Zgodnie z art. 239 Ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym z dnia 27-07-2005 r. i art. 15a ustawy z dnia 04-02-1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz. U. z 2000 r. Nr 80, poz. 904, z późn. zm.) Uczelni w rozumieniu przepisów o szkolnictwie wyższym przysługuje pierwszeństwo w opublikowaniu pracy dyplomowej studenta. Realizując ten zapis Pedagogium Wyższa Szkoła Pedagogiki Resocjalizacyjnej w Warszawie na niniejszej stronie (www.pedagogium.com.pl) publikuje wszystkie prace dyplomowe swoich studentów. Materiały publikowane na tej stronie chronione są prawem autorskim. W przypadku wykrycia naruszenia praw autorskich należy powyższy fakt zgłosić na adres rektorat@pedagogium.edu.pl.
PEDAGOGIUM
Wyższa Szkoła Pedagogiki Resocjalizacyjnej w Warszawie
numer albumu: 0508/04
Nieprzystosowanie społeczne dzieci z rodzin z problemem alkoholowym na przykładzie Świetlicy Socjoterapeutycznej przy ul. Krasnobrodzkiej 11 w Warszawie
Social children from alcoholic families unadapted on example Świetlicy Socjoterapeutycznej at street in warsaw 11 Krasnobrodzka.
specjalności Resocjalizacja społecznie nieprzystosowanych
Praca licencjacka wykonana pod kierunkiem Dr. Tamary Zacharuk
Warszawa 2007
Oświadczenie promotora pracy
Oświadczam, że niniejsza praca została przygotowana pod miom kierunkiem i stwierdzam, że spełnia warunki do przedstawienia jej w postępowaniu o nadanie tytułu zawodowego
.................................................... ...................................................................
(data) (podpis promotora pracy dyplomowej)
Oświadczenie autora pracy
Świadom odpowiedzialności prawnej oświadczam, że niniejsza praca dyplomowa została napisana przeze mnie samodzielnie i nie zawiera treści uzyskanych w sposób niezgodny z obowiązującymi przepisami.
Oświadczam, że przedstawiona praca nie była wcześniej przedmiotem procedur związanych z uzyskaniem tytułu zawodowego lub stopnia naukowego w wyższej uczelni.
Oświadczam ponadto, że niniejsza wersja pracy jest identyczna z załączoną wersją elektroniczną.
.......................................................... ......................................................................
(data) (podpis autora pracy dyplomowej)
Tytuł: Nieprzystosowanie społeczne dzieci z rodzin z problemem alkoholowym na przykładzie Świetlicy Socjoteraputycznej przy ul. Krasnobrodzkiej 11 w Warszawie.
Title: Social children from alcoholic families unadapted on example Świetlicy Socjoterapeutycznej at street in warsaw 11 Krasnobrodzka.
Praca składa się z trzech części. Pierwsza część to część teoretyczna. Zawarte są w niej wszelkie teoretyczne pojęcia. Dokładnie jest opisane pojęcie rodziny w kilku aspektach i w ujęciu różnych autorów, jest też tu opisane jak działa zdrowa, normalna rodzina, następnie są opisane osoby znaczące w rodzinie, oraz co ogólnie oznacza rodzina alkoholowa i jak funkcjonuje. Jaką rolę odgrywa dziecko w rodzinie alkoholowej oraz na czym polega zjawisko współuzależnienia. Następnie zostało opisane zjawisko nieprzystosowania społecznego. Charakterystyka młodzieży nieprzystosowanej społecznie. Szeroko wyjaśnione samo zjawisko nieprzystosowania, definicje różnych autorów w różnych ujęciach. Przedstawiono stadia nieprzystosowania społecznego oraz jego typy. Bardzo szeroko zostały opisane przejawy zjawiska nieprzystosowania.
Następna część jest to część metodologiczna. Znajduje się tu opis całej metodologii, jaka została użyta w pracy. Został opisany cel badań oraz problemy badawcze. Przedstawiono trzy hipotezy jakie zostały postawione w pracy. Szczegółowo został opisany teren badań, czyli Świetlica Socjoterapeutyczna w której przeprowadzono badania oraz metody, techniki i narzędzia badawcze użyte w pracy.
W ostatniej części jest opisana analiza badań własnych. Zostały poddane szczegółowej analizie dane z metryczki, oraz poszczególne pytania z ankiet. Została stworzona ankieta pt. Zachowania antyspołeczne, oraz tabela zbiorcza. W zakończeniu zostały poddane analizie postawione w pracy hipotezy.
Słowa kluczowe - Nieprzystosowanie społeczne, rodzina, alkoholizm, dziecko, przemoc, wagary, agresja.
Keywords - Social unadapted, family, alcoholism, child, prevalence, running away from school, aggression.
Spis treści
Wstęp.............................................................................................................................1
ROZDZIAŁ 1. Część teoretyczna
1.1 Pojęcie rodziny.........................................................................................................................3
1.2 Osoby znaczące...........................................................................................................5
1.3 Rodzina z problemem alkoholowym...........................................................................7
1.4 Rola dziecka w rodzinie alkoholowej..........................................................................9
1.5 Zjawisko współuzależnienia......................................................................................11
1.6 Charakterystyka młodzieży nieprzystosowanej społecznie.......................................12
1.7 Definicja nieprzystosowania społecznego.................................................................13
1.8 Stadia niedostosowania społecznego.........................................................................15
1.9 Typy niedostosowania społecznego..........................................................................16
1.10 Przejawy niedostosowania społecznego..............................................................17
2.1 Cel badań...................................................................................................................24
2.2 Problemy badawcze i pytania szczegółowe...............................................................24
2.3 Hipotezy badawcze....................................................................................................25
2.4 Dobór terenu badań...................................................................................................26
2.5 Typologia zmiennych i wskaźników.........................................................................31
2.6 Metody, techniki i narzędzia badawcze.....................................................................32
ROZDZIAŁ 3. Wnioski z badań własnych
3.1 Analiza danych z metryczki......................................................................................34
3.2 Analiza ankiet............................................................................................................36
3.3 Zachowania antyspołeczne........................................................................................43
Zakończenie...........................................................................................................47
BIBLIOGRAFIA...........................................................................................................49
SPIS TABEL..................................................................................................................50
SPIS WYKRESÓW.......................................................................................................51
WSTĘP
Temat Nieprzystosowanie społeczne dzieci z rodzin z problemem alkoholowym został wybrany, ponieważ picie alkoholu jest zjawiskiem coraz częstszym w naszym kraju, a co za tym idzie zwiększają się również problemy związane z tym zjawiskiem. Dostęp do alkoholu jest o wiele łatwiejszy niż kilkanaście lat temu, zarówno dla dorosłych jak i dla dzieci.
Praca składa się z trzech rozdziałów. Rozdział pierwszy to część teoretyczna, która składa się z dziesięciu podrozdziałów. Pierwszy podrozdział to pojęcie rodziny. Chciałam na początku pracy napisać co to w ogóle jest rodzina. W tym podrozdziale znajduje się trzy definicje rodziny, są też opisane cechy i funkcje jakie rodzina powinna spełniać. Następny podrozdział to osoby znaczące. Znajduje się tam definicja osób znaczących oraz jaki wpływ wywierają one na młodego człowieka. W kolejnym podrozdziale została opisana rodzina z problemem alkoholowym. Definicja takiej rodziny, jak funkcjonuje, jakich spustoszeń dokonuje w psychice młodego człowieka, oraz czym różni się od normalnie funkcjonującej rodziny. W następnym podrozdziale została dokładnie opisana rola dziecka w rodzinie alkoholowej. Jak takie dziecko funkcjonuje w takiej rodzinie, jak sobie radzi i jakie przybiera funkcje obronne. W ostatnim podrozdziale dotyczącym rodziny oraz problemu alkoholizmu, jest pojęcie wspołuzależnienia. Definicja tego zjawiska, skąd się bierzi i jakie może mieć skutki. Kolejny podrozdział w części teoretycznej to charakterystyka młodzieży nieprzystosowanej społecznie. Znajduje się tu definicja osoby nieprzystosowanej społecznie, jest także opisane co charakteryzuje taką osobę. Następnie zostały zamieszczone różne definicje nieprzystosowanie społecznego. Znajdują się tu definicje L. Pytki, D. Wójcika, C. Czapówa, W. Okonia oraz Ministerstwa Edukacji Narodowej. Dalej zostały opisane stadia nieprzystosowania społecznego oraz typy niedostosowania społecznego. W kolejnym podrozdziale zostały opisane przejawy niedostosowania społecznego takie jak: nieposłuszeństwo, lenistwo, kłamstwo, wagary, włóczęgostwo, kradzieże, agresja, alkoholizowanie się, narkomania, prostytucja i zaburzenia seksualne oraz samobójstwa.
Kolejny rozdział mojej pracy to część metodologiczna. Składa się z sześciu podrozdziałów. Cel badań to tytuł podrozdziału, w którym opisałam oprócz celu, również powód dla którego wybrałam taki temat pracy, oraz przedmiot pracy. Kolejnym podrozdziałem są problemy badawcze i pytania szczegółowe. Znajduje się tam definicja problemu badawczego, oraz pytania kierunkowe, na jakie chciałabym odpowiedzieć w swojej pracy. Dobór terenu badań to kolejny podrozdział, opisana została w nim szczegółowo placówka w której zostały przeprowadzone badania do pracy. Następnie jest typologia zmiennych i wskaźników oraz metody, techniki i narzędzia badawcze.
W trzecim rozdziale zatytułowanym wnioski z badań własnych znajdują się cztery podrozdziały. Pierwszy to analiza danych z metryczki, gdzie zostały szczegółowo w tabelki ujęte dane o osobach badanych zawarte w metryczce. Następnym podrozdział to analiza ankiet, zostały w nim szczegółowo zanalizowane w tabelach oraz wykresach wszystkie pytania zawarte w ankietach. Następnie jest podrozdział zachowania antyspołeczne gdzie dokonano analizy jak mają się wyniki ankiet do sytuacji rodzinnej dzieci badanych. Na końcu pracy jest zakończenie, gdzie zostały sprawdzone hipotezy, jakie były wybrane w pracy.
ROZDZIAŁ 1
CZĘŚĆ TEORETYCZNA
1.1 POJĘCIE RODZINY
Na początku mojej pracy, chciałabym opisać co to jest rodzina, jaki wpływ ma na dziecko oraz jak funkcjonuje.
Rodzina jest najważniejszym ogniwem w systemie bezpieczeństwa społecznego. Jest kilka definicji rodziny. „Najlepiej odzwierciedla to określenie rodziny Ch. Cooleya ukazujące ją jako grupę pierwotną, obejmującą bezpośrednie i intymne kontakty wchodzących w jej skład osób (...) Odgrywa ona bowiem fundamentalną rolę w kształtowaniu społecznej natury ideałów jednostki, a tym samym zakłada szczególny stopień sympatii i wzajemnej identyfikacji. Członków rodziny łączą więzi społeczne, gdyż pozostają oni ze sobą w częstych, bezpośrednich i bliskich kontaktach(...) F. Adamski zaproponował definicję rodziny jako grupy społecznej, według której jest ona duchowym zjednoczeniem wąskiego grona osób, skupionym we wspólnym ognisku domowym aktami wzajemnej pomocy i opieki, opartych na wierze w prawdziwą lub domniemaną łączność biologiczną, tradycję rodzinna i społeczną. Grupę rodzinną wyróżniają następujące cechy: wspólne mieszkanie członków, wspólne nazwisko, wspólna własność, ciągłość biologiczna oraz wspólna kultura duchowa.” [1] Już z tych dwóch definicji jasno wynika że rodzina jest dla każdego najważniejsza i głównie ona wpływa na kształtowanie charakteru młodego człowieka. Rodzina jest to grupa, która daje jednostce pierwsze i całkowite przeżycie przynależności społecznej. Wywiera ona znaczny, czasem nawet niezamierzony wpływ na rozwój dziecka, oraz odgrywa szczególnie ważną rolę w przyszłym życiu dziecka. Wpływ rodziny zaznacza się także w wieku szkolnym i w okresie dorastania, kiedy już na nią oddziaływują również inne osoby i grupy, np. rówieśnicze. Najważniejszymi zadaniami dla rodziny w stosunku do dziecka jest:
- ochrona dziecka,
- zapewnienie dziecku wykształcenia,
- zaspokajanie potrzeb materialnych,
- zaspokajanie potrzeb kulturalnych,
- wdrażanie do życia społecznego.
Są cztery podstawowe cechy zdrowej psychologicznie rodziny
- „pozytywna tożsamość i autonomia poszczególnych członków rodziny,
- Otwarte i skuteczne komunikowanie się,
- Wzajemność
- Połączenie za światem zewnętrznym.” [2]
Pozytywna tożsamość oznacza, że akceptuje się siebie wraz ze swoimi ograniczeniami, oraz dobrymi stronami. Oznacza to poczucie że zasługuje się na szacunek i uwagę innych ludzi, oraz że ma się prawo zarówno dawać jak i brać. Autonomia oznacza to, że jednostka ma prawo do kształtowania własnej osoby i samodzielnego budowania swojego życia. W otwartej i skutecznej komunikacji członkowie rodziny potrafią na wszystkie tematy ze sobą rozmawiać. To że ludzie są w stanie nawzajem dawać sobie oparcie, uwagę, energię oznacza wzajemność, a otwartość jest to połączenie ze światem, gdy rodzina wychodzi ze swoimi trudnymi sprawami do innych ludzi. W dalszej części mojej pracy opiszę jak te cztery cechy kształtują się w przypadku rodzin z problemem alkoholowym.
Inną definicję rodziny przedstawia Wincenty Okoń. Według niego rodzina to „mała grupa społeczna składająca się z rodziców, ich dzieci i krewnych rodziców, rodziców łączy więź małżeńska a rodziców z dziećmi – więź rodzicielska, stanowiąca podstawę wychowania rodzinnego, jak również więź formalna określająca obowiązki rodziców i dzieci względem siebie. Do głównych funkcji rodziny zalicza się:
1) funkcje prokreacyjne,
2) przygotowanie dzieci do wejścia w życie społeczne, ich pielęgnowanie i wychowywanie oraz zapewnienie im odpowiedniego startu życiowego,
3) prowadzenie gospodarstwa domowego, zaspokajającego potrzeby członków rodziny,
4) sprawowanie pieczy nad życiem członków rodziny, ich zachowaniem, trudnościami życiowymi.”[3]
„Zdrowa psychicznie rodzina stwarza bytowe warunki egzystencji jej członków oraz umożliwia zaspokojenie podstawowych potrzeb biologicznych, wywiera również wpływ na rozwój umysłowy, społeczny, moralny dzieci i młodzieży, kształtowanie ich osobowości, internalizację określonych wartości i norm postępowania.”[4]
Rodzina ma ogromny wpływ na zachowanie, rozwój, aspirację, przyszłość dziecka. Kształtuje światopogląd młodych ludzi i warunkuje ich podejście do świata i innych osób. Dzieci bardzo często biorą przykład z rodziców, dziadków, rodzeństwa. Jeśli np. starsza siostra studiuje, a później ma dobrą pracę i świetnie sobie radzi w dorosłym życiu to młodsze rodzeństwo za wszelką cenę chce jej dorównać, bo dała mu dobry przykład, ale niestety ten przykład nie zawsze jest dobry, czasem zdarza się że i rodzina daje zły przykład. Rodzina tradycyjna, w której są szanowane wartości moralne, społeczne, religijne i narodowe potrafi sprawić że wszelkie patologiczne zachowania są od razu eliminowane, ponieważ ukazuje swoim członkom prawidłowy sposób postępowania i nadaje odpowiedni kierunek ich życiu. Kiedy w rodzinie dziecko odczuwa że jest kochane, że rodzice się o niego troszczą i dbają stara się nie popadać w problemy, ani szkolne, ani przestępcze. Nie szuka na siłę środowiska, które miałoby dziecku zastąpić rodzinę. Oczywiście nie jest to regułą, bo zdarza się że nawet w najlepiej funkcjonujących rodzinach występują problemy z dzieckiem, ale jest to na pewno rzadziej spotykane niż w rodzinach patologicznych, czy rozbitych. Rodzina może być, a w ostatnich czasach, nawet bardzo często się to zdarza, niepełna. „Rodzina niepełna, to rodzina pozbawiona ojca lub matki, dość często w takiej rodzinie powstają trudności wychowawcze, związane przede wszystkim ze zmniejszoną, bo sprawowaną tylko przez jedną osobę, opieką nad dzieckiem, jak również z brakiem normalnej atmosfery wychowawczej, w której prawidłowy układ stosunków między ojcem i matką staje się pierwszym wzorem postępowania dla dzieci.[5]
1.2 Osoby znaczące
Ogromną rolę dla życia zarówno dziecka jak i w późniejszym życiu odgrywają osoby znaczące. „Zależnie od powszechności występowania w otoczeniu społecznym człowieka, można wskazać, analogicznie do rodzajów zmian rozwojowych wyróżnionych przez Helen Bee(2004), trzy kręgi osób znaczących: uniwersalne, wspólne, indywidualne.” [6]
Pierwszy krąg składa się z ludzi którzy są obecni w życiu każdego człowieka. Należą do nich rodzice, rodzeństwo, dziadkowie, nauczyciele.
Rodzice naturalni i prawni opiekunowie dzieci własnych do czasu osiągnięcia przez nie pełnoletności. Zgodnie z kodeksem rodzinnym i opiekuńczym rodzice mają obowiązek i prawo kierowania dziećmi, reprezentowania ich i zawiadywania ich majątkiem gdy rodzice nie żyją, władza rodzicielska jest sprawowana przez opiekuna prawnego.[7]
Drugi krąg czyli osoby znaczące wspólne dla danej społeczności lokalnej, grupy, wspólnoty. Do tej grupy zaliczamy autorytety, idoli.
Trzecia grupa, są to osoby znaczące w kontekście indywidualnego życia człowieka. Ich wpływ jest tylko na daną jednostkę.
„Ze względu na czas oddziaływania, osoby znaczące w naszym życiu można podzielić na te, z którymi nasz związek trwa przez całe życie oraz na te, które pojawiają się „na moment”, odciskając swój ślad i z którymi dalej tracimy kontakt.”[8] Do pierwszej z tych grup zalicza się rodziców i rodzeństwo ponieważ z nimi mamy ciągłe relacje pomimo zmiany charakteru, natomiast do drugiej grupy zaliczamy osoby z którymi spotykamy się tylko raz w życiu ale to spotkanie wywiera na nas taki wpływ że pozostawia piętno na całe życie.
Osoby znaczące można także podzielić na te które oddziałują na nas niezależnie od naszej woli[9] (rodzina) oraz na takie, które sami sobie wybieramy (znajomi, koledzy, przyjaciele, idole).
Można podzielić także osoby znaczące pod względem roli jakie pełnią, oraz innej grupy osób, która wynika z osobistych przymiotów. Ta pierwsza część to osoby znaczące z definicji czyli rodzice, nauczyciele, bez względu na to jacy są i tak będą znaczący dla dziecka, natomiast na drugą część składają się autorytety osobiste.
Wraz z rozwojem dziecka zmienia się krąg osób znaczących. Czym dziecko jest starsze tym bardziej poszerza się liczba osób znaczących. W najwcześniejszych okresach życia nie ma się wpływu na dobór rodziców, dziadków, nauczycieli, natomiast z wiekiem dziecko ma większy wpływ na krąg osób, którymi się otacza.. Osoby znaczące mają ogromny wpływ na dziecko i dlatego może dojść do tego że dziecko w pewnym momencie może stać się zupełnie zależne od tych osób. Dlatego duże znaczenie ma to czy rodzina dziecka jest zdrowa, normalna, czy dysfunkcyjna, patologiczna. Rodzina, która jest zdrowa psychicznie stwarza bytowe warunki egzystencji jej członków, oraz umożliwia zaspokojenie ich potrzeb biologicznych. Wywiera ogromny wpływ na rozwój społeczny, umysłowy oraz moralny dzieci i młodzieży, kształtuje ich osobowość, wartości i normy postępowania, a jeżeli któraś z tych funkcji zostaje zaburzona, wtedy mamy do czynienia z rodziną dysfunkcyjną.
1.3 Rodzina z problemem alkoholowym
„W Polsce półtora miliona dzieci wychowuje się w rodzinach rozbitych (w znaczącej mierze na skutek uzależnienia alkoholowego jednego lub dwojga rodziców), a dwa i pół miliona dzieci w rodzinach alkoholików.[10]
Rodzina z problemem alkoholowym to taka w której choćby jedna osoba pije w sposób przynoszący szkodę. Dotyczy to rodzin, w których jedna osoba jest uzależniona od alkoholu. Kiedy chociaż jedna osoba w rodzinie nadużywa alkoholu, wpływa to negatywnie na wszystkich jej członków, ponieważ osoba pijąca dostarcza problemów dotyczących całej rodziny.
„W Polsce około pięciu milionów osób systematycznie nadużywa alkoholu, a z tego ponad milion jest nałogowymi alkoholikami wymagającymi leczenia. Alkoholizm rzutuje na całe życie społeczne, na działalność zawodową i rodzinną.(...) W świetle szacunkowych obliczeń ponad milion dzieci spotyka się na co dzień z pijaństwem co najmniej jednego z rodziców, a około 400 tys. wychowuje się w rodzinach nałogowych alkoholików.”[11]
Problemy mają wszyscy, którzy pozostają w więzi z alkoholikiem. Rodzina jest wspólnotą. Rodzinę[12] „stanowi grupa społeczna zależna od siebie w zaspokajaniu swoich potrzeb uczuciowych, społecznych i duchowych. Jest ona wspólnotą. Oznacza to ze ludzi łączą cele, które chcą oni razem osiągnąć poprzez środki dostosowane zarówno do celów jak i do ludzi, którzy je realizują”. Wcześniej przytoczyłam cztery podstawowe cechy prawidłowo funkcjonującej rodziny, teraz chciałabym ukazać jak te cechy kształtują się w rodzinach z problemem alkoholowym.
Pozytywna tożsamość: u rodzin z problemem alkoholowym jest bardzo trudno zaakceptować siebie i posiadać pozytywną tożsamość. Wszyscy mają o coś do siebie pretensje. Atmosfera w takiej rodzinie koncentruje się wokół wstydu, żalu, złości, lęku, poczucia winy.
Otwarta komunikacja: w rodzinie, gdy ktoś pije fakt picia, czy upijania się jest tematem tabu, nigdy się o tym wprost nie mówi. Domownicy obawiają się pijanego członka rodziny, ale o tym nie rozmawiają, ponieważ się wstydzą.
Wzajemność: w rodzinie z problemem alkoholowym w zasadzie brak jest wzajemności, ponieważ osoba pijąca nie wypełnia swoich ról: współmałżonka, rodzica. To tej osobie, która pije cała rodzina musi dawać wsparcie.
Otwartość: w rodzinie z problemem alkoholowym ludzie zamykają się przed innymi. Przestaje się zapraszać znajomych do siebie do domu, dzieci również nie zapraszają kolegów. Rodzina izoluje się od świata zewnętrznego.
Członkowie po pewnym czasie zaczynają się przystosowywać do życia w takiej rodzinie. Są następujące fazy przystosowania[13]:
Faza 1
Pojawiają się incydenty nadmiernego picia i chociaż są jeszcze na razie sporadyczne tworzą napięcie w rodzinie, która podejmuje próby interwencji, ale nie odgrywają one dużej roli, ponieważ osoba pijąca wykazuje opór. Wymyśla wymówki, usprawiedliwienia i obietnice, których i tak nie dotrzymuje.
Faza 2
Coraz bardziej rośnie izolacja rodziny, która koncentruje swoje myśli, energię i aktywność na piciu. Wzrasta napięcie i konflikty. U dzieci pojawiają się zaburzenia emocjonalne. Rodzina podejmuje próby utrzymania życia rodzinnego w niezmienionej postaci.
Faza 3
Rodzina powoli rezygnuje ze sprawowania kontroli nad zachowaniami i piciem osoby uzależnionej. Rozwijają się symptomy zaburzeń dziecięcych (snu, łaknienia, zaburzenia emocjonalne, zaburzenia zachowań, trudności w nauce), oraz utrwalają się u dzieci patologiczne wzory przystosowania.
Faza 4
Współmałżonek przejmuje władzę nad życiem rodzinnym, traktuje alkoholika jak „duże dziecko”, litość i uczucie zastępują pretensje i wrogość. Rodzina staje się bardziej stabilna i zorganizowana, by zmniejszyć szkody związane z piciem.
Faza 5
Rodzina odseparowuje się od osoby pijącej.
Faza 6
Może wystąpić i polega na włączeniu z powrotem alkoholika do rodziny.
Każda z tych faz może trwać nawet kilka lat. Czasami przystosowanie się do życia w takiej rodzinie kończy się już na fazie 4. Najczęściej alkoholikami w rodzinie są ojcowie, ale nie zawsze. Matki bardzo często dla dobra dziecka (przynajmniej tak uważają) wstrzymują decyzję o rozstaniu, ponieważ uważają ze życie w rodzinie z alkoholikiem jest dla dziecka lepsze niż życie w rodzinie rozbitej, co zazwyczaj nie jest prawdą. Czasami lepiej jest żeby dziecko spotykało się rzadziej z pijącym rodzicem i widziało go podczas umówionych spotkań, wtedy jest większa możliwość że kiedyś zapomni o tym jaka ta osoba była kiedy piła, oraz to picie będzie miało mniejszy wpływ w przyszłości dla dziecka. Jest szansa że w takim przypadku dziecko przestanie się wstydzić swojego pijącego rodzica oraz zacznie się cieszyć ze spotkań z nim. Dzieci w rodzinach alkoholowych przeżywają zamęt i cierpienie. W Polsce mamy do czynienia z ciągłym narastaniem problemów nadużywania alkoholu i ciągle rośnie liczba osób uzależnionych od alkoholu. „ Szacuje się, iż 2-3 mln osób pije nadmiernie, członków rodzin alkoholowych jest około 3-4 mln. W latach 1997-1998 odnotowano około 800 tysięcy osób z głęboką degradacją w wyniku uzależnienia od alkoholu. Z tej liczby w lecznictwie odwykowym zarejestrowano 120 tysięcy osób uzależnionych”.[14]
1.4 Rola dziecka w rodzinie alkoholowej
Dzieci alkoholików, jak również inni członkowie rodziny są znerwicowane i źle przystosowane społecznie. Dzieci z rodzin alkoholowych prawie zawsze potrzebują pomocy psychologicznej.
Sytuacja w której dziecko wychowuje się w rodzinie z problemem alkoholowym powoduje, że ma ograniczoną możliwość zaspokajania swoich potrzeb i izoluje się społecznie, co sprzyja temu że przyjmuje różne niewłaściwe schematy zachowań, które bardzo często przenosi na swoje przyszłe życie.
Schematami zachowań obronnych dzieci są:[15]
· Bohater rodzinny (czyli superdziecko, menadżer, strażnik)
dziecko takie przejmuje większość obowiązków domowych, opiekuje się młodszym rodzeństwem, pijącym rodzicem, robi zakupy, gotuje, sprząta i niejednokrotnie zaczyna samodzielnie zarabiać na różne sposoby pieniądze, co czasami wiąże się z wkroczeniem na drogę przestępczą. Jest samodzielne, zaradne, nie prosi nikogo o pomoc bo uważa że sam sobie ze wszystkim poradzi. Przez swoją samodzielność bardzo często zaniedbuje własne obowiązki szkolne.
· Kozioł ofiarny
Jest to przeciwieństwo bohatera rodzinnego. Jego strategia polega na tym, że skupia wszelkie negatywne uczucia otoczenia na sobie, aby inni nie zwracali uwagi na pijącego rodzica. Obarcza siebie winą za wszelkie problemy dotykające jego rodzinę. Takie dziecko jest często narażone na oskarżenia ze strony rodziny. Często w młodym wieku zaczyna samo sięgać po alkohol i w przyszłości w swojej rodzinie kontynuuje styl życia swoich rodziców.
· Zagubione dziecko (niewidzialne dziecko)
Strategia tych dzieci polega na tym, że wycofują się z życia rodzinnego, unikają wszelkich konfrontacji z rodziną. Zajmują się same sobą i robią wszystko aby jak najmniej przebywać w domu z rodziną. Starają się same rozwiązywać swoje problemy, aby nie zaprzątać głowy rodzicom.
· Maskotka
Modelem zachowań takich dzieci jest rozładowywanie napięć psychicznych w rodzinie. Są wyczulone na sygnały zbliżających się konfliktów, które rozładowują: mimiką, dowcipem, sposobem zachowania. Takie dzieci są przymilne, urocze, pełne wdzięku osobistego. Dramat takiego dziecka polega głównie na tym, że nie jest poważnie traktowany przez rodziców.
Dzieci alkoholików ogólnie można określić, że są niedożywione, źle ubrane (nieadekwatnie do pogody), nie posiadają odpowiednich warunków do odrabiania lekcji, wypoczynku, snu. To wszystko wywiera negatywny wpływ na ich rozwój nie tylko psychiczny ale i fizyczny. Najczęściej u takich dzieci występują zaburzenia takie jak niedobory wzrostu i wagi oraz skrzywienia kręgosłupa. Dzieci takie czują się niekochane, nieakceptowane i nie szanowane przez swoich rodziców. Społeczeństwo często izoluje takie dzieci od siebie ponieważ występuje brak akceptacji spowodowany przez stereotypy społeczne odnośnie przekonań na temat degeneracji alkoholików, postrzeganiu problemu jako braku silnej woli jednostki, a nie jej choroby, uznanie uzależnionego jako straconego dla społeczeństwa. Izolacja dzieci z rodzin alkoholowych może powodować zaburzenia w socjalizacji tj. niepowodzeń szkolnych, agresywności w stosunku do rówieśników, nieumiejętności pełnienia przez dziecko podstawowych ról społecznych.
1.5 Zjawisko współuzależnienia
U rodzin, w których chociaż jedna osoba nadużywa alkoholu bardzo często spotykanym zjawiskiem jest współuzależnienie. W takich rodzinach osoba pijąca cały czas myśli o tym kiedy się napije, planuje cały dzień pod kątem picia, szuka wszelkich sposobów na uzyskanie pieniędzy na alkohol, oraz miejsca gdzie będzie mogła się w spokoju napić. Osoba pijąca żyje cały czas pod napięciem. Osoby najbliższe z rodziny bardzo często chcą powstrzymać od tego osobę uzależnioną poprzez zabranianie wychodzenia z domu, tłumaczenie, przekonywanie, płacz a w końcu kłótnię. Niestety osoba uzależniona od alkoholu widzi świat w innym świetle, nie rozumie co tak naprawdę w jego piciu przeszkadza rodzinie, nie widzi swojego zachowania kiedy się upije, uważa, że zachowuje się normalnie, że przecież nic złego nie robi. Sadzi iż, gdy się napije zaczyna normalnie funkcjonować, ponieważ jego świat jest zmącony przez „system iluzji i zaprzeczenia, który wysokim murem odgradza alkoholika od realnego wymiaru zdarzeń.”[16] Alkoholik żyje w świecie życzeń i iluzji a nie rzeczywistości i faktów. Wszelkie próby namawiania go aby przestał, zabraniania, dyskusje, kłótnie, groźby, płacze powodują że razem z nim cała rodzina koncentruje swoje życie na alkoholu. Rodzina cały czas zastanawia się czy będzie dzisiaj pił/piła, czy można jeszcze cos zrobić aby uniemożliwić mu/jej wypicie, co zrobić gdy przyjdzie do domu pijany/pijana itd. To wszystko sprawia, że zarówno współmałżonka, jak i dzieci można nazwać współuzależnionymi. „Zwolennicy tradycyjnego podejścia do współuzależnienia traktują je jako chorobę stanowiącą konsekwencję zachowań uzależnionego. Odnoszą go do dwóch kategorii osób: dorosłych partnerów życiowych (ujęcie węższe), dorosłych (rodziców i partnerów życiowych) i dzieci (ujęcie szersze)(...)Współuzależnienie określa się jako koalkoholizm i konarkomianię i traktuje jako chorobę. Reprezentanci nurtu węższego uznają, że nie każdy z członków rodziny koalkoholowej posiada mechanizmy współuzależnienia”[17]. Koalkoholizm uwarunkowany jest głównie stresem i doświadczeniami wyniesionymi z dzieciństwa, więc zazwyczaj dotyczy tych współmałżonków, którzy świadomie trwają w związku partnerskich z alkoholikiem.
Ze zjawiskiem współuzależnienia ściśle łączy się postawa przyzwalania. W pewnym momencie np. współmałżonek walczący z nałogiem osoby uzależnionej, sam zaczyna zaprzeczać, że dana osoba jest chora, oskarżać innych o powody picia tej osoby, aż wreszcie zaczyna ją usprawiedliwiać. „Przyzwalanie przejawia się w zwalnianiu kogoś z odpowiedzialności za jego życie przez branie tego życia w swoje ręce”.[18] Przyjmowanie nadmiernej odpowiedzialności za alkoholika sprzyja nie rozwiązywaniu problemu, więc w pewnym sensie jest wspomaganiem choroby. Te wszystkie sytuacje prowadzą w końcu do cierpienia, ponieważ osoba współuzależniona, a co za tym idzie przyzwalająca, żyje w długotrwałym i uciążliwym stresie psychicznym. Nie ma osób które żyją przez kilka lat z alkoholikiem i na których ta sytuacja nie pozostawia żadnego piętna w przyszłości. Głównym źródłem cierpienia jest tzw. chaos emocjonalny[19] , czyli uczucie bezradności, beznadziejności sytuacji, wstydu, żalu, poczucia krzywdy i załamania. W większości rodzin z problemem alkoholowym istnieje ogromne zaniedbanie potrzeb bytowych dzieci, co wiąże się z zaangażowaniem całej rodziny w problem osoby, która jest uzależniona od alkoholu. Niestety to nie dorośli a właśnie dzieci najbardziej cierpią z powodu pijącego rodzica. Wiąże się to nie tylko z zaniedbaniem dziecka pod względem wyglądu zewnętrznego, ale także z niedożywieniem, nie pomaganiem dziecku w nauce, co skutkuje zaległościami i problemami w nauce, a także jak już wcześniej pisałam z odizolowaniem się takiego dziecka od innych ludzi z powodu wstydu, żalu. Czasem też zdarza się, że współuzależnienie nie zamyka się tylko w kwestii pomagania alkoholikowi, ale także współmałżonek sam zaczyna pić, aby zmniejszyć wszelkie negatywne aspekty picia drugiej osoby. U dziecka także występuje większe prawdopodobieństwo że zacznie pić alkohol, chociażby tylko z powodu takiego, że nikt się nim nie zajmuje i może robić co zechce. Szczególnie dzieje się tak w dużych miastach, ponieważ dostęp do alkoholu jest o wiele łatwiejszy niż w małych miasteczkach czy na wsiach.
1.6 charakterystyka młodzieży nieprzystosowanej społecznie
W naszym kraju, tak samo jak rośnie w szybkim tempie problem nadużywania alkoholu, tak samo rośnie problem nieprzystosowania społecznego, inaczej zwanego niedostosowaniem, bądź wykolejeniem społecznym.
Tym zagadnieniem w Polsce pedagogika zaczęła zajmować się już w 1939 roku, przez Helenę Radlińską. W 1964 roku, zaczęła się zajmować tym pojęciem Maria Grzegorzewska, która uważała „że młodzież niedostosowaną społecznie charakteryzują następujące właściwości:
- tendencje społecznie negatywne,
- odwrócenie zainteresowań od wartości pozytywnych i chęć wyżycia w akcji społecznie destruktywnej
- podziw i zainteresowanie dla tzw. złych czynów,
- cynizm i brawura w tym względzie (wprost wyżycie się przez występek).[20]
Ja osobiście uważam, iż w dzisiejszych czasach definicja oraz cechy osób nieprzystosowanych społecznie bardzo się zmieniły. Powyższe cechy wskazują na osobę bardzo złą, szkodzącą przede wszystkim osobą w swoim otoczeniu, natomiast człowiek niedostosowany społecznie robi krzywdę głównie sobie a dopiero przy okazji innym.
1.7 Definicja nieprzystosowania społecznego
Istnieje bardzo dużo definicji nieprzystosowania społecznego, ponieważ tak jak zmieniają się czasy i normy społeczne tak samo zmieniają się rodzaje i rozumienie zjawiska niedostosowania społecznego, jest to pojęcie bardzo szerokie. Jedna z nich to definicja zaprezentowana przez D. Wójcika oraz L. Pytkę, która według ich została ujęta jako „odmiana rozwoju społecznego dziecka, powodująca złe skutki dla samego dziecka oraz jego otoczenia społecznego.”[21]. Taka definicja jest krótka i najbardziej komplementarna w literaturze polskiej. W kolejnej definicji nieprzystosowanie społeczne „rozumiane jest jako złożone zjawisko psychologiczno-społeczne, wyrażające się zachowaniem sprawiającym wiele kłopotów i trudności jednostce i jej otoczeniu, a jednocześnie powodującym subiektywne poczucie nieszczęścia.”[22] Zupełnie inna i brdziej rozbudowaną definicję przedstawia Czesław Czapów „niedostosowanie społeczne jest zawsze w swej istocie pewnym stanem skłonności, tworzący swoiście zintegrowany zbior postaw, ujmowany jako:
- manifestacje;
- składniki (składające się na postawę nastawienia);
- determinanty (czynniki przyczynowe i wynikające zeń zdarzenia stanowiące elementy procesu genezy wykolejenia się).”[23]
Ta definicja jest co prawda bardziej rozbudowana i szczegółowa, ale dla mnie niezupełnie jasna i zrozumiała. Inna jeszcze bardziej rozbudowana, ale o wiele jaśniej ujęta jest definicja, którą zaprezentowało Ministerstwo Edukacji Narodowej. „Niedostosowani społecznie, to dzieci i młodzież, u których na skutek zaburzeń wewnętrznych lub niekorzystnych warunków środowiskowych występują utrwalone (powtarzające się) zaburzenia w zachowaniu. Natomiast zagrożeni niedostosowaniem społecznym, to dzieci i młodzież wychowująca się w warunkach niekorzystnych dla rozwoju psychospołecznego, na którą negatywny wpływ wywierają takie środowiska wychowawcze jak: rodzina (własna), grupa rówieśnicza i inna, a także, u której rejestrowane przejawy zaburzeń występują sporadycznie.”[24] Z tej definicji jasno wynika, że przyczyny niedostosowania społecznego tkwią głównie w środowisku rodzinnym, co ja również chcę pokazać w swoich badaniach w dalszej części mojej pracy.
Kolejna definicja, którą chciałbym przedstawić skupia się głównie na przyczynach nieprzystosowania społecznego. Jest to definicja Wincentego Okonia „Nieprzystosowanie społeczne jest to stan, w którym pojawiają się trudności w adaptacji jednostki do otoczenia społecznego. Przyczyny nieprzystosowania społecznego są dwojakie. Wiążą się z jednostką bądź środowiskiem. Przyczyny zależne od jednostki obejmują niedorozwój umysłowy, braki charakteru, nieprawidłowy rozwój osobowości, nerwice i kalectwo. Przyczyny zależne od otoczenia społecznego polegają na powstaniu w życiu jednostki sytuacji zbyt trudnych oraz na stawianiu jej zbyt skomplikowanych i ciągle się zmieniających wymagań uniemożliwiających adaptację.”[25]
W związku z tym, że tych definicji jest bardzo wiele, a ja przytoczyłam tylko niektóre z nich, które są dla mnie najbardziej zrozumiałe, prof. Lesław Pytka postanowił uporządkować je w cztery zasadnicze kategorie.
1. „Definicje objawowe – ujmują nieprzystosowanie społeczne jako zespół zachowań takich jak: alkoholizowanie się, uzależnienia, zamachy samobójcze, ucieczki z domów, wagary, kłamstwo, lenistwo, a więc symptomy świadczące o nieprzestrzeganiu pewnych norm.
2. Definicje teoretyczne – eksponują niektóre pojęcia teoretyczne typu postawy, motywacje, role społeczne itp. które – oprócz objawów wskazują na mechanizmy regulacji psychicznej lub społecznej w generowaniu zachowań niezgodnych z normami (antagonizm destruktywny).
3. Definicje operacyjne – wskazują przede wszystkim rodzaj narzędzia, za pomocą, którego można zmierzyć częstotliwość i natężenie cech uznanych za niekorzystne zarówno w sensie indywidualnym jak i społecznym (np. test, skala, kwestionariusz).
4. Definicje utylitarne – ujmują nieprzystosowanie społeczne od strony pewnej bezradności środowiska wychowawczego wobec jednostki, sprawiającej mu trudności wychowawcze, oraz „niedostosowania” tego środowiska o potrzeb i aspiracji oraz poziomu rozwoju dziecka oznaczonego jako „zaburzone”, wobec którego należy zastosować „specjalne metody i środki”.”[26]
1.8 Stadia niedostosowania społecznego
W związku z tym że zjawisko niedostosowania społecznego jest ujmowane jako proces, czyli ciąg zmian, które podlegają dynamice, to istotną cechą tego procesu jest jego etapowość, czyli przechodzenie z jednej fazy do drugiej. Czesław Czapów podjął się wyodrębnienia stadiów niedostosowania społecznego i według niego są to:
1)” Stadium charakteryzujące się wystąpieniem u jednostki poczucia odtrącenia, tzn. niezaspokojenia potrzeby zależności emocjonalnej”[27]. Agresja antyspołeczna, reakcje negatywne oraz buntownicze, wrogość wobec rodziców i społeczeństwa mogą być reakcją na brak tej potrzeby. Mogą także wystąpić brak koncentracji uwagi oraz niekontrolowane reakcje emocjonalne. Jednostka zaczyna się nudzić rozpoczętymi czynnościami i brakuje jej cierpliwości aby je ukończyć.
2) „Stadium wyrażające się utrwaleniem wrogich reakcji wobec autorytetów i osób socjalizująco znaczących.”[28] Trudności występują gdy ma nastąpić nawiązanie kontaktu emocjonalnego z osobą nieprzystosowaną społecznie. Odrzucenie wszelkich form ekspresji wyrażających więź emocjonalną z innymi ludźmi jest przejawem typowym dla tego stadium. Jednostka swoje podstawowe potrzeby zaspokaja poza domem, co przyczynia się do pojawiania się pierwszych symptomów wykolejenia społecznego, czyli alkoholizowania się, ucieczek z domu, wybryków chuligańskich, wagarowania itp.
3) „Stadium wiążące się z autonomizowaniem się działalności antyspołecznej (antagonistyczno – destruktywnej0, która stanowi dla jednostki niedostosowanej samoistne źródło przyjemności i satysfakcji.”[29] Osoby, które wchodzą w to stadium za wszelką cenę chcą nawiązywać kontakty z różnymi gangami o charakterze chuligańskim, zabawowym lub przestępczym. W grupowej działalności antyspołecznej, która prowadzi do konfliktu z obyczajami, prawem i moralnością najbardziej przejawia się to stadium.
1.9 Typy niedostosowania społecznego
Istnieje kilka typologii zjawiska niedostosowania społecznego. Ja chciałabym przytoczyć typologię C. Czapówa, L. Pytki oraz Z. Sękowskiej.
C. Czapów wyróżnił trzy podstawowe typy wykolejenia społecznego i uwzględnił przy tym różne czynniki etiologiczne, są to: „odtrącenie emocjonalne, demoralizacja oraz socjalizacja podkulturowa.”[30] Odtrącenie emocjonalne jest to inaczej mówiąc zaniedbanie społeczne oraz pedagogiczne. Demoralizacja polega na tym, że dziecko, które do tej pory nie wykazywało żadnych oznak niedostosowania nagle znajduje się pod wpływem nowej obyczajowości i kultury, niż ta w której dotychczas przebywało. Jednostka zmienia swoje tradycyjne wartości na rzecz nowych, do których nie potrafi się w pełni dostosować. Socjalizacja podkulturowa występuje gdy z punktu widzenia poprawności funkcjonowania mechanizmów psychologicznych socjalizacja dziecka przebiega prawidłowo, natomiast popada ono w konflikt z normami ogólnie przyjętymi przez społeczeństwo, ponieważ identyfikuje się ze swoją grypą, która respektuje ogólnie przestępcze normy.
Według L. Pytki są następujące stadia niedostosowania:
1. „Kształtowanie się nastawień (poznawczych i emocjonalnych)(...),
2. Przyswajanie wzorów motywacji oraz zachowania się antyspołecznego(...)
3. Utrwalenie i autonomizowanie nabytych i przyswojonych sposobów zachowania się(...).”[31]
Nastawienia (poznawcze i emocjonalne) zwiększają podatność na wpływy antagonistyczno-destrucyjne środowiska społecznego. Wzory motywacji oraz zachowań antyspołecznych ułatwiają zaspokajanie potrzeb i rozładowują napięcia, natomiast utrwalone i zautonomizowane nabyte i przyswojone sposoby zachowania się są źródłem nagród o charakterze psychologicznym, nie mają swoich odpowiedników w innego typu zachowaniach.
Autorką następnego podziału, którego podstawę stanowi charakter łamanych norm jest Z. Sękowska, wg której można wymienić dwie podstawowe odmiany niedostosowania społecznego, są to: „wykolejenie przestępcze oraz wykolejenie obyczajowe.”[32]
Wykolejenie przestępcze polega na tym, że łamane są normy, które przewidział ustawodawca. W Polsce za osobę wykolejoną przestępczo uważa się złodzieja, bandytę oraz osobę, która brała udział w zbiorowym gwałcie.
Wykolejenie obyczajowe, to takie w którym łamane są normy obyczajowe oraz społeczno-moralne. Za osobę, która jest uważana jako wykolejona obyczajowo uważa się alkoholika, narkomana, prostytutkę, rodziców, którzy zaniedbują swoje dzieci itp. Zdarza się również że osoby wykolejone w sensie obyczajowym, łamią także normy prawne, natomiast osoby wykolejone przestępczo łamią normy społeczne, moralne oraz obyczajowe.
W związku z tym podziałem, Z. Sękowska, wyróżniła odmiany i typy społecznego wykolejenia młodzieży, i są to:
1. „Wykolejenie przestępcze, a w tym:
- przestępczość złodziejską (np. kradzieże, włamania);
- przestępczość bandycką (np. kradzieże rozbójnicze, wymuszenia w celu przywłaszczenia mienia, przestępstwa przeciwko życiu i zdrowiu drugiego człowieka, wynikające z motywów zaborczo-agresywnych).
2. Wykolejenie obyczajowe, a w tym:
- wykolejenie seksualne (ekshibicjonizm, prostytucja);
- pasożytnictwo społeczne (problem młodzieży nie uczącej się i nie pracującej);
- degradacja kulturalna i społeczno-moralna.”[33]
1.10 Przejawy niedostosowania społecznego
Przejawami niedostosowania społecznego są wszelkie objawy, symptomy, manifestacje niedostosowania społecznego, czyli wszelkie obserwowalne zdarzenia lub zachowania, które są sprzeczne ze wzorami zachowań uznawanych przez społeczeństwo[34]
„Cząstkowymi wskaźnikami niedostosowania społecznego w najczęściej wymienianych kategoriach zachowań są:
- Nieposłuszeństwo (...),
- Lenistwo (...),
- Kłamstwo (...),
- Wagary (...),
- Włóczęgostwo (...),
- Kradzieże (...),
- Agresja (...),
- Alkoholizowanie się (...),
- Narkomania (...),
- Prostytucja i zaburzenia seksualne (...),
- Samobójstwa (...)”.[35]
Nieposłuszeństwo jest to postępowanie jednostki, które rodzicom oraz wychowawcą sprawia szczególną przykrość, ponieważ odbierają je jako utratę swojego autorytetu w oczach dziecka. Nieposłuszeństwo polega głównie na nie spełnianiu poleceń oraz przeciwstawianiu się rodzicom oraz wychowawcom. Zdarza się czasami opór i nieposłuszeństwo które wynikają z różnicy zdań pomiędzy dzieckiem a osobami dorosłymi. Bezwzględne wykonywanie wszelkich poleceń, również nie jest prawidłowe, ponieważ może świadczyć o braku samodzielności oraz słabej woli. Aby mówić o nieposłuszeństwie jako przejawie niedostosowania społecznego, musi być ono nacechowane zdecydowanym negatywizmem, trudnością w podporządkowaniu się oraz złośliwą przekorą.[36]
Lenistwo ogólnie rzecz ujmując jest to strojenie od wypełniania wszelkich zadań i obowiązków. Taka osoba zazwyczaj nie dba o swój wygląd, nie pracuje co bezpośrednio wiąże z tym, że kradnie, dokucza i przeszkadza innym osobom.
Wyróżnia się dwa rodzaje lenistwa:
1. „Lenistwo uniwersalne,
2. Lenistwo partialne.”[37]
Lenistwo uniwersalne polega na ogólnym osłabieniu gotowości do jakiejkolwiek pracy. Jest to spadek ogólnej aktywności dziecka która może byś skutkiem złego odżywiani albo zbytniego obciążenia fizycznego.
Lenistwo partialne dotyczy określonych sytuacji, warunków oraz rodzajów pracy, np. osoba nie chce się uczyć, ucieka ze szkoły, ale za to chętnie wykonuje inne polecone mu zadania. „Dzieci leniwe to takie, które często mają ograniczone możliwości spełniania zadań, niekiedy też różne utrudnienia rozwojowe, słabiej rozwiniętą wolę, niekorzystne nawyki kształtowane w środowisku wychowawczym, ponadto wykazuje brak wytrwałości, cechuje je ubóstwo emocjonalne, egocentryczne.”[38]
Kłamstwo jest to problem, który występuje nie tylko u dzieci które są uważane za niedostosowane społecznie, ale w zasadzie u wszystkich ludzi. U młodzieży niedostosowanej społecznie występują charakterystyczne znamiona kłamstwa:
- „kłamstwo nie jest reakcją ocenianą ze stanowiska etyki;
- kłamstwo ujmowane jest przede wszystkim z utylitarnego punktu widzenia i jego wartości instrumentalnej;
- kłamstwo jest przejawem ogólnych zmian charakterologicznych i zaburzeń osobowości.”[39]
Dzieci, które rozwijają się prawidłowo pod względem psychicznym dopuszczają się kłamstwa tylko w określonym celu, gdy chcą coś zyskać lub komuś się przypodobać, natomiast młodzież niedostosowana społecznie kłamie bez konkretnego celu, tylko i wyłącznie dlatego że do tego przywykły. Są różne przyczyny kłamstwa u młodzieży niedostosowanej społecznie, i są to:
- „kłamstwo obronne, z obawy przed przykrymi konsekwencjami w trudnych sytuacjach życiowych;
- kłamstwo jako forma reakcji zgodnej z tymi, z którymi spotyka się w swoim środowisku (demoralizujący przykład dorosłych);
- kłamstwo dla podkreślenia własnej wartości;
- kłamstwo jako protest wobec trudnej sytuacji życiowej.”[40]
Wagary jest to częsty objaw, który charakteryzuje wstępne stadium wykolejenia społecznego, świadczy również o zaniedbywaniu przez ucznia obowiązków szkolnych. Widać tu wyraźnie motywację, która prowadzi do negatywnego stosunku ucznia do szkoły oraz nauczycieli co prowadzi do systematycznego opuszczania szkoły i dużych zaległości w nauce. Jest bardzo wiele przyczyn wagarowania. „Analizując je z punktu