Schronisku dla Nieletnich w Stu