PEDAGOGIUM WSPR. Studia licencjackie, uzupełniające studia magisterskie, studia podyplomowe

Zgodnie z art. 239 Ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym z dnia 27-07-2005 r. i art. 15a ustawy z dnia 04-02-1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz. U. z 2000 r. Nr 80, poz. 904, z późn. zm.) Uczelni w rozumieniu przepisów o szkolnictwie wyższym przysługuje pierwszeństwo w opublikowaniu pracy dyplomowej studenta. Realizując ten zapis Pedagogium Wyższa Szkoła Pedagogiki Resocjalizacyjnej w Warszawie na niniejszej stronie (www.pedagogium.com.pl) publikuje wszystkie prace dyplomowe swoich studentów. Materiały publikowane na tej stronie chronione są prawem autorskim. W przypadku wykrycia naruszenia praw autorskich należy powyższy fakt zgłosić na adres rektorat@pedagogium.edu.pl.

Rozdział I

DZIECKO W RODZINIE PATOLOGICZNEJ

1.1 DEFINICJA RODZINY

Rodzina jest środowiskiem życia niemal każdego człowieka. Najogólniej rzecz biorąc rodzina jest instytucją ogólnoludzką spotykaną we wszystkich epokach i kulturach.

Od najdawniejszych czasów stanowiła też przedmiot rozważań badawczych. [1]

W literaturze przedmiotu spotykamy różne definicje rodziny. Świadczy to o tym,

że ta powszechna na całym świecie i każdemu z życia praktycznego grupa społeczna jest – niezależnie od swoich rozmiarów – skomplikowanym tworem społecznym, niełatwym

do jednoznacznego zdefiniowania.

J. Szczepański określa rodzinę jako ,, grupę utrzymującą ciągłość biologiczną społeczeństwa i ciągłość kulturową, przekazując dziedzicowo kulturowe”. R. M. MacIver przyjmuje, że ,,rodzina to grupa określana przez stosunki i seksualne odpowiednio unormowane i trwałe, by mogły zapewnić rodzenie i wychowywanie dzieci”.[2]

Wspólną cechą tych definicji jest wskazanie na fakt, że rodzina zapewnia społeczeństwu biologiczną ciągłość i przekaz kulturowy.

Rodzinę można definiować przez wyliczenie jej funkcji. Tak więc do jej uniwersalnych

i wszędzie spotykanych czterech funkcji należą: [3]

zaspokojenie popędu seksualnego,
zaspokojenie elementarnych potrzeb życiowych,
rodzenie dzieci,
wychowanie potomstwa.

Z socjologicznego punktu widzenia rodzina jest uznawana za najbardziej elementarną, naturalną i podstawową społeczność. Stanowi ona integralną część każdego społeczeństwa. Oceniana jest jako najważniejsza grupa społeczna, ponieważ od niej zależy w dużej mierze siła, prężność i zdrowie całego społeczeństwa. [4]

Powszechna Deklaracja Praw Człowieka głosi, że ,,rodzina jest naturalną

i podstawową komórką społeczeństwa i ma prawo do ochrony ze strony społeczeństwa

i państwa”.[5] Rodzina jest, więc podstawą, fundamentem społeczeństwa, ale sama nie jest

w stanie prawidłowo funkcjonować bez opieki i troski państwa jako instytucji oraz całej społeczności.

Analizując rodzinę jako grupę społeczną trzeba wspomnieć, że jest ona dla człowieka tak zwaną grupą podstawową, to znaczy grupą, z którą jest bardzo ściśle związany znaczną częścią swojej osobowości i ważnymi pełnionymi przez siebie rolami społecznymi (rola męża, ojca, matki, żony, itp.).

W socjologii i psychologii przeciwstawia się grupy pierwotne grupom wtórnym.[6]

Grupy pierwotne cechuje wzajemny, ścisły i bezpośredni kontakt jej członków. Nawiązują oni bliskie stosunki emocjonalne, łączą ich trwałe i osobiste więzi oparte na współdziałaniu

i solidarności. Stosunki miedzy członkami grup wtórnych są natomiast konwencjonalne

i formalne, chłodne i bezosobowe. Jedną z najważniejszych grup pierwotnych jest właśnie rodzina. Członkowie rodziny nie tylko zamieszkują pod jednym dachem, we wspólnym gospodarstwie domowym, a także współdziałają ze sobą, tworząc warunki niezbędne do utrzymania i wychowania dzieci. Niestety rodziny patologiczne często przeistaczają się z grup pierwotnych w grupy wtórne. Tak, więc rodzinę charakteryzują bliskie stosunki i intymne nasycenie emocjonalne interakcji między jej członkami. Oznacza to właśnie, że w rodzinie występuje silne poczucie wspólnoty i solidarności. Jej członkowie są wobec siebie lojalni
i nastawieni przyjaźnie. Podejmują pracę dla wspólnych celów. Są gotowi ponieść odpowiedzialność za wspólne działanie. Bronią się przed krytyką i atakami z zewnątrz. Przejawiają ofiarność na rzecz rodziny, często narażają się na niewygody, frustracje czy cierpienie.[7]

Na układ stosunków i więź emocjonalną w rodzinie wpływają w pewnej mierze jej cechy strukturalne, takie jak jej wielkość, ilość oraz kolejność urodzenia dzieci. Te właśnie zagadnienia będą przedmiotem moich dalszych rozważań.

1.2. STRUKTURA RODZINY, JEJ WPŁYW NA UKŁAD STOSUNKÓW I WIEZI EMOCJONALNYCH

Rodzina jak każda mała grupa posiada strukturę, czyli: ,,pewien układ wszystkich elementów i zasad ich wzajemnego podporządkowania umożliwiający funkcjonowanie tej grupy”. [8]

R. Hill mówiąc o strukturze rodziny ma na uwadze organizację ról wewnątrzrodzinnych, hierarchię autorytetów, podział pracy, wzory miłości i względów.

Zaś R. O. Blond i D. M. Wolf za najważniejsze cechy struktury rodziny przyjmują zasady podziału władzy i pracy. E. Strum de Szutrem zwraca szczególna uwagę na liczebność rodziny i jej dzietność. [9]

M. Przetacznik – Gierowska zwraca uwagę na fakt, że cechy strukturalne rodziny, takie jak wielkość rodziny, ilość i kolejność urodzenia dziecka wpływają na układ stosunków międzyosobowych i więź emocjonalną w rodzinie. Inaczej układają się stosunki społeczne
i emocjonalne we współczesnej rodzinie małej, dwupokoleniowej, mającej najwyżej trojkę dzieci, gdzie interakcje rodziców i dzieci są bardzo częste, a opieka rodzicielska ześrodkowana na potomstwie. Inaczej zaś w rodzinach dużych (trzypokoleniowych) lub dwu pokoleniowych lecz wielodzietnych, gdzie system opieki jest bardziej rozproszony
i różnorodne są interakcje poszczególnych członków. [10]

W rodzinach małych, rodzice poświęcają zazwyczaj wiele czasu wychowaniu potomstwa. Otaczając je nadmierną opieką i troską mogą się przyczynić do zaistnienia

w przystosowaniu się dziecka do grupy społecznej oraz powstania zaburzeń emocjonalnych. Jeżeli oboje pracują zawodowo, to maja niejednokrotnie trudności z zapewnieniem dzieciom należytej opieki, powierzają dość wcześnie opiekę nad nimi osobom z poza rodziny, posyłając dzieci do żłobka lub przedszkola. [11]

W rodzinach wielodzietnych spotykamy wyraźny podział funkcji i obowiązków między dziećmi. Przy czym zdarza się niekiedy, że starsze dzieci przejmują pewne funkcje wychowawcze i opiekuńcze rodziców, zajmując się młodszym rodzeństwem. Podkreśla się również szybsze i lepsze przystosowanie dzieci w dużych rodzinach do samodzielności oraz umiejętności współdziałania i współpracy. Jeżeli warunki materialne rodziny posiadającej liczne potomstwo, są trudne, a rodzice przeciążeni obowiązkami i pracami domowymi sytuacja ta może się stać podłożem zaniedbania dzieci, albo też obarczenia dzieci starszych nadmiernymi obowiązkami i pracami domowymi.

Ważne jest w strukturze rodziny kolejność urodzin dzieci w rodzinie. Dziecko najstarsze, uprzywilejowane jako pierworodne, ponosi z tego tytułu wiele ciężarów. Początkowo jest jako jedyne przedmiotem przesadnej opieki swoich rodziców i ofiarą braku ich doświadczenia. Potem po przyjściu na świat drugiego dziecka – schodzi na dalszy plan,

co może stać się przyczyną jego frustracji i zaburzeń emocjonalnych oraz trudności w przystosowaniu społecznym.

Pozycja dziecka najmłodszego stwarza wiele szczególnych przywilejów, ale powoduje również pewne niedogodności w procesie wychowania. Bywa ono otaczane przez rodziców nadmierną troską, rozpieszczane przez nich i wyręczane w najprostszych czynnościach. Hamuje to rozwój jego samodzielności, czyniąc je kapryśnym i egocentrycznym. Przez rodzeństwo traktowane jest z góry i odsuwane od ich zajęć. Pomijane przy rozwiązywaniu ważnych rodzinnych problemów. W rezultacie dziecko oczekuje stale specjalnych względów
i pomocy innych ludzi. Uczy się więcej brać od innych niż dawać z siebie.

W obecnych czasach posiadanie jednego dziecka przez małżonków staje się regułą.

Co jest wprost odwrotnie proporcjonalne do ilości dzieci w rodzinach patologicznych.

Rodzina podlega przemianom strukturalnym przez cały czas swojego trwania przez co ustawicznym przemianom podlega układ stosunków i więzi emocjonalne w rodzinie.

1.3. FUNKCJE RODZINY I ICH KLASYFIKACJE

Problematyką funkcji rodziny najszerzej zajmuje się Z. Tyszka prezentując wielostronne podejście do tego zagadnienia. Według niego, ,,Funkcja rodziny to wyspecjalizowane oraz permanentne działania i współdziałania członków rodziny, wynikające z bardziej lub mniej uświadomionych sobie przez nich zadań, podejmowanych

w ramach wyznaczonych przez obowiązujące normy i wzory, a prowadzące do określonych efektów głównych i pobocznych”.[12]

Z. Tyszka wyróżnia następujące funkcje rodziny podzielone na cztery kategorie:

1. Funkcja biopsychiczna:

- funkcja prokreacyjna – pozwala ona na zaspokojenie rodzicielskich potrzeb małżonków (ojcostwa i macierzyństwa) oraz reprodukcji potrzeb społecznych,

- funkcja seksualna – nastawiona na zaspokajanie funkcji seksualnych małżonków,

2. Funkcja ekonomiczne:

- funkcja materialno-ekonomiczna – służy zaspokajaniu materialnemu potrzeb członków rodziny, pośrednio potrzeb społeczeństwa,

- funkcja opiekuńczo –zabezpieczająca- pozwala na opiekę i zabezpieczenie materialne członków rodziny wymagających opieki ze względu na wiek czy choroby,

3. Funkcje społeczno-wyznaczające:

- funkcja klasowa- określa pozycję społeczną członków rodziny w strukturze społeczeństwa,

- funkcja legalizacyjno-kontrolna – sankcjonuje zachowania i działania uznawane za właściwe poza rodziną, kontroluje postępowanie swoich członków, przeciwdziała odchodzenia od norm i zasad przejętych przez rodzinę,

4. Funkcje socjopsychologiczne:

- funkcja socjalizacyjno-wychowawcze – wiąże się z przygotowaniem dziecka do pełnienia ról społecznych i wprowadzaniu go w świat kultury danego społeczeństwa,

- funkcja kulturalna – ma na celu przekazanie dziecku dziedzictwa kulturowego danego społeczeństwa i nauczanie korzystania z treści kulturowych,

- funkcja rekreacyjno-towarzyska – zwraca uwagę na funkcję domu rodzinnego jako miejsca wypoczynku i nawiązywania kontaktów towarzyskich,

- funkcja emocjonalno-ekspresyjna – pozwala na zaspokajanie potrzeb emocjonalnych członków rodziny i potrzeby wyrażania swojej osobowości.

Według M. Przetacznik – Gierowskiej stałymi funkcjami rodziny są:[13]

Zaspokajanie podstawowych biologicznych i psychologicznych potrzeb dziecka takich jak potrzeba bezpieczeństwa, zależności i miłości. Rodzina kształtuje zarazem nowe potrzeby poznawcze, emocjonalne i społeczne: potrzebę życzliwości, uznania, zaspokojenia ciekawości i innych,
Przekazywanie dziecku kulturowego dorobku społeczeństwa, pośredniczenie

w nadawaniu przez dziecko znaczenia przedmiotom i zjawiskom z otoczenia oraz większości bodźców zewnętrznych,

dostarczenie dziecku modeli osobowych i wzorców zachowania w konkretnych sytuacjach życia codziennego,
Przekazanie dziecku określonego systemu wartości i norm społecznych.
rodzina stanowi teren socjalizacji dziecka. Przyjmuje ono zadania i obowiązki wykraczające poza jego osobiste potrzeby i interesy, uczy się współdziałania w grupie, pełnienia ról społecznych,
rodzina jest dla dziecka polem doświadczalnym, na którym wypróbowuje ono swoje siły i możliwości, znajduje oparcie i wzorce w rodzicach i innych członkach rodziny, na ich wsparcie, radę i pomoc dziecko może zawsze liczyć,

Dlatego rodzina tak ważna jest dla każdego dziecka, to głównie przez nią i przez wychowanie rodzinne dziecko przechodzi wszelkie etapy swego rozwoju i to od rodziny zależy, jakim człowiekiem będziemy.

1.4. STYLE WYCHOWANIA W RODZINIE I POSTAWY RODZICIELSKIE

Funkcje wychowawcze spełnianie przez rodzinę są realizowane w rozmaity sposób nie tylko dlatego, że czynności wychowawcze rodziców i innych członków rodziny

są dostosowane do fazy rozwoju dziecka, jego potrzeb i możliwości, lecz także dlatego, że każdą rodzinę cechuje określony styl wychowania. ,,Styl wychowania charakterystyczny dla danej rodziny jest jakby odbiciem sposobów i metod oddziaływania na dziecko wszystkich członków rodziny”.[14]

Jeżeli doświadczenia i poglądy małżonków są niejednorodne może to prowadzić są stylu wychowania niejednolitego. Wtedy rodzice stawiają dziecku różne, niekiedy przeciwstawne, wymagania. Inaczej oceniają je za to samo zachowanie i stosują odmienny układ kar i nagród. W takiej sytuacji mamy tak zwane wychowanie niekonsekwentne, które

to przynosi ujemne skutki dla rozwoju osobowości dziecka. [15]

Istotną cechą demokratycznego stylu wychowania jest dopuszczanie dziecka do współdziałania w życiu rodziny. Dziecko wraz z rodzicami omawia wszelkie sprawy dotyczące życia codziennego. Dziecko zna zakres swoich obowiązków, które przyjmuje dobrowolnie i realizuje z własnej chęci. Rodzice nie stosują na ogół środków represji poprzestając jedynie na łagodnej perswazji i sensownej argumentacji. Więź z rodzicami dziecka jest silna, dziecko kształtuje swoją samokontrole i dyscyplinę wewnętrzną.

Najlepiej poznane i opisane w literaturze psychologicznej i pedagogicznej są style wychowania: autokratyczny inaczej autorytatywny oraz demokratyczny.

Autorytatywny styl wychowania przeważa w rodzinach patriarchalnych.

Ma charakter konserwatywny i opiera się na autorytecie rodzica. Od dzieci wymaga

się bezwzględnej karności i posłuszeństwa. Wszechobecna jest zasada podporządkowania

się wszelkim poleceniom rodziców. Postępowanie dziecka jest kontrolowane przez jego opiekunów. Kary i nagrody stosowane są wobec dzieci konsekwentnie.

Poza dwoma wymienionymi, najbardziej typowymi stylami wychowania, należy wspomnieć jeszcze o stylu liberalnym. Rodzice prezentują poglądy, że dziecku należy pozostawić całkowitą swobodę, nie można hamować jego aktywności i spontanicznego rozwoju. Zainteresowanie sprawami dziecka należy okazywać, kiedy sam o to poprosi. Integracja w zachowanie dziecka należy okazywać tylko w drastycznych sytuacjach, a kary

są bardzo łagodne.

Opisane główne style wychowania w rodzinie przeważnie nie występuje w swojej czystej postaci. Spotykamy się ich rozmaite odmiany i formy, choć zwykle jeden z nich wyraźnie dominuje. Trzeba pamiętać, że styl wychowania tylko w części odpowiada za istniejącą atmosferę życia rodzinnego. Dopiero w powiązaniu z postawami i więzią emocjonalną otrzymujemy całą paletę czynników wpływających na osobowość dziecka. [16]

M. Przetacznik – Gierowska twierdzi, że: ,, sposób pełnienia funkcji wychowawczych przez rodzinę oraz skutki oddziaływania obojga rodziców na ich dziecko zależą w znacznej mierze od postaw ojca i matki w stosunku do dziecka.”[17]

Aby uzyskać miano postawy rodzicielskiej tendencja do reagowania wobec dziecka

w określony sposób musi być w pewnym stopniu utrwalona.[18]

A.G. Zimbardo i F. Ruch poszerzają definicję postawy jako: ,, względnie stałą, zabarwioną emocjonalnie gotowość do reagowania w pewien spójny, czy konsekwentny sposób wobec osób, grupy ludzi czy sytuacji’’. [19]

Spośród wielu klasyfikacji postaw rodzicielskich na uwagę zasługuje typologia postaw opracowana przez M. Ziemską. Dzieli ona postawy na:

pozytywne, takie jak akceptacja, współdziałanie, rozumna swoboda i uznanie praw,
negatywne to postawy nadmiernie chroniące, nadmiernie wymagające, unikające

i odtrącające. [20]

Spośród postaw pozytywnych na pierwsze miejsce wysuwa się postawa akceptacji. Jest ona jakby podstawowym warunkiem prawidłowego układu w rodzinie. Akceptacja dziecka to przyjmowanie go w zasadzie takim, jakim ono jest, ze wszelkimi zaletami

i wadami, wszystko to łączy się w ogromną empatią i tolerancją dziecka. W postawie współdziałania wyraża się stała gotowość rodziców do uczestnictwa w życiu dziecka. Udział ten wynika z inicjatywy rodziców, ewentualnie jest odpowiedzią na prośbę samego dziecka. Współdziałanie nie łączy się w z ingerowaniem w życiu dziecka i pilnowaniem go na każdym kroku. Rodzice są w stanie pomóc dziecku gdy tylko ono potrzebuje tego.

Gotowość do współdziałania z dzieckiem uzupełnia postawa rozumnej swobody, która polega przede wszystkim na pozostawieniu dziecku pola do własnej inicjatywy i aktywności. Postawa ta pozwala dziecku na rozwój jego samodzielności i odpowiedzialności za własne postępowanie.

Uznawanie praw dziecka jest to postawa charakterystyczna dla omawianego już demokratycznego stylu wychowania. Dziecko jest traktowane jako równoprawny członek rodziny. W miarę wzrastania współdecyduje i współuczestniczy w decydowaniu o istotnych sprawach jej dotyczących. Przeciwieństwem omówionych postaw pozytywnych są postawy negatywne, do których zaliczamy: odrzucenie, unikanie, nadopiekuńczość i nadmierne wymagania. [21]

Dwie wyróżnione przez Ziemską postawy negatywne z punktu widzenia rozwoju

i wychowania dziecka: odtrącająca (odrzucenie) i unikająca, można uznać w zasadzie za dwa warianty postawy odrzucenia. Obie cechuje nadmierny dystans wobec dziecka. Przy czym
w postawie odtrącenia sposób wyrażania tego dystansu jest czynny, przy postawie unikania – bierny.

Przyjmuje się, że dziecko odrzucone to przede wszystkim dziecko niechciane, które urodziło się w niedogodnym momencie dla jednego lub obojga rodziców. Rodzice okazują mu swoje niezadowolenie już od najwcześniejszych chwil życia. Coraz bardziej dokuczają, krytykują, potępiają jego zachowanie nawet wówczas kiedy dziecko stara się wszelkimi siłami im dogodzić i spełnić ich życzenia. Często grożą wyrzuceniem z domu
i umieszczeniem w zakładzie poprawczym. Wyśmiewają się z dziecka, szydzą z jego nieudanych prób, lekceważą osiągnięcia. Stosują surowe kary, nieproporcjonalne do stopnia przewinienia dziecka. W skrajnych przypadkach postawy odrzucenia, rodzice w ogóle

nie dbają o dziecko, nie zaspakajają nawet podstawowych jego potrzeb. Nie troszczą

się o zdrowie, należyte wyżywienie i ubranie. Przy ciężkiej sytuacji materialnej rodziny najbardziej cierpi odrzucone dziecko.

Postawa unikająca przybiera mniej skrajną zarazem bardziej wyrafinowaną postać. Dziecko ma pozornie zapewnioną bardzo dobrą opiekę. Rodzice nie szczędzą pieniędzy na stworzenie mu jak najlepszych warunków do zabaw czy nauki. Dbają o jego zdrowie, postępy, w szkole, a w razie potrzeby organizują korepetycje. Czasami w sposób przesadny zabiegają o względy zewnętrzne, obsypują podarkami i wysokimi kieszonkowym. Jednocześnie bardzo rzadko znajdują czas dla dziecka, unikają z nim kontaktu, są zajęci własnym życiem. Rodzice ograniczają się do wymuszonych deklaracji, że kochają dziecko

i okazjonalnych całusów na dobranoc.

Na przeciwległych biegunach umieszczone są dwie postawy nadmiernie chroniąca
i nadmiernie wymagająca. Postawa nadmiernie chroniąca stanowi kontrast unikającej. Pojawia się tu tendencja do utrzymania z dzieckiem stałego i bliskiego kontaktu za cenę znacznego ograniczenia stosunków społecznych, zwłaszcza z ludźmi spoza rodziny. Łączy się to z niekonsekwentnym stylem wychowania: rodzice z jednej strony rozpieszczają dziecko
i wyręczająca dziecko, zaś z drugiej strony postawa nadmiernie wymagająca. Postawa ta charakteryzuje się tym, że dziecko traktowane jest zawsze z góry i stawiane są mu wymagania powyżej jego umiejętności. [22]

1.5. INTERPRETACJA POJĘCIA RODZINY PATYLOGICZNEJ

Termin patologia służy w naukach medycznych do określenia między innymi stanów chorobowych, jakie mają miejsce w żywych organizmach. Określa działanie czynników chorobotwórczych, opisuje nie prawidłowości budowy czy funkcji tych organizmów. [23]

Słownik Języka Polskiego podaje, że patologia to: ,,(...) nauka o chorobach człowieka, zwierząt i roślin, ich przyczynach, formach, objawach i skutkach; stan chorobowy (...).[24]

Tak też pojawiło się pojęcie patologii społecznej, które to zjawisko uważane jest za:
,,zachowanie się jednostek i grup społecznych oraz funkcjonowania instytucji społecznej, pozostające w sprzeczności z wartościami z zasadami akceptowanymi przez społeczeństwo. Do najważniejszych zjawisk patologii społecznej zalicza się: przestępczość, pijaństwo

i alkoholizm, narkomanię, prostytucję. [25]

O patologii mówimy również w odniesieniu do rodziny. Pisząc o rodzinach patologicznych mamy na myśli rodziny zdemoralizowane i zdeprawowane, pozostające

w konflikcie z prawem czy zasadami współżycia z szerszym środowiskiem. Dla dziecka jest ona głównym źródłem deprawacji, a w przypadkach skrajnych dochodzi zwykle do odebrania rodzicom władzy rodzicielskiej i odizolowania dziecka od środowiska rodzinnego. [26]

W pedagogice rodziny wyodrębnia się pewne typy rodzin według W pedagogice rodziny wyodrębnia się pewne typy rodzin według ich poziomu wychowawczego. Stanisław Kawula wyróżnia pięć takich typów, a mianowicie:

- rodziny normalne wychowawczo,

- rodziny jeszcze wydolne wychowawcze,

- rodziny wychowawcze niewydolne,

- rodziny patologiczne,

- rodziny wychowawczo wzorowe. [27]

Według tej typologii zdecydowanie niebezpieczne dla kondycji społeczeństwa są rodziny wychowawczo niewydolne i patologiczne.

Rodziny nie wywiązujące się ze swoich funkcji wychowawczych względem dzieci możemy nazwać dysfunkcjonalnymi. Do przejawów patologii powodujących dysfunkcje wydolności wychowawczej rodziny należy zaliczyć kryminalizm, narkomanię, alkoholizm, pasożytnictwo społeczne, hazard, prostytucje, kazirodztwo, chorobę psychiczną

i niedorozwój, ciężkie kalectwo. [28]

Dysfunkcjonalność jest w tych przypadkach łatwa do rozpoznania, a jej skutki wychowawcze łatwe do przewidzenia, choć samo zjawisko trudne do zwalczenia.

Rodziny typu dysfunkcjonalnego potrzebują pomocy z zewnątrz, udzielanej czy to przez członków szerszej rodziny, czy przez specjalnie powołane poradnie rodzinne oraz opiekunów społecznych wyspecjalizowanych w zagadnieniach rodziny. [29]

1.6. CHARAKTERYSTYKA WYBRANYCH TYPÓW RODZIN DYSFUNKCYJNYCH

Przedmiotem dalszych rozważań będą następujące typy rodzin dysfunkcyjnych

i pozycja dziecka w tych rodzinach:

rodzina wielodzietna,
rodzina niepełna,
rodzina dotknięta problemem uzależnień.

Przez rodzinę wielodzietną rozumiemy taką, w której jest czworo i więcej dzieci.

W rodzinach tych najczęściej pojawia się zaniedbanie na skutek niezaradności wychowawczej rodziców. Są oczywiście i tacy rodzice, którzy mimo posiadania dużej rodziny radzą sobie dobrze. Jednak to właśnie w rodzinie wielodzietnej częściej niż z mniejszą ilością dzieci dochodzi do zaniedbań.

Rodzice nie radzący sobie z problemami i potrzebami dzieci to ludzie posiadający

w większości przypadków jedynie podstawowe wykształcenie, rzadko niepełne średnie

i pochodzą z podobnych rodzin, przez co nie mają wyrobionych wzorców prawidłowego postępowania. Wychowują więc swoje dzieci popełniając te same błędy, które popełniali rodzice. Brakuje im innych standardów i możliwości, gdyż nie mają innych wzorców do postępowania. W takich rodzinach często nie są nawet zaspokajane podstawowe potrzeby dzieci. Zupełnie brakuje w tych rodzinach emocjonalnej stymulacji, akceptacji poczynań dziecka czy wyrazów szczerej miłości. [30]

Rodzice wielodzietne są najbardziej zagrożone ubóstwem i częściej dotyka je problem bezrobocia. Z Raportu o Sytuacji Polskich Rodzin wynika, że minimum socjalnego nie osiąga około 63% rodzin z trojgiem dzieci oraz 80% z czworgiem. Minimum egzystencjalnego nie osiąga odpowiednio 5,3% i 16%.[31] Trzeba tu dodać, że utrzymanie rodziny spoczywa na mężczyźnie, ojcu rodziny, ponieważ matka zajęta opieką nad dziećmi nie może podjąć pracy zarobkowej.

W rodzinie wielodzietnej często panuje chaos rozumiany jako brak wyobraźni zaznaczonych ról i związanego z nimi zakresu praw i obowiązków. Matka najczęściej poświęca czas najmłodszym dzieciom, starsze zaś wychowują się nawzajem. Dzieci starsze obarczane są obowiązkami przerastającymi ich możliwości fizyczne bądź psychiczne. Rodzice przerzucają na nie odpowiedzialność za wybryki młodszego rodzeństwa i niefortunne zdarzenia, karzą za niedociągnięcia. W rodzinie tego typu zaznaczają się dwa zjawiska:

1. poczucie więzi rodzinnej – jest ono uwarunkowane postawami rodziców. Jeżeli potrafią oni zachować pewne wartości, obdarzyć dzieci uczuciem, jest szansa na integrację rodziny,

2. rywalizacja – dzieci muszą konkurować z rodzeństwem o wszystko jedzenie, ubranie,

a nawet uczucia rodziców.

Brak norm i znajomości zasad życia z innymi ludźmi, prawidłowych kontaktów

i zaspokojenia wielu podstawowych potrzeb powoduje, że dzieci z rodzin wielodzietnych poszukują wzoru i akceptacji innych. Zdarza się, że trafiają do grup przestępczych przekreślając swoją szansę na udane życie. [32]

Zupełnie inna sytuacja dziecka jest wtedy gdy więź miedzy członkami rodziny,

a zwłaszcza między rodzicami, z różnych przyczyn ulega rozluźnieniu. Rozluźnienie więzi rodzinnych przybiera różną postać i ma różne stopnie nasilenia. Rodzina staje się rozbita (niepełna) na skutek: śmierci jednego z rodziców, dłuższej nieobecności jednego z rodziców, formalnej separacji lub rozwodu. [33]

Utrata jednego z rodziców stanowi poważny wstrząs w życiu dziecka, tym silniejszy im mocniejsza była więź uczuciowa z osobą zmarłą. Szczególnie dotkliwe skutki dla rozwoju osobowości dziecka pociąga za sobą utrata matki, która jest zazwyczaj osobą zaspakajającą podstawowe potrzeby biologiczne i emocjonalne dziecka, między innymi potrzeby bezpieczeństwa, miłości, uznania, zależności. Utrata matki powoduje często nieodwracalne zaburzenia rozwoju uczuciowego i społecznego dziecka.

Gdy brak ojca i męskich wzorców osobowych w życiu codziennym dziecka, wtedy występują u dziecka trudności w procesie identyfikacji z płcią i przyswajaniem odpowiednich ról społecznych. Częsty brak lub długotrwała nieobecność rodzica wywołuje uczucie osamotnienia, niezrozumienia, niespełnienia tęsknoty, co prowadzi w późniejszym czasie do licznych problemów wychowawczych z dzieckiem. [34]

Jeżeli przyczyną rozbicia rodziny jest porzucenie jej przez jednego z rodziców albo ich separacje lub rozwód, to sytuacja wychowawcza staje się bardziej skomplikowana. Rozwód rodziców poprzedzają często konflikty małżonków zakłócające atmosferę życia rodzinnego. Dziecko bywa nastawiane wrogo przez jednego z rodziców przeciw drugiemu. Dziecko czuje się osamotnione i bezradne, włączone bez swojej woli w sprawy, które istoty nie potrafią pojąć. Jego potrzeba bezpieczeństwa i poczucia przynależności do obojga rodziców zostaje zagrożona. W takich wypadkach często pojawiają się syndromy nerwicowe
i innego typu zaburzenia w zachowaniu. [35]

Rodzina dzięki stałości składu osobowego, którego podstawą są rodzice, daje dziecku oparcie i poczucie bezpieczeństwa. Stabilność środowiska rodzinnego stanowi bardzo ważny czynnik równowagi emocjonalnej i zdrowia psychicznego dziecka. Rozbicie rodziny przez śmierć, rozwód czy separację rodziców stanowi zawsze szok i pozostawia u dziecka trwały uraz, który można tylko łagodzić. [36]

Z chwila zawarcia powtórnego związku małżeńskiego przez tego z rodziców, pod którego opieką pozostało dziecko mamy do czynienia z tak zwaną rodziną zrekonstruowaną. Powstają specyficzne trudne warunki adaptacyjne i wychowawcze. Wszelkie pomyślne ich rozwiązanie zależy od:

wieku dziecka – im młodsze tym ma większe szanse na dostosowanie się do nowych warunków,
związku uczuciowego z nieobecnym rodzicem – jeżeli związek ten jest silny dziecku trudno jest pogodzić się z nową sytuacją,
indywidualnych układów rodzinnych i cech osobowości przybranego rodzica – taktu, cierpliwości, umiejętności pedagogicznych.

Nowy układ jest szczególnie niedogodny jeżeli stwarza konieczność rywalizacji między dziećmi z poprzedniego i nowego związku lub też gdy inne osoby z otoczenia np.: dziadkowie nastawiają je niechętnie albo wrogo do przybranego ojca lub matki.

Rodzina z problemem alkoholowym, to rodzina, w której choćby jedno z rodziców nadużywa alkoholu. Jest ona określana jako rodzina patologiczna, ponieważ zostają w niej naruszane podstawowe funkcje rodzicielskie i małżeńskie, zaburzeniu ulegają także procesy socjalizacyjne dzieci. W rodzinie tej życie koncentruje się wokół alkoholu i osoby go nadużywającej. Rodzina nie jest w stanie zignorować czy też uciec od problemu, jakim jest pijący, a przy tym nie jest w stanie radzić sobie z alkoholem lepiej niż sam alkoholik. [37]

Rodzina jest dla małego dziecka całym światem. To, w jaki sposób ono później odczuwa jak żyje i w co wierzy, zostało w przemożny sposób ukształtowane właśnie przez system rodzinny. S. Forwoard określa rodzinę alkoholiczną mianem toksycznej. [38] Zdaniem autorki ,, przekonania toksyczne rodziców na temat dzieci zawsze uwidaczniają ich koncentrację na samym sobie i na zaspakajaniu swych potrzeb”. Przekonania typu:,, dzieci powinny we wszystkim podporządkować się rodzicom” albo ,,są tylko dwa sposoby postępowania, mój sposób i zły sposób”, formują grunt, na którym dziecko kształtuje swą tożsamość. Dzieci toksycznych rodziców wzrastają. Przejmując ich spaczone przekonania, które wnoszą bez modyfikacji w swe dorosłe życie.

O alkoholizmie mówi się, że jest chorobą całej rodziny. Lecz w szczególny sposób wpływa on na dzieci wychowujące się w tych rodzinach. Są one gorzej od swoich rówieśników wyposażone pod względem bytowym, fizyczno-rozwojowym, emocjonalnym

i kulturalnym.

Dzieci z rodzin alkoholowych żyją ciągle w strachu i z poczuciem ciągłego zagrożenia o siebie i swoich bliskich. Staja się ofiarami rodzinnej choroby, a cierpienie jakiego doświadczają odbija się na ich zdrowiu psychicznym i funkcjonowaniu w społeczeństwie. [39]

Dziecko alkoholika ma problem z samooceną. Uznaje siebie za osobę niepełnowartościową, ponieważ jest zakorzenione we wstydzie, nie doświadczyło konsekwentnego traktowania go

z należytym szacunkiem, akceptacji, troski i bezwarunkowej miłości. Dzieci z niskim poczuciem własnej wartości łatwo się zniechęca i czasem popada w depresję, czuje się wyizolowane i niekochane. Często nie jest w stanie wyrażać siebie i bronić swoich niedostatków, przy tym jest tak zaabsorbowana swoją nieśmiałością że może zniszczyć

w sobie zdolność do zaspokajania własnych potrzeb. [40]

Problemy dzieci alkoholików dotyczą w równym stopniu – jak ich osobowości- także sfery kontaktów interpersonalnych. Nieprzystosowanie towarzyskie związane jest

z niedojrzałością emocjonalną, neurotyczną i brakiem umiejętności towarzyskich oraz współżycia z ludźmi w ogóle. Dzieci alkoholików żyją przecież w nienormalnej atmosferze domowej, a ona nie sprzyja wykształceniu postawy otwartości wobec świata. Dziecko nie jest wyposażone w należytym stopniu w takie umiejętności, jak: nawiązywanie kontaktów, wyrażanie emocji, uważne słuchanie, formułowanie próśb i branie, dawanie innym tego, czego pragną, rozwiązywanie problemów, radzenie sobie z krytyką i wiele innych. Z tego powodu dzieci wywodzące się z rodzin dotkniętych problemem alkoholowym czują się inni. Poczucie osamotnienia i izolacja od kolegów sprzyja powstawaniu stanu wzajemnej niechęci. Uczeń nieprzystosowany nie nadąża za klasą i nie w pełni uczestniczy w życiu klasy, napotyka na wiele rozmaitych problemów w całej swojej karierze szkolnej. [41]

Rozdział II

FORMY I METODY PRACY ŚWIETLICY SOCJOTERAPEUTYCZNEJ

OPS MOKOTÓW

2.1 PREZENTACJA WYBRANYCH FORM I METOD PRACY SOCJOTERAPEUTYCZNEJ – ŚWIETLICY SOCJOTERAPEUTYCZNEJ.

Istnieją różne formy działań mających na celu niesienie wsparcia dzieciom z rodzin dysfunkcyjnych. Są one organizowane zarówno przez instytucje rządowe, pozarządowe, jak

i społeczne organizacje ludzi, których łączy chęć niesienia pomocy dzieciom potrzebującym pomocy. Należą do nich między innymi świetlice socjoterapeutyczne prowadzone przez szkoły lub ośrodki pomocy społecznej w ramach spełniania przez nie funkcji opiekuńczo-wychowawczych wobec uczniów.

W literaturze pedagogicznej można spotkać opinię, że świetlica jest szansą, którą można wykorzystać z pożytkiem zarówno dla dzieci, ich rodziców, jak również dla szkół i ich wychowanków.[42] Może wspomagać uczniów w byciu w przyszłości pełnoprawnymi członkami społeczeństwa poprzez stworzenie im możliwości rozwijania uzdolnień

i zainteresowań. Szeroko pojmowana opieka, w skład, której wchodzi kompensacja społeczna, profilaktyka i pomoc wspierająca rozwój, powinna obejmować szczególnie uczniów wywodzących się z rodzin dysfunkcyjnych. Do świetlic przychodzą dzieci wskazane przez nauczycieli, wychowawców czy pedagogów szkolnych. Część z nich trafia na podstawie wywiadów środowiskowych przeprowadzonych przez pracowników socjalnych.

Dzieci uczestniczące w zajęciach świetlicowych pochodzą z rodzin o zróżnicowanym poziomie społeczno-ekonomicznym.[43] Najczęściej są to dzieci o znacznym stopniu zaniedbania, wywodzące się z rodzin o niskim statusie materialnym, nie mające zaspokojonych podstawowych potrzeb życiowych. Trudna sytuacja finansowa tych rodzin spowodowana jest najczęściej bezrobociem i wielodzietnością. W grupie objętej pomocą opiekuńczo-wychowawczą są dzieci z rodzin niewydolnych wychowawczo i patologicznych. Zdarza się że, mimo iż dziecko pozornie funkcjonuje prawidłowo i jego rodzina należy do przeciętnych, to jednak również wymaga ono pomocy. Są to dzieci, które w zaciszu czterech ścian swoich domów cierpią fizycznie czy psychicznie, co uniemożliwia im prawidłowy pełny rozwój i może w konsekwencji prowadzić do utrwalenia patologicznych wzorów postępowania. Świetlice socjoterapeutyczne oferują spokojne miejsce, gdzie można spędzić czas po lekcjach, aby uniknąć, na przykład, kolejnej awantury z pijanym rodzicem. Dziecko może się ogrzać i zjeść ciepły posiłek. Ma możliwość odrobienia lekcji czy nadrobienia szkolnych zaległości. Wreszcie otrzyma pomoc w nurtujących problemach, nauczy się żyć
w swojej rodzinie w taki sposób, by odnieść jak najmniejsze szkody. Znajdzie wskazówki jak postępować w grupie swoich rówieśników. Ma szansę odnaleźć, chociaż odrobinę brakującego mu poczucia bezpieczeństwa.

Osoby pracujące w świetlicach to najczęściej absolwenci różnych kierunków studiów pedagogicznych lub legitymujący się wykształceniem wyższym o kierunku pedagogika opiekuńczo-wychowawcza jak również nauczyciele.

Często wychowawcy świetlic wspierani są wiedzą i doświadczeniem przez pedagogów szkolnych, nauczycieli i wychowawców danego dziecka. Czasem niezbędna okazuje się pomoc i wsparcie pracownika socjalnego, psychologa czy lekarza. W praktyce pracy świetlicowej, nie mniejszą rolę niż kwalifikacje zawodowe, odgrywa aktywna postawa

i twórczy stosunek do pracy. Korzystnym jest również posiadanie przez wychowawców różnorodnych zainteresowań (czytanie, plastyczne, ekologiczne, teatr, pedagogika zabawy, sportowe).

Literatura metodyczna zwraca uwagę na to, że lokal, w którym mieści się świetlica powinien spełniać odpowiednie normy higieniczne, wentylacyjne, powinien posiadać własne oświetlenie naturalne i sztuczne. Ponieważ świetlica zastępuje dziecku na długie godziny dom rodzinny winna wyglądem i atmosferą stwarzać odpowiedni nastrój. Ponadto świetlica powinna być wyposażona w: sprzęt audiowizualny, przybory i urządzenia do gier i zabaw zespołowych, czasopisma, książki, sprzęt i materiały do prowadzenia zajęć specjalistycznych.[44]

W publikacjach pedagogicznych tematy efektywności, potrzeb pracy świetlicowej oraz realizacji nowatorskich programów w okresie przemian obecnego systemu szkolnictwa poruszane są raczej sporadycznie. Jest to skutek trudnej sytuacji finansowej w oświacie,

w opiece społecznej – instytucjach finansowanych ze środków budżetowych. Drastyczne niedofinansowanie szkół w konsekwencji stawia pod znakiem zapytania istnienie świetlic, ponieważ brak jest środków finansowych na ich wyposażenie, prowadzenie i utrzymanie.

Wyposażenie jest zróżnicowane i zależy od inicjatywy kierownictwa i sytuacji ekonomicznej szkoły albo ośrodka pomocy społecznej, pod który podlega dana świetlica. Środki pozyskiwane są z funduszy tychże instytucji albo od nielicznych prywatnych sponsorów. Bywa, że personel świetlic sam angażuje się w odnawianie lub wyposażanie świetlicy. Czasami zdarza się, że w pracę tą angażują się rodzice albo sympatycy szkoły.[45]

W złożonych warunkach współczesnego życia, rodzina i szkoła nie są w stanie wziąć na siebie pełnej odpowiedzialności za wychowanie dzieci i młodzieży. Istotnym uzupełnieniem, zwłaszcza dla dzieci pochodzących z rodzin dotkniętych patologią, jest niewątpliwie świetlica socjoterapeutyczna. Pośredniczy ona między szkołą, domem
a środowiskiem społecznym ucznia. Mimo trudności z jakimi się borykają pracownicy świetlic starają się sprostać stawianym przed nimi wymaganiom, wychodzić naprzeciw aktualnym potrzebom społecznym.

Świetlice socjoterapetyczne działają na terenie całego kraju. Wiadomo, że w miastach jest ich więcej, funkcjonują bardziej prężnie i dostęp do nich jest o wiele łatwiejszy niż np. na wsi. Jest to związane przede wszystkim z tym, że większość świetlic jest finansowych poszczególnych gmin – im bogatsza jest dana gmina, tym łatwiej można „wywalczyć” środki finansowe na działalność świetlicową.

Ze względów finansowych najprężniej działają świetlice socjoterapeutyczne finansowane ze środków gmin warszawskich.

W niniejszej pracy podejmuję próbę zaprezentowania wybranych form pracy
z dziećmi na przykładzie jednej z takich placówek – Świetlicy Socjoterapeutycznej Ośrodka Pomocy Społecznej dla dzielnicy Mokotów w Warszawie przy ulicy Gagarina 27.

Opisywana świetlica podlega pod Dział do spraw Uzależnień Ośrodka Pomocy Społecznej i jest przez niego finansowana. Fundusze, jakimi dysponuje ośrodek

są przyznawane z budżetu m.st. Warszawa dzielnicy Mokotów. Miasto przyznaje budżet

dla Biura Polityki Społecznej na dany rok, a Biuro Polityki Społecznej rozdziela finanse

na programy profilaktyczne. Wyżej wymieniona świetlica jest finansowana z Programu Profilaktyki i Rozwiązywania Problemów Alkoholowych m.st. Warszawa.

Formy pracy z dziećmi w świetlicy od niedawna znalazły swoje miejsce w praktyce pedagogicznej i sferze pomocy dzieciom i młodzieży z rodzin patologicznych. Rozszerzyły się na tyle, iż stały się kluczowym elementem na określenie wszelkich form aktywności wychowawczych, korekcyjnych, socjalnych i leczniczych. Świetlice są przeznaczone dla dzieci i młodzieży z grup ryzyka oraz tych młodych ludzi, których zachowania budzą obawy dorosłych o ich teraźniejszość i przyszłość ze względu na przekraczanie ogólnie uznanych norm. Część dzieci trafia do świetlic z polecenia pedagogów szkolnych, nauczycieli lub kuratorów społecznych, inne dowiadują się o istnieniu takich placówek od rówieśników.

W ramach profilaktyki w świetlicy prowadzone są warsztaty ukierunkowane na wszechstronny rozwój osobowości. Uczestniczące w nich dzieci poznają swe mocne strony, nabierają pewności siebie, rozwijają umiejętności interpersonalne pozwalające im na satysfakcjonujące kontakty z rówieśnikami i dorosłymi. Ponadto uczą się reakcji i odporności na stres, podejmowania decyzji, twórczości i afirmacji życia. Podczas zajęć warsztatowych dzieci same wykonują konkretne ćwiczenia, poznają swoje możliwości psychologiczne, zasady uczenia się, planują powtarzanie materiału, mierzą się z trudnymi zadaniami. Oprócz tego uczą się technik relaksacji, koncentracji i samokontroli. Ponieważ odbywa się to
w grupie, uczestnicy mają możliwość uzyskania informacji, jak inni radzą sobie z podobnymi problemami oraz mogą dowiedzieć się jak są odbierani w pewnych sytuacjach.

Dostarczenie młodzieży odpowiednio zorganizowanych doświadczeń społecznych może wywołać zmianę jej patologicznego sposobu reagowania. W procesie socjalizacji następuje przebudowa sądów poznawczych i przekształcenie wzorów zachowań w relacji

z dorosłymi i rówieśnikami. Taka pomoc realizowana jest między innymi w formie warsztatowej na konkretnych zajęciach dodatkowych, według programu zajęć ustalonego przez Ministerstwo Edukacji Narodowej, zakwalifikowanego jako rodzaj terapii zaburzeń zachowania.

Jak już wspomniałem wcześniej, Świetlica OPS Mokotów proponuje swoim podopiecznym zróżnicowane formy zajęć dodatkowych. Przejdźmy, więc zatem do przybliżenia niektórych z tych zajęć.

Rozdział III

METODY BADAŃ WŁASNYCH.

Badania jakościowe w pedagogice

3.1 OGÓLNE ROZUMIENIE BADAŃ JAKOSCIOWYCH

Badania jakościowe łącznie z charakterystycznymi dla nich metodami polegają na dokonywaniu analizy badanych zjawisk, na wyróżnianiu w nich elementarnych części składowych, na wykrywaniu zachodzących między nimi związków i zależności, na charakteryzowaniu ich struktury całościowej, na interpretacji ich sensu lub spełnianej przez nie funkcji itp.

Nade wszystko umożliwiają one dokonanie jakościowego opisu i analizy badanych faktów, zjawisk czy procesów. Odbywa się to głównie w formie narracyjnej lub eseistycznej, z wykluczeniem na ogół wszelkich zawiłych zestawień liczbowych i obliczeń statystycznych. W tym znaczeniu badania jakościowe są oczywistym przeciwieństwem badań ilościowych. Ale bynajmniej się one nie wykluczają, lecz wzajemnie uzupełniają i dopełniają. Poza tym badania jakościowe są zazwyczaj opisem i interpretacją pewnego ciągu zdarzeń, w tym także subiektywnych doświadczeń i odczuć zarówno osób badanych, jak i osoby je przeprowadzającej.

Rozumiane w ten sposób badania nazywa się nierzadko również badaniami etnograficznymi, terenowymi, alternatywnymi lub antropologicznymi, a niekiedy mikroetnograficznymi lub ekologicznymi.

Współcześnie badania jakościowe uważa się na ogół za wyraźnie przeciwstawne podejściu ilościowemu i poniekąd także obiektywistycznemu w badaniach pedagogicznych. Przeto zalicza sieje do tzw. badań „miękkich", tj. przeprowadzanych za pomocą nie
u strukturalizowanych metod i technik badawczych. Istotę ich upatruje się nade wszystko nie tyle w wyjaśnianiu badanych zjawisk, czyli w ustalaniu występujących wśród nich powiązań przyczynowo-skutkowych, (co jest głównym przedmiotem badań ilościowych), ile
w rozumieniu i interpretacji interesujących badacza zjawisk.

3.2. ANALIZA KONTEKSTU SYTUACYJNEGO BADANYCH ZJAWISK

Dużą wagę przywiązuje się w badaniach jakościowych do analizy kontekstu sytuacyjnego poznawanych zjawisk i to w dwojakim wymiarze: jednostkowym i społecznym. Zakłada się tu, iż badane zjawiska nie są na ogół poznawalne poza swym kontekstem sytuacyjnym, czyli współtowarzyszącymi im faktami, procesami, zjawiskami, zdarzeniami. One dopiero nadają badanym zjawiskom właściwy sens oraz pozwalają na prawdziwie wielostronny opis i interpretację interesujących badacza zjawisk, co pozwala na lepsze ich rozumienie. Postulat uwzględniania w badaniach jakościowych kontekstu sytuacyjnego badanych zjawisk zakłada także poznawanie ich w rozwoju i warunkach naturalnych. Umożliwić ma to ukazanie złożoności, plastyczności i autentyczności interesujących badacza zjawisk. Z tego powodu w badaniach jakościowych obowiązuje dyrektywa: „Idź i zobacz!",
i to z reguły bez odwoływania się do jakiejś z góry przyjętej teorii. Obudowę teoretyczną poszukiwanych rozwiązań naukowo-badawczych zaleca się opracowywać lub odpowiednio dobierać (przystosowywać) dopiero w trakcie prowadzenia badań albo po ich przeprowadzeniu. Tak, więc badania jakościowe nie wymagają uzasadnienia teoretycznego. Teoria w tego typu badaniach jest raczej wykorzystywana do pomocy w rozumieniu tego, co już zostało zaobserwowane, niż do dyktowania, czego powinno się szukać. W ten sposób pragnie się tworzyć teorie zgodnie z konkretnym i bezpośrednim doświadczeniem badacza, które jest jego udziałem w toku przeprowadzanych przez niego badań. Opracowywana teoria jest raczej uwieńczeniem badań, niż ich uzasadnieniem i ukierunkowaniem, jak ma to miejsce w przypadku badań ilościowych. W badaniach jakościowych — z tych samych powodów, dla których rezygnuje się celowo z obudowy teoretycznej badań przed ich podjęciem — nie przywiązuje się wagi do precyzyjnie sformułowanych celów badawczych i hipotez roboczych, formalizacji języka, jakim posługujemy się w trakcie badań, a także skategoryzowania podejścia badawczego.

Co więcej, „wszelkie przedwczesne strukturalizacje uważa się nawet za szkodliwe zawężenie perspektywy badawczej na wstępie badań. Dzięki temu pragnie się objąć wiele różnych cech badanego.

3.3. ROLA OSÓB BADANYCH W BADANIACH JAKOŚCIOWYCH

Nie ulega wątpliwości, że w badaniach jakościowych szczególną rolę przypisuje się osobom badanym. Tak na przykład u badanych nauczycieli wysoko docenia się ich doświadczenie zawodowe, a wielu z nich uważa się za niezawodnych doradców, mogących wydatnie pomóc w rozwiązywaniu badanego problemu. Także dzieci i młodzież traktuje się jako osoby, od których można się wiele dowiedzieć i nauczyć. One to bowiem są często naocznymi świadkami tego, czego dotyczą badania. Wprawdzie nie zawsze można przyznać im rację i nader często się mylą, jednak omyłki takie dla wytrawnego badacza nie są bez znaczenia w jego poszukiwaniach naukowo-badawczych.

Badania jakościowe mają, zatem to do siebie, że nie istnieje dla nich jakakolwiek granica demarkacyjna dzieląca osoby przeprowadzające badania ód osób badanych. Zakłada się,

że wszyscy tu mają do spełnienia podobną rolę. Dzieje się tak oczywiście przede wszystkim

w fazie gromadzenia materiału badawczego (wyników badań). Wymaga to podmiotowego potraktowania osób badanych, tj. nawiązania z nimi bezpośrednich kontaktów na zasadzie „równego z równym", w sposób partnerski, a nie z pozycji osoby lepiej obeznanej czy „wszechwiedzącej”.

3.4. BADANIA JAKOŚCIOWE DOPEŁNIENIEM BADAŃ ILOŚCIOWYCH

Warto pamiętać też, że wszelki opis i analiza ilościowa w badaniach pedagogicznych bez zadowalającego podejścia jakościowego są w istocie rzeczy mało trafne i mało rzetelne, ponieważ niedostatecznie wnika się w sposób rozumienia przez osoby badane uwzględnionych tam zmiennych i ich wskaźników. W tym dopomóc wydatnie mogą badania jakościowe. Toteż słusznie postuluje się, aby w każdym niemal badaniu ilościowym nie rezygnować również z podejścia jakościowego. Konieczność taka zachodzi szczególnie
w eksperymencie pedagogicznym. Tutaj zastosowane zmienne niezależne, tj. wprowadzone formy oddziaływań wychowawczych, domagają się wręcz dokładnego opisu i analizy jakościowej. Bez takiego podejścia lub w przypadku ograniczenia się wyłącznie do nader schematycznego opisu zmiennych niezależnych zastosowany eksperyment pedagogiczny mija się całkowicie z celem. Tak naprawdę bowiem nie wiadomo wtedy, co rzeczywiście potwierdzają zmienne zależne, także te poddane drobiazgowej i wnikliwej analizie statystycznej. Innym przykładem konieczności uzupełniania i zarazem pogłębiania badań ilościowych opisem i analizą jakościową badanych zjawisk są badania przy pomocy skal ocen. W wyniku ich stosowania, np. w postaci pytań skategoryzowanych, otrzymujemy bogaty materiał nadający się do obliczeń statystycznych, lecz uniemożliwiający szerszy opis rozumienia składanych przez osoby badane odpowiedzi wedle zasugerowanej im skali.
Z drugiej strony warto również pamiętać, że niedosyt budzą także badania jakościowe, np. dokonane wyłącznie za pomocą obserwacji (nie kategoryzowanej) lub wypracowania, pozbawione wsparcia metodami badań ilościowych. Łączne stosowanie badań jakościowych
i ilościowych w pedagogice wynika przede wszystkim z ogromnej złożoności i osobliwości przedmiotu jej zainteresowań. Błędem jednak byłoby potraktowanie na równi obu typów badań w każdym przypadku poszukiwań naukowo-badawczych. Postępowanie takie sprzeniewierzałoby się założeniu wedle, którego metody należy podporządkowywać cechom przedmiotu, a nie poddawać przekształceniom przedmiotu tak, aby poddawał się on z góry przyjętym i za modelowe uznanym sposobom rejestrowania i analizowania faktów. Wśród cech tych są z pewnością takie, które dają się poznać w szczególności metodami ilościowymi lub jakościowymi, a także takie, które poddają się zarówno ilościowemu, jak i jakościowemu podejściu badawczemu. Tych ostatnich cech jest najwięcej i dlatego chyba w większości poczynań badawczych użyteczne mogą okazać się obydwa typy badań. Trudno, zatem byłoby nie uznać komplementarnego charakteru badań jakościowych i ilościowych. Jedne i drugie badania wydają się ni

Formy i metody pracy w świetlicy socjoterapeutycznej z dziećmi z rodzin dysfunkcyjnych

Tytuł pracy: Formy i metody pracy w świetlicy socjoterapeutycznej z dziećmi z rodzin dysfunkcyjnych