Zgodnie z art. 239 Ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym z dnia 27-07-2005 r. i art. 15a ustawy z dnia 04-02-1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz. U. z 2000 r. Nr 80, poz. 904, z późn. zm.) Uczelni w rozumieniu przepisów o szkolnictwie wyższym przysługuje pierwszeństwo w opublikowaniu pracy dyplomowej studenta. Realizując ten zapis Pedagogium Wyższa Szkoła Pedagogiki Resocjalizacyjnej w Warszawie na niniejszej stronie (www.pedagogium.com.pl) publikuje wszystkie prace dyplomowe swoich studentów. Materiały publikowane na tej stronie chronione są prawem autorskim. W przypadku wykrycia naruszenia praw autorskich należy powyższy fakt zgłosić na adres rektorat@pedagogium.edu.pl.   

PEDAGOGIUM

Wyższa Szkoła Pedagogiki Resocjalizacyjnej w Warszawie

________________________________________________________________________

Magdalena Chilińska

Numer albumu: 0104/04

„MONAR” w Wyszkowie jako placówka pomocy osobom uzależnionym.

„MONAR” in Wyszków as an

addiction- treatment centre.

Praca licencjacka

na kierunku Pedagogika

specjalności Resocjalizacja społecznie nieprzystosowanych.

Praca wykonana pod kierunkiem dr Ewy Kozdrowicz

Warszawa 2007

Oświadczenie promotora pracy

Oświadczam, że niniejsza praca została przygotowana pod moim kierunkiem i stwierdzam, że spełnia warunki do przedstawienia jej w postępowaniu o nadanie tytułu zawodowego.

...........................................................       ................................................................................

                        (data)                                                                    (podpis promotora pracy dyplomowej)

Oświadczenie autora pracy

Świadom odpowiedzialności prawnej oświadczam, że niniejsza praca dyplomowa została napisana przeze mnie samodzielnie i nie zawiera treści uzyskanych w sposób niezgodny z obowiązującymi przepisami.

Oświadczam, że przedstawiona praca nie była wcześniej przedmiotem procedur związanych z uzyskaniem tytułu zawodowego lub stopnia naukowego w wyższej uczelni.

Oświadczam ponadto, że niniejsza wersja pracy jest identyczna z załączoną wersją elektroniczną.

........................................................     .....................................................................................

                         (data)                                                              (podpis autora pracy dyplomowej)

Streszczenie

Tytuł pracy:

„MONAR” w Wyszkowie jako placówka pomocy osobom uzależnionym.

Title:

„MONAR” in Wyszków as an addiction- treatment centre.

Celem mojej pracy było bliższe poznanie form terapii i resocjalizacji osób uzależnionych jakie oferuje Ośrodek „MONAR” w Wyszkowie. Pobyt w tej placówce i przeprowadzone badania  umożliwiły poznanie losów podopiecznych, ich początki wejścia w nałóg, próby zerwania, dojrzewanie do leczenia, trudności w utrzymaniu abstynencji, lęk o jutro. Wszystko to składało się na poszukiwanie odpowiedzi na pytanie główne w mojej pracy: w jaki sposób Ośrodek „MONAR” pomaga osobom uzależnionym?

Praca składa się z trzech części: teoretycznej, metodologicznej oraz empirycznej. Rozdział I przedstawia przyczyny sięgania po substancje psychoaktywne, zasięgu narkomanii i alkoholizmu, rodzajów narkotyków oraz ich działania, wpływu alkoholu i narkotyków na organizm oraz sposobów leczenia tych chorób.  Rozdział II to założenia metodologiczne  pracy tj. cel i przedmiot badań, postawiony problem badawczy, zastosowane metody, techniki i narzędzia badawcze, teren badań i wstępna charakterystyka badanych osób. Rozdział III to prezentacja wyników badań własnych. Jest tu przedstawienie Ośrodka „MONAR” w Wyszkowie (historia, placówki, formy i metody pracy itd.),  wywiady z podopiecznymi  jak również analiza danych z  ankiety wypełnianej przez leczących się o różnym statusie związanym z pobytem. Całość pracy zamyka podsumowanie i wnioski.

Słowa kluczowe: uzależnienie, alkoholizm, narkomania, Monar, pomoc, terapia

Keywords: addiction, alcoholism, drug addiction, Monar, assistance, therapy

SPIS TREŚCI

WSTĘP................................................................................................................................... 1

ROZDZIAŁ I Uzależnienie od alkoholu i narkotyków.

Przegląd literatury przedmiotu.............................................................................................. 3

1.1. Jak rozumiemy termin uzależnienie............................................................................... 3

1.2. Przyczyny i rodzaje uzależnienia..................................................................................... 4

1.3. Uzależnienie od alkoholu................................................................................................ 5

1.3.1. Przyczyny alkoholizmu............................................................................................ 6

1.3.2. Przebieg choroby alkoholowej................................................................................ 8

1.3.3 Wpływ alkoholu na organizm................................................................................... 9

1.3.4. Statystyki............................................................................................................. 11

1.3.5. Leczenie alkoholizmu............................................................................................ 11

1.4. Uzależnienie od narkotyków......................................................................................... 13

1.4.1. Przyczyny nadużywania i uzależnienia.................................................................... 14

1.4.2. Rodzaje narkotyków............................................................................................ 14

1.4.3. Statystyki............................................................................................................. 19

1.4.4. Leczenie narkomanii............................................................................................. 21

1.5. Instytucje pomagające osobom uzależnionym............................................................. 22

ROZDZIAŁ II Założenia metodologiczne pracy................................................................ 24

2.1. Cel badań...................................................................................................................... 24

2.2 Problem badawczy.......................................................................................................... 24

2.3. Metody, techniki, narzędzia badawcze........................................................................ 25

2.4. Teren badań.................................................................................................................. 25

ROZDZIAŁ III Ośrodek rehabilitacyjno- readaptacyjny „MONAR” w Wyszkowie

jako placówka pomocy osobom uzależnionym.................................................................... 27

3.1. Stowarzyszenie „MONAR”......................................................................................... 27

3.1.1. Historia................................................................................................................ 27

3.1.2. Rola Marka Kotańskiego..................................................................................... 29

3.1.3. Działalność Stowarzyszenia „MONAR”................................................................ 32

3.2. Ośrodek rehabilitacyjno- readaptacyjny „MONAR” w Wyszkowie......................... 35

3.2.1 Powstanie Ośrodka............................................................................................... 35

3.2.2 Zasady przyjęcia................................................................................................... 36

3.2.3 Zachowania rokujące zaleczenie............................................................................ 36

3.2.4 Struktura formalna społeczności............................................................................. 38

3.2.5 Etapy funkcjonowania w ośrodku.......................................................................... 41

3.2.6. Terapia w Ośrodku.............................................................................................. 47

3.3. Wywiady z pacjentami Ośrodka „MONAR”.............................................................. 53

3.4. Analiza ankiet pacjentów Ośrodka „MONAR”.......................................................... 67

3.4.1. Przeszłość............................................................................................................ 68

3.4.2. Teraźniejszość...................................................................................................... 72

3.4.3. Przyszłość............................................................................................................ 74

ZAKOŃCZENIE.................................................................................................................. 75

BIBLIOGRAFIA................................................................................................................. 77

SPIS TABEL........................................................................................................................ 78

SPIS ZDJĘĆ........................................................................................................................ 78

SPIS WYKRESÓW............................................................................................................. 78

ANEKSY

Aneks 1. Dyspozycja do wywiadu.

Aneks 2. Kwestionariusz ankiety.

Aneks 3.Statut stowarzyszenia Monar rozdział I i II.

Aneks 4. Ustalenia domu.

Aneks 5.Kontrakt na pobyt w Ośrodku.

Aneks 6. Credo Wyszkowa.

WSTĘP

Wiele osób nie wyobraża sobie dobrej zabawy bez mocniejszych wrażeń związanych najczęściej z alkoholem i narkotykami. W szarej rzeczywistości chcą poczuć się ważniejsi, widzieć świat w jasnych kolorach. Niestety często używanie substancji psychoaktywnych wymyka się spod kontroli. Osoba potrzebuje ich coraz częściej i w coraz większych ilościach. Są osoby które używają substancji i nigdy się nie uzależniają, mogą w każdej chwili przestać, ale zdecydowana większość zaczyna mieć poważny problem. Dramatyczne poszukiwania pomocy, szczególnie przez rodzinę osoby uzależnionej, najczęściej kończą się niepowodzeniem. To uzależniony sam musi podjąć decyzję o leczeniu, przyznać się do bezsilności wobec nałogu, utraty kontroli nad swoim życiem. Mechanizm zaprzeczania jest osią każdego uzależnienia i nawet na etapie leczenia „dochodzi do głosu”.

Funkcjonują w naszym kraju różne placówki pomagające uzależnionym od alkoholu, narkotyków, pracy, jedzenia itd. Różne są koncepcje leczenia, formy metody pracy. Są w tych miejscach profesjonaliści, w tym lekarze i terapeuci, dla których każdy uzależniony jest wyzwaniem i nadzieją, że skorzysta z oferty pomocy. W bardzo młodym wieku fascynowała mnie postać Marka Kotańskiego, jego bezgraniczna wiara w możliwości pomagania, jego siła w przekazaniu tej wiary innym- i tym pomagającym i tym wymagającym pomocy. Dzięki tej pracy mogłam od początku poznać historię „MONAR- u” i działalności jego twórcy -Marka Kotańskiego.

Dlatego też celem mojej pracy było bliższe poznanie form terapii i resocjalizacji osób uzależnionych jakie oferuje Ośrodek „MONAR” w Wyszkowie. Odbywana w tym miejscu praktyka pozwoliła mi na wejście w społeczność Ośrodka, poznanie leczących się ludzi, zdobycie ich zaufania i rozmowy, które były drogą od przeszłości poprzez teraźniejszość do namysłu nad przyszłością. Dzięki tym ważnym spotkaniom i ankietom mogłam poznać początki wejścia w nałóg, próby zerwania, dojrzewanie do leczenia, trudności w utrzymaniu abstynencji, lęk o jutro. Wszystko to składało się na poszukiwanie odpowiedzi na pytanie główne w mojej pracy: w jaki sposób Ośrodek „MONAR” pomaga osobom uzależnionym?

Praca składa się z trzech części: teoretycznej, metodologicznej oraz empirycznej. Rozdział I przedstawia przyczyny sięgania po substancje psychoaktywne, zasięgu narkomanii i alkoholizmu, rodzajów narkotyków oraz ich działania, wpływu alkoholu i narkotyków na organizm oraz sposobów leczenia tych chorób. W ostatniej części tego rozdziału jest mowa o instytucjach, które pomagają osobom uzależnionym. Taki układ treści był  związany z tym, że większość osób w Ośrodku miała uzależnienie mieszane. W rozdziale II przedstawiam założenia metodologiczne swojej pracy tj. cel i przedmiot badań, postawiony problem badawczy, zastosowane metody, techniki i narzędzia badawcze, teren badań i wstępną charakterystykę badanych osób. Rozdział III to prezentacja wyników badań własnych, a więc jest to główna część pracy. Na początku przedstawiłam Ośrodek „MONAR” w Wyszkowie szczególnie koncentrując uwagę na pokazaniu stosowanych tam formy i metod pracy terapeutycznej z uzależnionymi. Ważną cześć stanowią wywiady z podopiecznymi Ośrodka „MONAR” w Wyszkowie jak również analiza danych z ankiety dla monarowców o różnym statusie pobytu. Całość pracy zamyka podsumowanie i wnioski. W pracy wykorzystałam materiały ze Stowarzyszenia Monar, z Ośrodka w Wyszkowie, obserwacje własne podczas pobytu oraz różne publikacje (bibliografia). Wszystko to utwierdziło mnie w przekonaniu jak ważna jest uwaga i wsparcie innych ludzi w procesie pomagania osobom uzależnionym. Jeszcze długa droga przede mną, ale przykład Marka Kotańskiego pokazuje jasno, że warto pomagać ludziom, bo wszyscy zasługują na szczęście.

ROZDZIAŁ I

UZALEŻNIENIE OD ALKOHOLU I NARKOTYKÓW. PRZEGLĄD LITERATURY PRZEDMIOTU

1.1. JAK ROZUMIEMY TERMIN UZALEŻNIENIE

Od wiek wieków już możemy zaobserwować coraz bardziej powiększający się problem związany z nadużywaniem substancji psychoaktywnych, a także uzależnieniem od nich. Jak ważny i ogromny jest to problem w społeczeństwie możemy się przekonać nawet po ilości pozycji książkowych opublikowanych przez najróżniejszych autorów. Każdy z nich ma własną koncepcję dotyczącą uzależnień. Jedno na pewno jest wspólne i niezmienne, że nadużywanie substancji psychoaktywnych oraz uzależnienie od nich jest chorobą. Wiele osób posługuje się takimi terminami jak: osoba uzależniona, nadużywająca, czy osoba na „kacu”, ale czy tak naprawdę wiemy co te słowa oznaczają? Próbując uzmysłowić sobie czym są podane terminy skorzystałam z najpowszechniejszej  klasyfikacji, która uwzględnia kryteria uzależnienia i nadużywania substancji psychoaktywnych tzw. DSM- IV.[1] Wg DSM- IV nadużywanie „substancji psychoaktywnych dotyczy patologicznego przyjmowania tych substancji, powodującego ryzykowne zachowania, a także stałe przyjmowanie tych substancji, mimo występujących z tego powodu problemów psychicznych, zawodowych, zdrowotnych i społecznych”. Natomiast uzależnienie „od substancji psychoaktywnych obejmuje ostrzejsze formy zaburzeń i zwykle wiąże się z wyraźną fizjologiczną potrzebą zwiększania ilości przyjmowanych substancji, by osiągnąć pożądany efekt ich działania.”[2] Regularne przyjmowanie substancji psychoaktywnych powoduje do pewnego stopnia wytworzenie się tolerancji. Tolerancja „to potrzeba zwiększania ilości substancji, by odczuć pożądane skutki jej działania”.[3] Terminem występującym również przy uzależnieniu są objawy odstawienne czyli abstynencyjne „są to dolegliwości fizyczne, takie jak pocenie się, drżenie i napięcie, które towarzyszą odstawieniu substancji psychoaktywnej.”[4]  M. Teesson i współautorzy mówią o problemie związanym z używaniem substancji szkodliwych wówczas, „gdy danej osobie trudno jest kontrolować ich używanie, gdy zdobywanie i przyjmowanie alkoholu lub innych substancji oraz regeneracja po ich używaniu zajmują osobie nieproporcjonalnie dużo czasu oraz gdy kontynuuje ona picie czy przyjmowanie substancji mimo pojawiania się problemów, co do których jest świadoma, że wynikają właśnie z tego powodu”.[5]

Biorąc pod uwagę powyższe rozważania przyjmuję, że uzależnienie jest to proces obejmujący szereg zmian zachowania, myślenia i odczuwania powstających i pogłębiających się na przestrzeni czasu.

1.2. PRZYCZYNY I RODZAJE UZALEŻNIENIA

Zastanawiając się nad przyczynami uzależnienia zadaję sobie pytania dlaczego tak wiele ludzi sięga po substancje zmieniające świadomość?, co tak naprawdę daje im upicie czy „naćpanie się”?, Dlaczego jedni nadużywają w ogromnych ilościach substancji i się nie uzależniają, a innym wystarczy tylko kilka razy i już problem? W odpowiedzi na te i inne pytania pomoże mi podział przyczyn uzależnień na trzy grupy:

1)          „czynniki biopsychiczne- indywidualna wysoka podatność na uzależnienia, pobudliwość psychiczna, niska odporność na stres, zaburzenia natury emocjonalnej, zaburzenia rozwoju osobowości, neurotyzm, uszkodzenie mózgu, choroby somatyczne i związane z nimi dolegliwości.

2)          czynniki psychospołeczne- brak zaspokojenia potrzeb psychicznych lub trudności w ich zaspokajaniu, wskutek wadliwego oddziaływania środowiska wychowawczego, szkolnego i rodzinnego, niepowodzenia życiowe w sferach: zawodowej, szkolnej, osobistej, co jest podstawą do ucieczki przed niekorzystną, stresującą i nieakceptowaną sytuacją życiową i społeczną w świat iluzji.

3)          czynniki kulturowe- moda, dostępność środków, postawy hedonistyczne, brak odległych celów i perspektyw życiowych, rozrywek i możliwości spędzania wolnego czasu, przynależność do subkultury młodzieżowej w której istnieje norma zażywania środków toksycznych, bunt przeciw powszechnie obowiązującemu systemowi wartości i stylowi życia, zaspokojenie potrzeb poznawczych, aktywizacja zdolności twórczych, chęć odniesienia sukcesu”. [6]

Wyróżnia się dwa rodzaje uzależnień: od substancji i czynności wśród nich: alkohol, opium i jego pochodne, środki halucynogenne, środki pobudzające, środki uspokajające, środki wziewne, nikotyna, kofeina, hazard, hiperotyłość, uzależnienie od sieci, uzależnienie od pracy.

W mojej pracy bliżej zajmę się  dwoma uzależnieniami od substancji od alkoholu i narkotyków.

1.3. UZALEŻNIENIE OD ALKOHOLU

Uzależnienie od alkoholu jest najpowszechniejszym problemem ogólnoświatowym. Było znane już w czasach starożytnych, pierwszym znanym nam alkoholikiem był w VI wieku p.n.e. król Persji, Kambyzes. Alkoholizm jest chorobą przewlekłą, postępującą, potencjalnie śmiertelną. Może zapaść na nią każdy, bez względu na płeć, wiek, poziom intelektualny, status społeczno- ekonomiczny, wykształcenie czy uprawiany zawód. Alkoholizm uważany jest za ogromny problem wśród osób zatrudnionych w przemyśle, uprawiających wolne zawody czy służących w wojsku. Problem ten można też zauważyć wśród księży, pilotów, polityków, chirurgów, policjantów i nastolatków.

Alkoholizm  „to stan umysłowy i fizyczny przejawiający się skłonnością do ciągłego lub okresowego picia alkoholu w celu doświadczenia jego efektów oddziaływania lub uniknięcia następstw zaniku jego oddziaływania. Cechuje się występowaniem zjawiska tolerancji. Alkoholizm jest przewlekłą chorobą o uwarunkowaniach psychospołecznych i środowiskowych oraz predyspozycjach genetycznych. Terminu alkoholizm po raz pierwszy użył Magnus Huss w 1849 roku.” [7]

Osoba alkoholizująca się ma tak poważne problemy wynikające z tego tytułu, że coraz bardziej pogarsza się stan zdrowia, słabną kontakty społeczne, często traci pracę zawodową.  Alkoholizm jest specyficzną chorobą bardzo różni się od tradycyjnych chorób. Zazwyczaj rozwija się w ciągu całego życia człowieka i można popaść na nią w każdym wieku od wczesnego dzieciństwa do późnej starości, nie ma żadnej pojedynczej przyczyny tej choroby (czynniki kulturowe, ekonomiczne i środowiskowe przyczyniają się do rozwoju), alkoholik i zmiany jakie zachodzą w jego organizmie podczas picia ulegają zmianom na przestrzeni czasu, nie istnieje żadne lekarstwo na tę chorobę.

„W zespole uzależnienia od alkoholu, ze względów klinicznych wyróżnia się zespół objawów uzależnienia psychicznego i fizycznego. Uzależnienie psychiczne to psychiczny popęd do okresowego lub przewlekłego przyjmowania określonego środka dla doznania przyjemności lub unikania przykrości. Uzależnienie fizyczne to stan przystosowania się organizmu do alkoholu charakteryzujący się dotkliwymi zaburzeniami fizycznymi w przypadku przerwania przyjmowania środka, albo gdy jego działanie zostanie zniesione przez swoisty środek antagonistyczny.”[8]

„W 1933 Ernst zaproponował oddzielenie alkoholizmu przewlekłego od nałogu alkoholowego i twierdził, że nałogowcami są ci, którzy nie mogą zaprzestać picia, a alkoholikami ci, którzy cierpią wskutek uszkodzenia przez przewlekłe spożywanie alkoholu.”[9]

DSM IV[10] wyróżnia dwie jednostki diagnostyczne związane z alkoholem: nadużywanie alkoholu i uzależnienie od alkoholu.

Nadużywanie alkoholu to picie:

1.           w zbyt młodym wieku

2.           złe wykonywanie podstawowych obowiązków (w szkole, w pracy, w domu, rodzinie)

3.           w nieodpowiednich sytuacjach zagrażających zdrowiu fizycznemu (przed lub w trakcie prowadzenia pojazdu, podczas zażywania leków, w trakcie ciąży)

4.           pomimo konfliktów z prawem będących wynikiem używania alkoholu (np. zatrzymanie za jazdę pod wpływem alkoholu)

5.           pomimo kłopotów społecznych związanych z alkoholem (np. rozboje)

1.3.1. Przyczyny alkoholizmu

Trudno jest dokładnie zdefiniować i powiedzieć dlaczego jedne osoby są bardziej podatne na uzależnienia, a inne mniej. Aby określić przyczyny alkoholizmu część badaczy podkreśla rolę  następujących czynników:

1)          biochemiczne- „głównym elementem psychoaktywnego działania substancji na mózg jest szlak dopaminowy mezokortykalnolimbiczny. Szlak składa się z aksonów i komórek nerwowych śródmózgowia w jego części zwanej nakrywą i łączy się z innymi ośrodkami mózgu. Taki układ neuronów zaangażowany jest w takie funkcje jak, kontrola emocji, pamięć i system nagrody.”[11] Alkohol pobudzając ten obszar mózgu wywołuje euforię, dlatego jest to nagroda. Alkohol stymuluje system nagrody w mózgu i stanowi wzmocnienie czyli przyzwolenie na dalsze używanie. Regularne przyjmowanie alkoholu prowadzi do neuroadaptacji lub do tolerancji co w konsekwencji prowadzi do uzależnienia.

2)          genetyczne- alkoholizm jest problemem rodzinnym. Przeprowadzono wiele badań, które wyraźnie wskazują, że czynniki genetyczne w znacznym stopniu przyczyniają się do rozwoju skłonności do alkoholizowania się. Wskaźnik alkoholizmu jest dużo wyższy, gdy obydwoje rodzice są alkoholikami. Spada natomiast jeśli tylko jedno z nich jest uzależnione. Najniższy jest wtedy gdy ani jedno, ani drugie nie są alkoholikami. „Na znaczne ryzyko alkoholizmu narażone jest dziecko alkoholika z predyspozycją do nadużywania alkoholu, osoba impulsywna, lubiąca znaczne ryzyko, niestabilna emocjonalnie, mająca trudności z planowaniem i organizowaniem oraz przewidywaniem konsekwencji swoich działań, trapiona wieloma innymi problemami psychicznymi. Osoba taka uważa ponadto, że alkohol pomaga jej radzić sobie ze stresem, znajduje przyjemność w piciu i nie miewa kaca.”[12]

3)          psychospołeczne- ogromny wpływ na dziecko ma sytuacja w domu rodzinnym. Wtedy właśnie kształtuje się psychika dziecka i czy nie będzie ona zachwiana zależy tylko od rodziców. Od tego czy opieka i kontakty w rodzinie są stabilne, czy rodzice interesują się tym co robi ich dziecko, również stres wpływa niekorzystnie na psychikę dziecka. Dziecko gdy wychowuje się w rodzinie alkoholowej, często jest zaniedbywane i z czasem również samo może wpaść w uzależnienie czy to od alkoholu jak jego rodzice czy też od narkotyków. Znaczna część alkoholików to osoby z jeszcze innymi zaburzeniami jak zaburzenia osobowości, depresja czy schizofrenia. Badania wskazują, że około połowa schizofreników to osoby uzależnione od alkoholu. Depresja natomiast jest kilkakrotnie cięższa u osób uzależnionych niż u osób wolnych od nałogów. Szacuje się, że około 57% alkoholików cierpi na jakieś zaburzenie osobowości. Spójrzmy też z drugiej strony, że często to właśnie osoby z depresją sięgają po alkohol. Badacze wskazują również, że ci którzy nadużywają alkoholu to osoby niezadowolone z życia, apatyczne, lękliwe. Piją, aby się odprężyć, zyskać pewność siebie, obniżyć napięcie. Jednak to też nie może być bezpośrednią przyczyną alkoholizmu, gdyż na każdego alkohol może działać odprężająco, a jednak nie wszyscy są alkoholikami. Często młodzi ludzie piją, aby zwiększyć popularność i akceptację w grupie lub zwiększyć popęd seksualny. Również problemy małżeńskie są częstą przyczyną alkoholizmu. Gdy jedna strona jest krzywdzona lub niedoceniana jest duże ryzyko, że popadnie w alkoholizm.

4)          społeczno- kulturowe- w naszej kulturze alkohol jest na porządku dziennym szczególnie używany dla rozluźnienia kontaktów społecznych. Któż z nas wyobraża sobie imieniny u ukochanego wujka bez alkoholu? Pewnie niewiele jest takich osób. Na spożycie alkoholu duży wpływ ma religia. Np. w społeczeństwie muzułmańskim spożywanie alkoholu jest zabronione przez religie, natomiast u żydów picie alkoholu to tradycja, rytuał. „Europa i sześć państw pod wpływem tej samej kultury: Argentyna, Japonia, Kanada, Chile, Stany Zjednoczone i Nowa Zelandia, skupiają mniej niż 20% światowej populacji, ale przypada na nie 80% światowego spożycia alkoholu.” [13]

Jak widać znamy już bardzo dużo przyczyn alkoholizmu, bardzo wiele badań przeprowadzono, aby poznać te przyczyny. Jednak ostatecznie nie możemy stwierdzić dlaczego ludzie sięgają po alkohol, ponieważ przyczyny są tak różnorodne.

1.3.2. Przebieg choroby alkoholowej

E.M. Jellinek wykazał następujące fazy przebiegu choroby alkoholowej:

1)          Faza wstępna- trwa zazwyczaj od kilku miesięcy do nawet kilku lat, występuje tu codzienne picie kilka razy w ciągu dnia aczkolwiek nie jest to jeszcze niepokojące upijanie się. Upijanie się przynosi ulgę dlatego coraz częściej zaczyna szukać powodów do picia. Obniża się tolerancja wobec napięcia psychicznego, a sukcesywnie wzrasta tolerancja alkoholowa.

2)          Faza ostrzegawcza- zwiastunowa- faza ta może trwać od pół roku do pięciu lat. Chory zaczyna zupełnie inaczej reagować na alkohol. Nie pamięta co się z nim działo, co robił w czasie picia, gdzie był i z kim, chorzy nazywają tą lukę pamięciową „urwaniem się filmu”. Zaczyna się picie po kryjomu, ciągłe myślenie o alkoholu, w towarzystwie zawsze pogania resztę osób do picia, często pije sam w ukryciu przed innymi aby to jemu nie zabrakło, często przychodzi na przyjęcie już pod wpływem alkoholu. Kiedy chory uświadomi sobie, że pije więcej niż inni budzi się w nim poczucie winy. Unika rozmów na temat alkoholu. Coraz częściej zdarzają się „przerwy w życiorysie” po wypiciu nawet nie dużych ilości alkoholu lub gdy alkoholik jest zmęczony fizycznie lub psychicznie.

3)          Faza krytyczna- ostra- to początek uzależnienia. Chory stracił kontrolę nad ilością wypijanego alkoholu. Nie potrafi poprzestać na jednym kieliszku, bo ciągle pojawia się chęć wypicia kolejnego i następnego. Nie potrafi pogodzić się z tym, że utracił kontrolę nad piciem. Stara się tłumaczyć przed sobą i innymi, że to był ważny powód do wypicia, usprawiedliwia się. Zachodzą duże zmiany w zachowaniu szczególnie w stosunku do otoczenia. Uzależniony staje się coraz bardziej agresywny, brutalny jego zachowanie jest ekstrawaganckie, traci szacunek do samego siebie. Obwinia rodzinę o swoje picie. Czasem pod presją otoczenia dochodzi do okresów bezwzględnej abstynencji, ale są to okresy bardzo krótkie i często później pije jeszcze więcej. Jego zachowanie jest związane ze spożywaniem alkoholu: zaniedbuje przyjaciół, zaniedbuje lub odchodzi z pracy, nie ma żadnych zainteresowań, narastają kłótnie w rodzinie, żale i pretensje. Lituje się nad samym sobą, często ucieka z domu. Chowa w domu zapasy alkoholu. Występują tu stany głębokiego upijania się często prowadzące do utraty przytomności. Po wytrzeźwieniu pije nadal. Dochodzi do różnego rodzaju zaburzeń: somatycznych, odżywiania, obniżenie popędu płciowego, a zarazem niechęć żony do współżycia z alkoholikiem. W końcowym etapie fazy krytycznej występuje regularne picie od samego rana.

4)          Faza przewlekła- to tzw. „ciągi pijackie” czyli kilkutygodniowe picie. Alkoholik pije teraz z ludźmi z dużo niższej klasy. Pojawia się głód alkoholowy, kiedy nie ma wódki pije wszystkie alkohole niekonsumpcyjne lub płyny zbliżone: wodę kolońską, wodę brzozową, denaturat, płyn do mycia okien, płyn do chłodnic samochodowych „borygo” lub płyn hamulcowy.  Sprzedają rodziny lub własne rzeczy, często kradną aby tylko zdobyć pieniądze na alkohol. Nasilają się lęki i drżenia kończyn, na krótko chory osłabia je przez wypicie małej ilości alkoholu. Słabnie racjonalizacja aż do całkowitego załamania.

1.3.3 Wpływ alkoholu na organizm

Częste picie w zbyt dużych ilościach stopniowo uszkadza różne części organizmu. Poniżej przedstawiam typowe zmiany w sferze somatycznej (tabela 1.) i psychicznej uzależnionego człowieka.

Tabela 1. Wpływ alkoholu na sferę somatyczną organizmu.

Źródło: Państwowa Agencja Rozwiązywania Problemów Alkoholowych, Alkohol i Twoje zdrowie, Wydawnictwo Edukacyjne PARPA, str. 8

Zmiany w sferze psychicznej:

Depresja, bezsenność, psychozy alkoholowe (majaczenie alkoholowe, halucynoza alkoholowa, otępienie, zespół Korsakowa), paranoja alkoholowa, chwiejność uczuciowa, drażliwość, wybuchowość, egoizm, egocentryzm, brak samokrytycyzmu, wzmożenie pobudliwości emocjonalnej.

Skutki nadużywania alkoholu widzimy, nie tylko w sferze somatycznej i psychicznej człowieka, najdotkliwiej odczuwa to rodzina i najbliżsi. O takiej rodzinie można już stwierdzić, że jest to rodzina patologiczna.  Członkowie rodziny nie czują się bezpiecznie przy alkoholiku, wzrasta lęk, niepokój. Nasilają się konflikty między małżonkami, nierzadko bójki, często zaprzestają współżycia, gdyż kto chciałby nawet przytulić się do „zalanego” męża. Alkoholicy przestają wypełniać podstawowe funkcje w rodzinie, często zadania te muszą przejmować dzieci lub współmałżonek. Słabną więzi społeczne, dzieci nie chcą zapraszać swoich znajomych, gdyż wstydzą się rodzica alkoholika, bo nie wiadomo co tym razem wymyśli. U dzieci alkoholików możemy zaobserwować wyższy poziom agresywnych zachowań, gorsze wyniki w nauce, dzieci alkoholików częściej niż inni ludzie sami stają się alkoholikami, bardzo często wiążą się w przyszłości z alkoholikami. U współmałżonka i dzieci rodzi się głębokie uwikłanie w chorobę alkoholową. Zespół zmian, jakie powstają w ich psychice i zachowaniu, określamy mianem współuzależnienia.

Nadużywanie alkoholu prowadzi do wzrostu agresji, obniżenia dyscypliny, wydajności i jakości pracy oraz wzrostu zagrożenia wypadkami. Wpływa też na wzrost przestępczości: wśród sprawców zabójstw ok. 45% to alkoholicy.

1.3.4. Statystyki

Gdy zawartość alkoholu we krwi osiąga 0,1%, osobę uważa się za pijaną. Gdy poziom alkoholu we krwi osiąga około 0,5% czynności układu nerwowego są całkowicie zaburzone i pijący traci przytomność. Stężenie alkoholu we krwi przekraczające 0,55% jest zazwyczaj śmiertelne. Średnia życia przeciętnego alkoholika jest o około dwanaście lat krótsza niż przeciętnego obywatela. Na podstawie badań szacunkowych ocenia się, że liczba osób cierpiących na alkoholowy zespół uzależnienia w Polsce wynosi 600–800 tys., a liczba osób nadużywających alkoholu, ale jeszcze nie uzależnionych jest podobna.  Tylko 18% osób dorosłych jest abstynentami i nie pije alkoholu.

1.3.5. Leczenie alkoholizmu

Leczenie alkoholizmu jest bardzo trudne, ponieważ alkoholik nie chce przyznać się przed samym sobą, że jest uzależniony. Dopiero jak stoczy się na samo dno rozpocznie leczenie. A i tak bez względu na to jaką stosuje się terapię nawroty są bardzo częste. Zdarza się też, że alkoholik przerywa terapię, bo uważa ją za bezsensowną.

Podejście biologiczne w leczeniu alkoholizmu: pierwszym etapem w leczeniu alkoholizmu jest detoksykacja czyli eliminacja alkoholu z organizmu. Jest to wdrożenie do organizmu różnego rodzaju środków farmakologicznych są to między innymi: disulfiram (antabus), naltekson, valium, dezypramina.

Podejście psychologiczne w leczeniu alkoholizmu: drugim etapem po odtruciu organizmu jest psychoterapia. Najczęściej stosuje się terapię grupową: terapia behawioralna, terapia rodzinna (Al- Anon, Al- Ateen), Anonimowi Alkoholicy.

Terapia rodzinna-  bardzo często zdarza się, że do terapii zapraszany jest współmałżonek oraz dzieci. Celem tych spotkań jest przedyskutowanie doświadczeń, zrozumienie istoty alkoholizmu i opanowanie technik rozwiązywania wynikających z niego problemów. Alkoholik jest traktowany za największą przyczynę problemów w rodzinie. To właśnie członkowie rodziny są najbardziej poszkodowani przez alkohol i są skłonni do potępiania i oczerniania alkoholika. Często jest tak, że alkoholik już sam przed sobą się poniżył i dalsze upokorzenia jeszcze bardziej go pogrążają.

Terapia behawioralna- terapia ta polega na podawaniu alkoholu przy jednoczesnym stosowaniu różnych bodźców awersyjnych. Np. podawanie zastrzyku z emetyny czyli środka wywołującego wymioty, po czym od razu podaje się alkohol. „Wywołane zastrzykiem torsje kojarzą się z widokiem, smakiem i zapachem alkoholu. W ten sposób kształtuje się drogą warunkowania awersję do smaku i zapachu alkoholu.”[14] Regularne powtarzanie tej czynności prowadzi do zniechęcenia do dalszego picia.

Skuteczną metodą w leczeniu alkoholizmu jest terapia behawioralno- poznawcza. W tej terapii najczęściej uczestniczą ludzie młodzi. Przekazuje im się wiedzę na temat alkoholu, pomaga rozwinąć zainteresowania, jak unikać sytuacji w których może dojść do spożywania alkoholu, nauczenie kontrolowania stresu.

Techniki ćwiczenia samokontroli- celem tej terapii jest nakłonienie alkoholika do spożywania mniejszych ilości alkoholu. Uzależnieni mogą nauczyć się jak kontrolować picie. Dużo alkoholików godzi się na tę terapię, gdyż nie muszą całkowicie rezygnować z alkoholu.

Anonimowi Alkoholicy- grupy osób uzależnionych od alkoholu spotykające się ze  sobą. Są to osoby dorosłe, a także i młodzież. Wykorzystują program dwunastu kroków. Na spotkaniach często dyskutuje się na temat problemów alkoholowych poszczególnych uczestników. Spotkania takie nazywa się mitingami. Każdy musi publicznie przyznać się, że jest alkoholikiem. Nie rzadko na spotkania przychodzą byli alkoholicy, którzy opowiadają swoją historię i porównują życie aktualne z przeszłością alkoholową. „Ważnym aspektem programu rehabilitacji AA jest to, że zdejmuje on ciężar odpowiedzialności osobistej, pomagając alkoholikom zaakceptować fakt, że alkoholizm jest poważniejszy niż im się wydaje. Pozwala im to w przyszłości widzieć siebie nie jako osoby o słabej woli lub pozbawione siły moralnej, ale jako osoby, którym przydarzyło się, że nie mogą pić”.[15] Uczestnicy wzajemnie wspierają się i pomagają sobie. Dzięki temu, że mają podobne doświadczenia udaje im się zrozumieć istotę problemu, opanować techniki radzenia sobie. Kolejne spotkania pomagają zapobiegać kryzysom i nawrotom.

1.4. UZALEŻNIENIE OD NARKOTYKÓW

Oprócz alkoholu, który jest najczęstszą substancją uzależniającą, występują wszelkiego rodzaju narkotyki. Nie jest to tak odwieczny problem jak alkoholizm aczkolwiek jest równie, a może nawet bardziej niebezpieczny ( o ile w ogóle można to porównywać).

Narkotyki- „czyli środki odurzające, są to związki chemiczne pochodzenia roślinnego lub syntetycznego, powodujące uspokojenie, euforię, zniesienie bólu, odurzenie, sen”.[16]

Narkotyki można spotkać wszędzie: w szkołach, na ulicy, w dyskotekach, pubach czy restauracjach. Nadużywanie i uzależnienie od narkotyków dosięgnąć może każdego niezależnie od wieku. Jednakże najczęściej sięgają po nie ludzie młodzi. Bardzo często już małe dzieci w wieku 6- 8 lat zaczynają wąchać kleje czy inne środki wziewne nawet nie zdając sobie sprawy z tego co robią. Nie rzadko zdarza się, że w uzależnienie popadają osoby dorosłe, a nawet starsze. W tym przypadku najczęstsze uzależnienie jest od środków uspokajających czyli tzw. lekomania.

Narkomania- „nałóg stałego używania narkotyków, z czasem całkowite uzależnienie się od nich prowadzi do zaburzeń osobowości, zaniku wyższych uczuć i zmian w narządach.”[17] Mówiąc potocznie: narkomania to nałogowe, spowodowane wewnętrznym przymusem przyjmowanie różnymi sposobami i różnego rodzaju substancji, w celu odurzenia. Długotrwałe stosowanie narkotyku powoduje, że organizm przyzwyczaja się do jego obecności, dlatego narkoman zwiększa dawki lub częstotliwość zażywania substancji, aby uzyskać oczekiwany efekt. Substancje te są połykane, palone, wdychane lub wstrzykiwane. Im bardziej bezpośrednią drogą narkotyk dostaje się do krwioobiegu tym efekt jego działania jest silniejszy, a ryzyko śmiertelnego przedawkowania większe.

Efekty iniekcji dożylnej lub wdychania:

1)          „spazm euforyczny („kop”) trwa ok. 60 sekund

2)          „odlot” („haj”), oderwanie od rzeczywistości, ograniczone potrzeby fizyczne, uczucie odprężenia, euforii, wizje. Stan ten trwa od czterech do sześciu godzin

3)          Faza negatywna- organizm domaga się następnej dawki narkotyku.” [18]

1.4.1. Przyczyny nadużywania i uzależnienia

Najczęściej zaczyna się bardzo niewinnie. Szczególnie młodych ludzi skłania pierwszy raz do spróbowania narkotyków ciekawość, jak to jest? Czy na prawdę jest tak przyjemnie jak opowiadają znajomi? Często to właśnie znajomi zachęcają do „wzięcia”. „przecież od pierwszego razu jeszcze nie można się uzależnić”, a jednak tak najczęściej się zaczyna. Część uczniów bierze np. amfetaminę, aby móc lepiej i szybciej się uczyć, aby przyswoić dużą część materiału w jak najkrótszym czasie, dla podtrzymania siły fizycznej.

R.C. Garson, J.N. Butcher , S. Mineka w swojej pracy wyróżniają 3 podłoża uzależnienia od narkotyków:

1)          Neurologiczne podłoże uzależnienia fizjologicznego: w mózgu są specyficzne komórki nerwowe, które zostają uaktywnione przez substancję psychoaktywną w postaci narkotyku, wtedy może dojść do uzależnienia.

2)          Uzależnienie związane z psychopatologią: u osób uzależnionych od narkotyków stwierdzono zaburzenia osobowości. Często są to osoby z depresją, brakiem poczucia bezpieczeństwa, mające trudności w nawiązywaniu i podtrzymywaniu kontaktów towarzyskich.

3)          Uzależnienie związane z czynnikami społeczno- kulturowymi: w społeczeństwie możemy zaobserwować  jak narkomani funkcjonują w swoich grupach tzw. subkulturach narkotykowych, w grupach tych łatwiej zdobyć narkotyki, duża silna grupa nie poddaje się też presji społeczeństwa. Wejście do takiej grupy jest równoznaczne z potrzebą narkotyzowania się, nałóg staje się stylem życia. Narkotyki zaś to sposób na wyrażenie protestu przeciw autorytetom i przyjętym ogólnie wartościom, to środek uwalniający od lęku i napięcia.

1.4.2. Rodzaje narkotyków

M. Moneta Malewska proponuje następujący podział narkotyków:

1)          Opiaty: heroina, brown sugar, morfina, kodeina, opium, kompot. (Tabela 3.)

2)          Środki pobudzające: kokaina, amfetamina, ekstazy, crack. (Tabela 4.)

3)          Halucynogeny: LSD, grzyby halucynogenne, marihuana, haszysz. (Tabela 5.)

4)          Barbiturany i inne środki uspokajające i nasenne: luminal, relanium, diazepam, lorafen, reladorm, oxazepam, nitrazepam. (Środki uspokajające i nasenne.)

5)          Kleje i inne środki wziewne: kleje, benzyna, farby, lakiery, nafta, octany, wybielacze plam, aceton, eter, benzen, butapren, rozpuszczalniki do farb, terpentyna, heksan i inne. (Środki wziewne.).[19]

Tabela 2. Charakterystyka narkotyków należących do grupy: opium i jego pochodne.

Źródło: opracowanie własne.

Tabela 3. Charakterystyka narkotyków należących do grupy: środki pobudzające.

Źródło: opracowanie własne.

Tabela 4. Charakterystyka narkotyków należących do grupy: środki halucynogenne.

Źródło: opracowanie własne.

Środki uspokajające i nasenne.

Barbiturany są to tabletki, pigułki i jak powszechnie wiadomo zażywane są doustnie. Najpopularniejszymi lekami które są nadużywane to: luminal,  diazepam, lorafen,  i reladorm. Są to leki stosowane do leczenia bezsenności, przemęczenia psychicznego i napięć nerwowych. Dla osób młodych są to takie same narkotyki jak inne, choć są szerzej dostępne, dlatego sięgają po nie dość często.  Potocznie uzależnienie od tych substancji nazywa się lekomanią. Nadużywanie leków wywołuje uzależnienie psychiczne i fizyczne. Przedawkowanie objawia się sennością, powolną mową, nagłą zmianą nastroju, obniżoną temperaturą ciała, niskim ciśnieniem krwi, źrenice zwężone albo rozszerzone i nieruchome, uszkodzenia mózgu. Po gwałtownym odstawieniu leków często występuje padaczka polekowa prowadząca do śmierci. „Nadużywanie barbituranów i innych leków uspokajających lub przeciwbólowych powoduje trwałe zmiany w psychice człowieka. Nawet po odstawieniu tych leków może pozostać drażliwość i chwiejność emocjonalna.”[20]

Benzodiazepiny są to leki przeciwbólowe i antydepresyjne. Występują takie leki jak: relanium, oxazepam, nitrazepam. Po  zażyciu mają działanie euforyczne, uspakajające,  efekty są podobne jak w przypadku barbituranów. Zewnętrznymi objawami nadużywania są: bełkotliwa mowa, senność, zmniejszona aktywość. Objawy odstawienne: niepokój, nerwowość, irytacja, drżenie, osłabienie, bezsenność.

Środki wziewne.

Najczęściej są to przeźroczyste i kolorowe płyny, mogą mieć postać pasty lub gęstych roztworów, występują również w formie gazowej, aerozole. Do substancji wziewnych zaliczamy: kleje, benzyna, farby, lakiery, nafta, octany, wybielacze plam, aceton, eter, benzen, butapren, rozpuszczalniki do farb, terpentyna, heksan i inne. Wymienione środki są oczywiście pochodzenia syntetycznego. Są najtańszymi narkotykami i najłatwiej dostępne, dlatego często już małe dzieci eksperymentują z tymi chemikaliami. Substancje chemiczne już po kilku głębokich wdechach (w ciągu kilkunastu sekund) przedostają się do układu krwionośnego, a następnie powodują gwałtowne uczucie euforii. Działają bardzo silnie na ośrodkowy układ nerwowy. Po użyciu pojawiają się halucynacje wzrokowe, słuchowe i czuciowe, zaburzenia koordynacji, bełkotliwa mowa, pobudzenie, które po pewnym czasie zamienia się w odrętwienie, przez wąchanie występuje ciągły katar, kaszel, krwawienie z nosa, zapalenie spojówek, mdłości i wymioty. Osoby uzależnione od substancji wziewnych często są wrażliwe na światło, tracą kontakt z rzeczywistością, występują bóle mięśni, głowy, bóle w klatce piersiowej, wychudzenie, problemy z poruszaniem, zmiany nastroju, zniszczenie komórek mózgowych. Po przedawkowaniu występuje: senność, wpadnięcie w stan stuporu, grozi śmiercią. Objawy abstynencyjne: niepokój, przygnębienie, brak łaknienia, nudności, drżenie, rozdrażnienie.

Po czym można rozpoznać osobę która właśnie zażyła narkotyk:

1.           rozszerzone źrenice wolno reagujące na światło

2.           zwężone źrenice nie reagujące na światło

3.           spowolnienie reakcji gałki ocznej

4.           bladość skóry

5.           napady śmiechu

6.           zaburzenia w odżywianiu się

1.4.3. Statystyki

Szacuje się, że 28 milionów ludzi na całym świecie naraża się na ryzyko uzależnienia, ponieważ używają różnych substancji psychoaktywnych. „Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) podaje, że na dziesięć osób uzależnionych od opiatów tylko dwie mają szanse powrotu do normalnego życia, osiem umiera przedwcześnie.”[21] W Polsce z roku na rok przybywa w zastraszającym tempie osób uzależnionych od narkotyków. W 2004 roku do lecznictwa stacjonarnego przyjęto 12836 osób. (Tabela 5.)

Wykres 1. Najczęściej nadużywane substancje psychoaktywne w 2004 r.

Źródło: Krajowe Biuro ds. Przeciwdziałania Narkomanii.

Tabela 5. Przyjęci do lecznictwa stacjonarnego w 2004 r. z powodu zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania spowodowanych używaniem substancji psychoaktywnych wg województwa zamieszkania pacjenta.