PEDAGOGIUM WSPR. Studia licencjackie, uzupełniające studia magisterskie, studia podyplomowe

Zgodnie z art. 239 Ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym z dnia 27-07-2005 r. i art. 15a ustawy z dnia 04-02-1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz. U. z 2000 r. Nr 80, poz. 904, z późn. zm.) Uczelni w rozumieniu przepisów o szkolnictwie wyższym przysługuje pierwszeństwo w opublikowaniu pracy dyplomowej studenta. Realizując ten zapis Pedagogium Wyższa Szkoła Pedagogiki Resocjalizacyjnej w Warszawie na niniejszej stronie (www.pedagogium.com.pl) publikuje wszystkie prace dyplomowe swoich studentów. Materiały publikowane na tej stronie chronione są prawem autorskim. W przypadku wykrycia naruszenia praw autorskich należy powyższy fakt zgłosić na adres rektorat@pedagogium.edu.pl.

PEDAGOGIUM

Wyższa Szkoła Pedagogiki Resocjalizacyjnej w Warszawie

Izabela Paulina Wołkiewicz

Numer albumu 16004

Hierarchia wartości młodzieży licealnej na podstawie Liceum Ogólnokształcącego

im. H. i K. Gnoińskich w Siennicy.

Hierarchy of values of the high school students on the Secondary School of H. i K. Gnoinscy in Siennica.

Praca licencjacka

na kierunku Pedagogika

specjalności Resocjalizacja społecznie nieprzystosowanych

Praca wykonana pod kierunkiem dr Sławomira Sobczaka

Warszawa 2007

Oświadczenie promotora pracy

Oświadczam, że niniejsza praca została przygotowana pod moim kierunkiem i stwierdzam, że

spełnia warunki do przedstawienia jej w postępowaniu o nadaniu tytułu zawodowego.

…………………….. ………………………………………………………..

(data) (podpis promotora pracy dyplomowej)

Oświadczenie autora pracy

Świadom odpowiedzialności prawnej oświadczam, że niniejsza praca dyplomowa została napisana przeze mnie samodzielnie i nie zawiera treści uzyskanych w sposób niezgodny z obowiązującymi przepisami.

Oświadczam, że przedstawiona praca nie była wcześniej przedmiotem procedur związanych z uzyskaniem tytułu zawodowego lub stopnia naukowego w wyższej uczelni.

Oświadczam ponadto, że niniejsza wersja pracy jest identyczna z załączoną wersją elektroniczną.

……………… ……………………………………………………………….

(data) (podpis autora pracy dyplomowej)

Streszczenie

Tytuł pracy: Hierarchia wartości młodzieży na podstawie Liceum

Ogólnokształcącego im. H. i K. Gnoińskich w Siennicy.

Tytuł pracy: Hierarchy of values of the high school students on the

Secondary School of H. i K. Gnoinscy in Siennica.

Streszczenie pracy.

Praca pod tytułem „ Hierarchia wartości młodzieży na podstawie Liceum Ogólnokształcącego im. H. i K. Gnoińskich w Siennicy” to przedstawienie analizy i wyników badania dotyczącego wartości akceptowanych przez młodzież w wieku 16 – 17 lat. Praca przedstawia porównanie najważniejszych wartości miedzy dziewczętami a chłopcami z liceum. W pracy także ukazano podstawowe zagadnienia dotyczące i związane z wartościami np. typologia wartości, koncepcje wartości. W rozdziale drugim przedstawiono rozumienie wartości ze względu na psychologiczny i pedagogiczny sens, a także poruszono kwestie potrzeb i wychowania do wartości.

Słowa kluczowe – wartość, hierarchia wartości, wartość ostateczna, wartość instrumentalna, młodzież, aksjologia

Keywords – value, hierarchy of values, final value, instrumental value, youth, axiology

Spis treści

WSTĘP………………………………………………………………...1

ROZDZIAŁ 1. PODSTAWOWE POJĘCIA DOTYCZĄCE WARTOŚCI….2

1.1. Treść, zakres i pojęcie słowa „wartość”............................................................2

1.2. Koncepcja subiektywistyczna i obiektywistyczna wartości…………………..7

1.3. Typologia wartości……………………………………………………………9

1.4. Pojęcie hierarchii wartości…………………………………………………...14

ROZDZIAŁ 2. PSYCHOLOGICZNY, PEDAGOGICZNY SPOSÓB

ROZUMIENIA WARTOŚCI…………………………………17

2.1. Wartości z psychologicznego punktu widzenia……………………………...17

2.2. Wartości a potrzeby………………………………………………………….20

2.3. Wartości a wychowanie……………………………………………………...23

ROZDZIAŁ 3. BADANIA NAD WARTOŚCIAMI MŁODZIEŻY

LICEALNEJ……………………………………………………27

3.1. Cel, przedmiot badań, problemy badawcze………………………………….27

3.2. Wybór terenu i osób badanych………………………………………………29

3.3. Metoda badań, narzędzie badawcze…………………………………………30

3.4. Wyniki i analiza badań………………………………………………………31

3.5. Podsumowanie……………………………………………………………….38

BIBLIOGRAFIA………………………………………………………………..39

SPIS WYKRESÓW…………………………………………………………......41

SPIS ZAŁĄCZNIKÓW..……………………………………………………......41

ROZDZIAŁ 1

PODSTAWOWE POJĘCIA DOTYCZĄCE WARTOŚCI

Wartości nie należą do pojęć jednoznacznych. Jest wiele kontrowersji wokół ich istoty i znaczenia w życiu człowieka. Słowo „wartość” jest używane zarówno w języku potocznym, jak i tym, którym posługują się uczeni, ale także w życiu codziennym. Mimo tego nie jest ono wcale tak łatwe do zdefiniowania.

1.1. TREŚĆ, ZAKRES I POJĘCIE SŁOWA „WARTOŚĆ”

Termin „wartość” (łac. valere, franc. valeur, ang. value), pochodzi od czasownika „być wartościowym” i wszedł do słownika filozoficznego stosunkowo niedawno, bo dopiero pod koniec dziewiętnastego wieku. Do tego czasu tradycja posługiwała się określeniem dobro.[1] Początkowo termin wartość należał do języka codziennego i oznaczał: zdrowie fizyczne, odwagę i męstwo, siłę, moc charakteru itp. Potem zaczęto mówić o wartościach na terenie nauk szczegółowych: muzyce, sztuce, matematyce, naukach prawnych i ekonomicznych. Dość często zamiast słowa „wartość” używano wyrazów synonimicznych takich jak: idea, dobro, znaczenie i doskonałość. Wyrazy te pokrywają się praktycznie z tym terminem jednak nie całkowicie i nie zawsze. Wartość jest pojęciem na tyle ogólnym, że zawiera w sobie wszystkie inne określenia. Współcześnie słowo „wartość” jest używane w trzech znaczeniach. Po pierwsze, termin ten oznacza własną rzecz, albo rzecz, która jest obdarzona tą własnością. Po drugie, w nazwie potocznej słowo to ma znaczenie dodatnie, natomiast w filozoficznym języku jest także używane w języku ujemnym. W życiu codziennym mówi się, że wartością jest sprawiedliwość, zdrowie, miłość a kłamstwo, brzydota i choroba nie są wartościami. W filozofii są to wartości ujemne.

Po trzecie, wartości w węższym sensie to wartości gospodarcze, na przykład wartości ekonomiczne a w sensie szerszym to wartości filozoficzne[2]

Zdefiniowanie pojęcia „wartości” nie jest rzeczą prostą. Według W. Tatarkiewicza „zdefiniowanie wartości jest trudne, jeśli w ogóle możliwe (…). To co wygląda na definicję wartości, jest raczej zastąpieniem wyrazu przez inny wyraz mniej więcej to samo znaczący np. dobro”[3]. Według Słownika języka polskiego „wartość – to ile coś jest warte; cecha przedmiotu, materiału, znaczenie ważność”[4]. Potocznie termin ten utożsamiany jest z tym co cenne, godne pożądania, odpowiadające wysokim wymaganiom, cel dążeń ludzkich. Można powiedzieć, że są to różnego rodzaju przekonania, ideały a także przedmioty materialne uznawane przez jednostki i zbiorowość społeczną za szczególnie cenne. M. Łobocki, uważa że „wartość jest to wszystko, co uchodzi za ważne i cenne dla jednostki i społeczeństwa oraz jest godne pożądania, co łączy się z pozytywnymi przeżyciami i stanowi jednocześnie cel dążeń ludzkich”[5].

„Wartości można też rozumieć jako duchowe, moralne przekonanie jednostek i grup społecznych kierujące postawami oraz zachowaniami jednostkowymi i zbiorowymi”[6]. Można więc stwierdzić, że wartością jest wszystko to, co stanowi przedmiot postaw, potrzeb, dążeń człowieka. Tak rozumiane pojęcie wartości to zdaniem L. Dyczewskiego „jakieś ważne dobra (…) bardziej od innych warte tego, by je w życiu osiągnąć”[7].

Z tego przeglądu stanowisk wynika, że kryteria opisu terminu wartości są bardzo zróżnicowane. Pojecie to raz jest celem, innym razem kryterium wyboru motywów działania, czasem jest przypisana do przedmiotu albo jest odzwierciedleniem przekonań człowieka. Niemożliwe jest jednak podanie takiej definicji terminu wartość, by mogła ona zostać przyjęta przez wszystkich, którzy na ten temat się wypowiadają. Natomiast można pogrupować definicje wartości. Dokonała tego M. Misztal, która wyróżniła trzy kategorie definicji wartości. Pierwsza kategoria to definicje psychologiczne, w których wartości traktuje się jako zjawiska indywidualne (zinternalizowane doświadczenie). Druga kategoria to definicje socjologiczne, w których wartościom nadaje się wymiar społeczny. Ostatnią kategorią są definicje kulturowe, które podkreślają uniwersalny wymiar wartości możliwie wewnętrznych wobec człowieka, dominujących w danym społeczeństwie[8]. Pojęcie wartości z języka potocznego przeszło do różnych dyscyplin naukowych np. matematyka odróżnia wartości pozytywne (np. 5) i negatywne (- 5), w muzyce wartością określa się miarę rytmu a w naukach prawnych oznacza zdolność do wytwarzania skutków prawnych. W ekonomii słowo „wartość” jest na ogół utożsamiane ze słowem „cena”. To znaczy: wartością towaru jest cena, jaką trzeba zapłacić na danym rynku[9].

O wartościach mówią także nauki socjologiczne i psychologiczne, które wzajemnie się uzupełniają w tym względzie. W psychologii „wartości” bywają utożsamiane np. z wiodącymi motywami działania ludzi lub z czynnikami powiązanymi wzajemnie z uczuciami, które nadają ludzkim przeżyciom specyficzny profil[10]. Psychologiczny sens wartości jest stosowany w odniesieniu do wielu zachowań człowieka, np. sympatii, ocen, miłości, potrzeb, pragnień. Psychologia koncentruje uwagę na indywidualnym człowieku a wartość łączy się głównie z jego wewnętrznym stanem, doświadczeniem czy przeżyciem. W psychologii funkcjonują różne ujęcia wartości, np: „Wartość jest to wyobrażone przez jednostkę przeżycie psychiczne, wiązane przez nią z zajściem w rzeczywistości stanu nagrody. Inaczej ujmując, jest to wyobrażone przeżycie pozytywne, związane z zajściem w rzeczywistości określonego stanu rzeczy”[11]. Inne ujęcie wartości w sensie psychologicznym podkreśla funkcję poznawczą doświadczenia wartości, a jeszcze inne łączą wartość z postawą lub charakterem człowieka.

Nauki socjologiczne nie abstrahują od konkretno – jednostkowego charakteru wartości, lecz uwzględniają przede wszystkim społeczne ich uwarunkowania[12]. Socjologia jako nauka jest w zasadzie opisem ludzkich postaw i zachowań, dlatego też pojęcie wartości ujmowane jest w szerokim znaczeniu. Sens indywidualny i społeczny pojęcia wartości łączy definicja, jaką zaproponował C. Kluckhohn: „Wartość jest sprecyzowaną lub dającą się wywnioskować koncepcją tego, co godne pożądania, charakterystyczną dla jednostki lub grupy i wywierającą wpływ na wybór spośród dostępnych sposobów, środków i celów działania”[13].

Szczepański wartość określa jako „dowolny przedmiot materialny czy idealny, ideę lub instytucję, przedmiot rzeczywisty lub wyimaginowany, w stosunku do którego jednostki lub zbiorowości przyjmują postawę szacunku, przypisują im ważną rolę w życiu, dążenie do jego osiągnięcia odczuwają jako przymus”[14]. To rozumienie wartości jest dość szerokie, ponieważ obejmuje swym mianem tak różne przedmioty, jak: idea, instytucja i byt materialny. Poszczególni socjologowie charakteryzują wartość w sposób często odmienny, choć nie wykluczający się wzajemnie: jedni widzą w niej normę ludzkiego działania, inni fakt empiryczny. Pierwsze znaczenie występuje w opisie M. Marody „Wartości interpretowane teologicznie są wyznaczone przez ludzkie pragnienia., chęci lub preferencje. W definicji normatywnej na to pragnienie, chęć i preferencje nakładany jest warunek – muszą być w jakiś sposób usprawiedliwiony”[15]. Można zatem stwierdzić, że wartość w socjologii ujmowana jest jako cel czy nawet norma ludzkiego działania. Postrzeganie w wartościach faktu empirycznego, ujął w swoim opisie Znaniecki, który twierdzi że: „Przez wartość społeczną rozumiemy każdy fakt posiadający treść empiryczną dostępną członkom grupy społecznej i znaczenie, ze względu na które jest on lub może być przedmiotem działania”[16].

Socjologiczny sens pojęcia wartości zróżnicowany jest u poszczególnych autorów, może być: indywidualny-społeczny, podmiotowy lub przedmiotowy, empiryczny lub normatywny, przeżyciowo-emocjonalny. Na terenie socjologii dominuje humanistyczne podejście do wartości. Pojęcie wartości wiąże się z badaniem całości doświadczenia ludzkiego, zewnętrznego i wewnętrznego, zarówno praktycznej działalności człowieka, jak i jego wyobraźni, intuicji i rozumowania moralnego.

Jeżeli chodzi o filozoficzny sens pojęcia „wartości” jest on zróżnicowany w poszczególnych nurtach filozoficznych. Idea wartości w filozofii powiązana jest z koncepcjami człowieka, bytu, świata, społeczności. Bogactwo ujęć pojęcia wartości wymaga wstępnego uporządkowania. Należy rozgraniczyć sens wartości: przedmiotowy i podmiotowy. Wartości ujmowane w sensie podmiotowym, rozumiane najczęściej są jako: idee, cele działania, postawy, normy, doświadczenia. Platon wartości interpretował jako poza i ponad – światowe idee, które także posiadają profil normatywny w odniesieniu do ludzkiego działania. Współczesna filozofia chrześcijańska często mówi o wartościach. W nurcie filozofii augustyńskiej, wartości to przede wszystkim specyficzny rodzaj personalnego doświadczenia prawdy , miłości, przyjaźni, dobra itp. Szeroko rozumianym nurcie filozofii podmiotu wartość ujmuje się także jako: normę postępowania, osąd, ocenę. Do kategorii ujęć podmiotowych należy np. określenie A. Grzegorczyka, dla którego wartość jest „faktem psychicznym o charakterze afektywno-poznawczym”[17], a także definicja Rokeacha, który określa wartość jako „typ przekonania, centralnie umieszczonego w ogólnym systemie przekonań jednostki, o tym, jak powinna lub nie powinna ona postępować, lub o pewnym ekstremalnym stanie świata, który jest wart lub niewart osiągnięcia”[18]. To ostatnie określenie akcentuje wyrażaną często tezę, że wartości odgrywają szczególną rolę w systemie przekonań każdej jednostki, zajmują w nim miejsce centralne i wywierają ogromny wpływ na inne bardziej zmienne składniki systemu przekonań np. postawy.

W rozumieniu przedmiotowym wartość jest pewnym zewnętrznym przedmiotem, obiektem potrzeby, postawy czy pożądania[19]. Występują tu jednak pewne niuanse znaczeniowe. Wartością może być nazwany przedmiot w całości bądź tylko pewne jego cechy – te, do których odnosi się aktywność podmiotowa. Czasem też wartością nazywa się nie przedmiot, ale znaczenie czy istotność, jakie ten przedmiot ma dla podmiotu. Mówi się więc, że coś jest wartością dla kogoś albo coś ma wartość dla kogoś. Wartości przedstawiane w sensie przedmiotowym, charakterystyczne są dla filozofii arystotelesowsko – tomistycznej, choć takie znaczenie pojawia się również w augustynizmie. Wartość interpretowana w tym sensie może oznaczać rzecz konkretną i jej względnie specyficzną właściwość o charakterze jakościowym. Wartością jest coś lub to, co istnieje (tkwi) w czymś. Wartość określa się jako „serce bytu”[20]. J. Sztumski uważa że „wartość to obiektywna treść i zawartość bytu, zawarte w nim możliwości, jego aktualne lub potencjonalne bogactwo, specyficzna struktura”[21].

W filozofii w celu wyrażania tego, co obecnie kojarzy się ze słowem „wartość”, posługiwano się pierwotnie terminem „dobro”, ale nie tylko nim. Lavelle zauważa, że ze słowem tym utożsamiano również: „ideał”, „wyborność”, „doskonałość”, „prawidło”, czy też „miarę obowiązującą”, jako wzór idealny, „ważność”, „coś co ma szczególne znaczenie” itp.[22].

Najczęściej wartości opisuje się jako relacje pomiędzy podmiotem a przedmiotem. Tego rodzaju opisy mają dawną tradycję, ponieważ już Arystoteles opisał dobro jako przedmiot ludzkich pragnień[23]. Można także mówić o opisie wartości jako relacji pomiędzy przedmiotem a podmiotem, czyli realnie istniejącym bytem (jego cechą, treścią) a człowiekiem. Nie ma wartości bez przedmiotu ani podmiotu. Wartość zawsze tkwi w czymś, równie jest przedmiotem pragnienia, czy dążenia dla kogoś. B. Nawroczyński stwierdził, że wartość to „cecha, która przysługuje przedmiotowi ze względu na to, że może on zaspokoić potrzeby człowieka.[24]. Wartości istnieją w przedmiocie, ale to podmiot nadaje im znaczenie. A. Krąpiec, nawiązując do tomistycznej teorii, zaproponował następujący opis: „Wartość to jakość bytu, o ile jest przedmiotem instytucyjnych aktów poznawczo – dążeniowych”[25]. Bardziej rozbudowany opis wartości sformułował polski teolog Wincenty Granat: „Wartością nazywa się wszystko, co skłania emocjonalne i wolitywne władze człowieka, aby dążyły ku temu, co wzbudza przyjemność, radość, zaspokaja zmysł estetyczny czy też uczucia religijne i moralne lub w ogóle odpowiada jakimś wymogom ludzkiej natury”[26].

Zainteresowania filozofów problematyką wartości doprowadziły do powstania ogólnej teorii wartości, jako nowej dziedziny filozofii. Wyodrębnienie teorii wartości, uporządkowanie jej pojęć, dokonało się stosunkowo późno, bo dopiero w drugiej połowie XIX w. Największe zasługi położyli w tym względzie filozofowie: Rudolf Herman Lotze, Wilhelm Windelband, Heinrich Rickert. Teoria wartości powstała równolegle do autonomizacji nauk humanistyki wobec dyscyplin przyrodniczych i matematycznych, jak i o jej naukowym statusie w ogóle[27].

Zakończenie pierwszego etapu kształtowania się nauk o wartościach zbiegło się z powstaniem terminu „aksjologia”. Problematyka aksjologiczna znalazła miejsce w strukturze filozofii, jako specjalny dział, po teorii bytu i teorii poznania.

1.2. KONCEPCJA SUBIEKTYWISTYCZNA I OBIEKTYWISTYCZNA

WARTOŚCI

Jedną z ważniejszych spraw w filozofii wartości jest kwestia subiektywizmu i obiektywizmu wartości. Zasadne rozgraniczenie subiektywistycznych i obiektywistycznych teorii aksjologicznych wymaga odwołania się do kryteriów różniących oba stanowiska. Problem obiektywizmu i subiektywizmu aksjologicznego, inaczej relatywizmu wartości, wywołuje spory wśród filozofów. Zwolennicy stanowiska obiektywistycznego ujmuję wartości jako pewną cechę przynależną przedmiotowi[28]. Zwolennicy subiektywizmu traktują wartości jako pewną cechę nadaną przedmiotowi przez podmiot. Wartość ma charakter subiektywny, bo jest zawsze dla kogoś i w jakimś stopniu w sposób pośredni lub bezpośredni zaspokaja jego potrzeby[29].

Protagoras wyznając zasadę, że człowiek jest miarą wszystkich rzeczy, przyznał, że o wartościach rzeczy decyduje nie rzeczywistość, ale człowiek i jego subiektywne uczucie. Zgodne z koncepcją subiektywistyczną nie ma wartości samych w sobie, a więc istniejących obiektywnie. Pojawiają się one jako rezultat naszych subiektywnych doznań (percepcji, odczuć) i są uzależnione od odniesienia do kogoś i czegoś. Wartości są więc zmienne, zależne od czasu, miejsca i okoliczności oraz od tego, kto się do nich odnosi i w nich uczestniczy. Wartości są zatem subiektywnym zjawiskiem świadomości człowieka, to znaczy, że poza jego świadomością nie istnieją i nie mają sensu. Podstawą istnienia wartości jest więc subiektywny stosunek podmiotu do rzeczy, w którym wyraża się stosunek między kształtowanymi potrzebami zbiorowości a przedmiotami ich zaspokajania, odnajdowanymi w świecie społecznym oraz przyrodniczym. Niektórzy zwolennicy aksjologicznego subiektywizmu odwołują się do przesłanek związanych ze statusem podmiotu, tj. człowieka. Ich argumentacja może być trojaka. Po pierwsze, zwolennicy ontologicznego idealizmu poznawany przedmiot traktują jedynie jako korelat poznającego podmiotu, a więc kwestionują odrębność i autonomię zewnętrznego świata[30]. Inni zwolennicy subiektywizmu wartości stwierdzają, że wielość i zróżnicowanie ludzi (środowiskowe, fizyczne, psychiczne) uniemożliwia zgodność opinii w odniesieniu do sfery wartości, co jest równoznaczne z subiektywizmem w ich ocenie. Po trzecie, zmienność sytuacji życiowych każdego człowieka wyklucza obiektywny i uniwersalny charakter osądu aksjologicznego.

Początek obiektywistycznej koncepcji istnienia wartości dał Arystoteles, nadając rzeczom różne, adekwatne wartości. Według tej koncepcji wartości istnieją w sposób obiektywny, to znaczy niezależnie od tego, jak oceniają je ludzie, niezależnie od ich zainteresowań i upodobań. Wartościom przysługuje charakter absolutny i autonomiczny. Przykładem tego rodzaju wartości są: prawda, dobro, piękno i sprawiedliwość. Wartości istnieją dzięki człowiekowi i przez człowieka - „żyją” w człowieku. W jego świadomości oraz dążeniach i aspiracjach – stanowią tworzony przezeń świat[31]. Zarazem człowiek żyje dzięki wartościom, uprzedmiotawia się, realizuje i rozwija przez „obiektywizację” aprobowanego świata wartości, przez ich ucieleśnienie.

Współcześnie próbuje się podważać każdą z koncepcji istnienia wartości. Coraz wyraźniej zarysowuje się tendencja do traktowania wartości jako zjawisk obiektywnych, gdyż wywoływanych przez cechy przedmiotów istniejących niezależnie od naszej świadomości, a jednocześnie zjawisk subiektywnych, odczuwanych przez jednostki i grupy ludzi. Przyjmuje się zatem, że wszelkim wartościom przysługuje charakter obiektywno – subiektywny (przedmiotowo – podmiotowy)[32].

1.3. TYPOLOGIA WARTOŚCI

Wielość i różnorodność wartości wymaga ich uporządkowania i kwalifikacji. Takie próby były wielokrotnie podejmowane przez współczesnych aksjologów. Warto więc przypomnieć najbardziej interesujące typologie wartości następujących filozofów: Hessena, Tatarkiewicza, Hildebranda, Shelera, Ingardena, Elzenberga[33].

Elementy fenomenologii i myśli augustyńskiej łączył w swej twórczości Johannes Hessen, który w swej typologii aksjologicznej wyróżnił wartości formalne i wartości materialne[34]. Formalne wartości dzielą się na wartości autonomiczne i pochodne. Wartości materialne obejmują wartości witalne, duchowe (estetyczne, etyczne, logiczne), wartości zmysłowo – ludyczne, ekonomiczne i religijne.

R. Ingarden, wyróżnił następujące typy wartości: 1) witalne, powiązane z utylitarnymi i przyjemnościowymi; 2) kulturowe – w tym poznawcze, estetyczne i socjalne(obyczajowe), oraz 3) moralne w węższym znaczeniu[35]. Rozbudowaną typologię wartości zaproponował J. Lipiec, który uwzględnił dwojakie kryteria: ilościowe i jakościowe[36]. Jeżeli chodzi o kryteria ilościowe, można w nich wyodrębnić takie wartości: 1) osobowe, społeczne i ogólnoludzkie; 2) moralne pozytywne, negatywne i neutralne; 3) sytuacyjne i powszechne. Kryteria jakościowe pozwalają wyróżnić wartości: 1) egzystencjalne (decydujące o istnieniu); esencjalne (związane ze sposobem bytowania) i ornamentalne (ułatwiające życie człowieka); 2) autoteliczne i instrumentalne; 3) trwałe i zmienne; 4) absolutne i relatywne[37]

H. Elzenberg wybitny polski aksjolog, rozgraniczył dwa podstawowe i opozycyjne względem siebie typy wartości: utylitarne i perfekcyjno – powinnościowe (etyczne)[38].

Interesującą typologię wartości przedstawia M. Sheler. Wyróżnia on cztery podstawowe typy wartości: witalne, zmysłowe, duchowe i religijne. Jego klasyfikacja wartości opiera się na personalistycznej koncepcji człowieka i na teistycznym światopoglądzie. Wartości witalne służą życiu biologicznemu, którego zachowanie i rozwój domaga się posiadania wartości ekonomicznych. Wartości zmysłowe korelują ze sferą sensytywno – popędową natury ludzkiej. Wartości duchowe obejmują wartości poznawcze, estetyczne i etyczne, których podstawą jest życie psychiczno – umysłowe ludzi. Wreszcie wartości religijne dotyczą relacji między człowiekiem a Bogiem.

Następną klasyfikację wartości zaproponował W. Tatarkiewicz. Wyróżnił takie typy wartości, którymi są: 1) autoteliczne i pochodne, 2) osób i rzeczy, 3) nieskończone i skończone[39].

Dietrich von Hildebrand, następny przedstawiciel fenomenologii, wyodrębnił cztery typy wartości: formalne, bytu stworzonego, ontologiczne i kwalitatywne. Wartości formalne to oczywiście istota i istnienie bytu. Wartości bytu stworzonego zaś koncentrują się na godności stworzeń jaką otrzymały one od Boga. Wartości kwalitatywne to takie, które występują wyłącznie w świecie ludzkim i uwidaczniają się w efekcie jego aktywności, są to: piękno, prawda, dobro. Ostatnie wartości ontologiczne powiązane są z naturą poszczególnych bytów, np. człowiek jest obrazem Boga[40]

Przedstawione powyżej typologie wartości mają różnorodny charakter, u ich podstaw jednak znajdują się odmienne kryteria i założenia systemowe. Wartości są ściśle związane z koncepcją człowieka, koncepcją bytu natomiast klasyfikacje wartości są pochodne wobec sposobu rozumienia wartości jako takiej. Przyjmując dualistyczną koncepcję wartości, należy wyróżnić trzy podstawowe kryteria, za pomącą których można klasyfikować i ustalać skalę wartości, a mianowicie kryteria przedmiotowe, podmiotowe i formalno – profilowe[41].

Każda wartość jest relacją między przedmiotem a podmiotem, przy czym oba elementy relacji mogą posiadać różnorodny charakter. Mając na uwadze aspekt przedmiotowy, można wyróżnić takie typy wartości: 1) wartości rzeczy i osób (personalne), 2) wartości przynależne do świata ożywionego, nieożywionego i psychiczno – umysłowego, 3) naturalne wartości bytów samoistnych (substancjalnych) i wartości akcydentalne (właściwości posiadane przez substancje).

Wartość zawsze powiązana jest z człowiekiem jako bytem osobowym. Podmiotowy element wartości pozwala wyodrębnić następujące ich typy: 1) wartości materialno – ekonomiczne, 2) wartości biologiczno – witalne, 3) wartości sensytywno – emocjonalne i ludyczne, 4) wartości poznawczo – intelektualne (koncentrujące się na prawdzie), 5) wartości artystyczno – estetyczne (powiązane z fenomenem piękna), 6) wartości moralno – obyczajowe, 7) wartości religijno - sakralne[42] .

Uwzględniając aspekt formalny i ogólny profil wartości, można wyodrębnić następujące ich typy: 1) wartości pozytywne i opozycyjne wobec antywartości, 2) wartości pierwotne (autoteliczne) i pochodne, 3) wartości absolutne i relatywne, 4) wartości konkretno – realne, wartości idealne, 5) wartości instrumentalno – utylitarne, 6) wartości skończone i nieskończone, 7) wartości indywidualne i społeczne, 8) wartości zintegrowane, izolowane, 9) wartości racjonalne i irracjonalne, 10) wartości trwałe i efemeryczne.

Wielość i różnorodność wartości skłania do refleksji nad możliwościami ich uporządkowania według określonych kryteriów, do najczęściej spotykanych zaliczamy podziały na wartości:

1. autoteliczne, będące celem samym w sobie i instrumentalne, stanowiące z kolei środek do ich osiągnięcia;

2. deklarowane przez ludzi i realizowane przez nich na co dzień;

3. abstrakcyjne, tzn. istniejące w sferze świadomości i konkretne, istniejące materialnie;

4. trwałe, tzn. takie, które wydają się być odwieczne i efemeryczne, czyli sezonowe;

5. racjonalne, tzn. dające się rozumowo uzasadnić i irracjonalne, czyli wynikające raczej z życzeniowego myślenia[43].

Wartościami autotelicznymi nazwano wszystkie te wartości, które ze względu na swoje znaczenie lub wagę stanowią cel pożądań i przesłankę preferencji w wyborach dokonywanych przez ludzi. Wartości instrumentalne natomiast obejmują wartości służące do wartości autotelicznych. Zasady wyróżnienia typów wartości opartych na pojęciach „środka” i „celu” wydają się pozornie klarowne. Rzeczywistości jednak nie są one wcale tak jasne. J. Sztumski zauważa, że „Jeżeli jakiś cel C rozłożymy na szereg celów pośrednich C1, C2, C3….Cn, których osiąganie przybliża nas stopniowo do założonego celu C, jaki zamierzamy osiągnąć, to nie zawsze można jednoznacznie orzec, czy owe cele pośrednie są tylko „środkami” czy też tylko fragmentami celu, do jakiego dążymy”[44].Podział na wartości „środki” i wartości „cele” według autora jest więc arbitralny. Można by go stosować w sposób uzasadniony wtedy, gdyby wchodził w grę jakiś cel ostateczny i jedyny, który można będzie osiągnąć poprzez cele pośrednie.

Podział na wartości „deklarowane” i „realizowane” wyrasta z przekonań I. Kanta, chodzi tutaj o różnicę między tym, co jest, czyli istnieje (byt) i tym, co powinno być (powinność). Wartości, które ludzie realizują należą do kategorii tego, co istnieje. Wartości deklarowane należą natomiast do tego co powinno być, chociaż nie zawsze tak się dzieje. Niewątpliwie deklaruje się te wartości, które uchodzą za bardziej cenione w danym społeczeństwie, lub też te, które wypada deklarować, aby nie narazić się tym, którzy owe wartości głoszą. Z różnych względów zdarza się, że ludzie nie zawsze realizują deklarowane wartości, podobnie również nie zawsze deklarują wartości realizowane, żyjąc bardziej świadomie w świecie fikcji. Spośród wartości realizowanych przez ludzi, na szczególną uwagę zasługują takie wartości jak bogactwo lub władza. Wiadomo, że ludzie którzy chorobliwie pragną władzy i możliwości panowania nad innymi realizują z uporem tę wartość, nie deklarując tego głośno. Bywa też tak że z uporem twierdzą, że nie chcą władzy, chociaż w rzeczywistości pragną ją osiągnąć za wszelką cenę.

Następna klasyfikacja wartości to podział na wartości abstrakcyjne i konkretne. Mimo pozorów nie jest wcale wystarczająco wyraźna. Wartości abstrakcyjne bywają często utożsamiane z różnymi znaczeniami typu: „braterstwo”, „wolność”, „równość”, itp. Potencjał informacyjny tych pojęć jest niewielki, dopóki nie zostaną one sprecyzowane. Jeśli zastanowimy się nad pojęciem wolności, to chcemy wiedzieć, o jaką wolność w danej sytuacji chodzi. Można jednak zauważyć, że konkretyzacja znowu skłania do uogólnień, czyli abstrakcji a tym samym ukazuje dylematy korzystania z omawianej typologii. Jedną z prób przezwyciężenia tej trudności jest propozycja S. Ossowskiego zmierzająca do wyróżnienia wartości uroczystych i życia codziennego[45]. Pierwsza ma charakter odświętny, wynika bowiem z pewnych przeżyć zbiorowych np. sukces grupy sportowej, do której należy i do której idenfikuje się dany człowiek. Druga to wartość związana z sukcesami, trochę mniej spektakularnymi, które osiąga jednostka lub mała grupa w trakcie codziennych zmagań o zaspokojenie potrzeb rozwojowych lub egzystencjalnych.

Następnym typem są wartości trwałe, czyli takie które wydają się być odwieczne i wartości efemeryczne. Jest to podział wartości ze względu na ich stabilność. Wartości trwałe to takie, które przekazywane są z pokolenia na pokolenie. Wykazują one jak gdyby nie przemijającą żywotność i budzą akceptację, jak np. mądrość, prawda, przyjaźń, itp. Wartości efemeryczne, czyli te które są przejściowe i zmieniające pod wpływem doraźnych sytuacji lub potrzeb.

Ostatnim podziałem , jest podział na wartości racjonalne i irracjonalne. Rozróżnienie między tym co racjonalne i nieracjonalne czy irracjonalne nie jest sprawą prostą. Podział ten opiera się na teoretycznej zasadności i niezasadności przesłanek wymienionych określeń. Racjonalne wartości to takie, które z punktu widzenia aktualnego stanu wiedzy są w jakimś stopniu możliwe do realizacji w danych warunkach społecznych. Irracjonalnymi z kolei nazywamy te, które z tego samego punktu widzenia nie są prawdopodobne, i nie mogą być urzeczywistnione nawet w minimalnym stopniu.

Zarysowana typologia wartości zakłada personalistyczną koncepcję człowieka, którego potrzeby są wielorakie. Wielowymiarowość ontyczna ludzkiej osoby wymaga pluralizmu wartości nie tylko ilościowego, ale i jakościowego[46]. Klasyfikacja wartości uwzględnia aspekt kwalitatywny jedynie wstępnie, pełne jego rozwinięcie wymaga ustalenia hierarchii aksjologicznej.

1.4. POJĘCIE HIERARCHII WARTOŚCI

Świat, w którym żyjemy, jest światem wartości. Można w nim wyróżnić wartości ekonomiczne, moralne, estetyczne, prawne, religijne, poznawcze. Wszystkie te wartości tworzą system określany mianem sieci wartości. Jeśli niektóre z nich są przez człowieka preferowane i szczególnie wysoko cenione, tworzy się wówczas hierarchia wartości. Wysokie miejsce zajmują w niej wartości szczególnie cenne i godne pożądania, które dana osoba bardzo chciałaby zrealizować. W sytuacji wyboru, w razie zaistnienia wartości alternatywnych są wybierane te spośród nich, które zajmują wyższe miejsce w hierarchii. Filozofowie pragną w świat wartości wprowadzić pewien ład aksjologiczny, ale niestety nie są zgodni co do tego, w jaki sposób wartości zhierarchizować.

Termin „hierarchia” zdaje się posiadać dwa znaczenia[47]. Pierwsze można obrazowo przedstawić w postaci „drabiny” czy „schodów”, gdzie na każdym szczeblu usytuowana byłaby jakaś wartość. W ten sposób miejsce każdej wartości byłoby „raz na zawsze” określone. Zakładałoby to niejako „przeliczalność” czy homogeniczność wartości, polegającą na tym, że np. prawdomówność byłaby o trzy stopnie wyżej niż np.. lojalność, a ta z kolei stopień niżej skromność itp. Można by wtedy „porównywać” wartości ze sobą, musiałby jednak istnieć jakiś „mnożnik”, który by temu służył. Taka drabina wartości istniałaby dla jednego rodzaju wartości i dla różnych typów wartości oraz dla całego ich systemu. Tęsknota za taką „schodową” hierarchią wartości jest psychologicznie zrozumiała, a jej stworzenie, byłoby bardzo pożyteczne. Niestety, jak dotąd żadna próba tego rodzaju nie okazała się zadowalająca. Wartości bowiem nie są porównywalne, nie dają się przez siebie przemnażać, są równo - cenne, równo – wartościowe.

Rozważania nad wartościami ich podziałem, dotykają w pewien sposób nieustannie problematyki hierarchii wartości, w kilku jej aspektach. Może tu chodzić o hierarchię wartości:

1. między wartościami tego samego rodzaju np. między jakościami wartości w obrębie wartości estetycznych;

2. różnego rodzaju – które ważniejsze np. etyczne czy polityczne lub etyczne czy artystyczne;

3. hierarchia może być odnoszona do jednego obiektu ale także do szeregu obiektów, gdy usiłuje się je porównywać[48].

Problem hierarchii jest trudny i najczęściej aksjologowie i badacze, uchylają się od wyraźnej odpowiedzi i nie próbują budować hierarchicznych stałych tabel wartości. Wydaje się, że wszystkie wartości powinny być odnoszone do człowieka, gdyż on jest ich twórcą i jemu one mają służyć. Życie społeczne, kultura są realizowaniem, rozwijaniem bądź stwarzaniem ważnych wartości dla człowieka.

Sugestywną hierarchię wartości podał M. Scheller, wyróżnił on cztery podstawowe typy wartości: witalne, zmysłowe, religijne i duchowe. Według niego wartościami najniższymi są wartości hedonistyczne, czyli przyjemnościowe. Te wartości związane są z odczuwaniem przyjemności, przykrości i łączą się ze zmysłową naturą człowieka. Wyższe od wartości hedonistycznych są wartości utylitarne, to znaczy użytecznościowe. Nad tymi wartościami górują wartości witalne, zwane biologicznymi. Należą do nich: zdrowie – choroba, siła – słabość, bogactwo – ubóstwo, szlachetność – pospolitość. Szczególną rolę w życiu człowieka odgrywają wartości duchowe, które z kolei są wyższe od witalnych. M. Scheller zaliczył do nich trzy typy grupy wartości: estetyczne, prawne oraz poznawcze. Wartościami najwyższymi są wartości religijne, które będąc trwale włączone w ludzką naturę, są nieporównywalne z żadnymi innymi wartościami[49]. Max Scheller uwypuklił drogę wartości ku Bogu, zwrócił uwagę na to, że wśród istniejących wartości najwyższą ich odmianę stanowią wartości religijne.

Podobną skalę wartości zaproponował J. Hessen, który – uznając psychofizyczną naturę człowieka – wyróżnił dwa podstawowe typy wartości: zmysłowe i duchowe[50]. Wartości zmysłowe obejmują trzy grupy: ludyczne, witalne i ekonomiczne, natomiast wartości duchowe to wartości logiczne, estetyczne, etyczne i religijne. Zagadnienie hierarchii wartości podejmowane jest także we współczesnej literaturze filozoficznej. J. Lipiec wyróżnił dziesięć kryteriów hierarchizacji wartości[51]. Oto niektóre z nich. Mając na uwadze zakres oddziaływania, wyższymi wartościami są: bardziej ogólne, powszechne w użyciu, przynoszące wymierne efekty dla większej liczby ludzi itp.

Zdaniem K. Ostrowskiej, model hierarchii można przedstawić w formie piramidy. Wartości znajdujące się poniżej szczytu piramidy są podporządkowane wartościom stojącym w hierarchii wyżej. Zapewnia to człowiekowi kierowanie systemem wartości i realizowanie ogólnego celu, a także prowadzi do pożądanej wartości, przy czym niektóre z nich mogłyby występować w różnych konfiguracjach[52].

Przyjęcie obiektywno – trwałej skali wartości jest nieodzowne dla aktywności człowieka, a zwłaszcza jego życia umysłowo – duchowego. Uznanie wyższości wartości personalno – duchowych nad witalno – zmysłowymi nie oznacza bynajmniej deprecjonowania tych ostatnich, gdyż są one także niezbędne w życiu ludzkim. Przyznanie najwyższej rangi wartościom religijnym nie jest równoznaczne z relatywizacją wartości naukowych czy etycznych, gdyż są one integralnym elementem życia człowieka wierzącego. Specyficzne miejsce w aksjologii zajmują wartości związane z życiem społecznym, np. władza, uznanie, popularność, sława, prestiż. Są one trwałym elementem życia społecznego, ale podporządkowane wartościom moralnym, bez których nie jest możliwe funkcjonowanie żadnej społeczności.

System i hierarchia wartości cechują każdą kulturę. Są one uzależnione od tradycji narodowych tworzących daną kulturę, od przeszłości historycznej, warunków społecznych, ekonomicznych, stosunków między ludzkich.

Powiązania, współzależności, współwystępowanie wartości – w obrębie jednego typu wartości czy też całego ich systemu są zjawiskami niezwykle interesującymi.

ROZDZIAŁ 2

PSYCHOLOGICZNY, PEDAGOGICZNY SPOSÓB ROZUMIENIA WARTOŚCI

Życie bez wartości jest niemożliwe, każdy człowiek posiada jakieś osobiste ideały, wzorce, swoje wartości. W samej psychologii autorzy określają kilka stanowisk w opisywaniu wartości. Rozdział ten ukaże rozumienie wartości w sensie psychologicznym, pedagogicznym oraz zwróci uwagę na oddziaływania wychowawcze.

2.1. WARTOŚCI Z PSYCHOLOGICZNEGO PUNKTU WIDZENIA

Psychologowie zajmują się problematyką wartości od końca XIX wieku. Pojęcie wartości w znaczeniu psychologicznym, bywa interpretowane w następującym znaczeniu: 1) Za wartość uznaje się to, co jest obiektem pożądań. 2) Wartość utożsamia się z postawą rozumianą jako czynnik selekcji motywów. Przy takim rozumieniu, wartość spełnia funkcję kryterium wyboru motywów działalności. 3) Wartość jest czynnikiem wpływającym na wybór celów działań, środków jej realizacji. W tej wersji pojmowania wartości kładzie się nacisk nie na rozumowe uzasadnienie waloru celu, lecz uwypukla się jego właściwości działania na emocje. Wiąże się tu wartość z przyjemnym, uczuciowym lub przykrym doznaniem właściwości przedmiotu. 4) Wartość utożsamia się z kryterium celu[53]. W tym przypadku duży nacisk kładzie się na racjonalne uzasadnienie wyboru celu działania, czyli o wybór celu, który spełniałby wymogi „dobra”. W psychologii „wartości” bywają utożsamiane np. z wiodącymi motywami działania ludzi lub czynnikami powiązanymi wzajemnie z uczuciami, które nadają ludzkim przeżyciom specyficzny profil[54]. Psychologiczny sens wartości jest stosowany w odniesieniu do wielu zachowań człowieka, np. potrzeb , miłości, pragnień. Psychologia koncentruje uwagę na indywidualnym człowieku a wartość łączy się głównie z jego wewnętrznym stanem, doświadczeniem czy przeżyciem.

Współcześnie w psychologii jedną z najbardziej udokumentowanych teorii wartości zaproponował Shalom Schwarz, który uważa ją za teorię zarówno treści, jak i struktury wartości odzwierciedlają wartości uniwersalne (powszechnie występujące)[55]. Ujmuje on wartości jako struktury poznawcze odnoszące się do pożądanych stanów końcowych rzeczy i działań, wykraczające poza ramy jednego kontekstu i odgrywające fundamentalną rolę wśród czynników motywacyjnych oraz jako kryteria wyboru, interpretowania, oceny i usprawiedliwienia zachowania własnego oraz zachowania innych ludzi[56].

Przytoczone wyżej informacje o rozumieniu terminu „wartość” narzucają pewne wizje problematyki. Idzie przede wszystkim o zjawisko wyboru celu dążeń i ustosunkowanie się do tego celu, selekcji alternatyw dążeń określonej sytuacji psychologicznej, selekcji potrzeb, środków działania[57] .

W samej psychologii autorzy określają kilka stanowisk w opisywaniu wartości. A. Meinong łączył wartości z emocjami. Uważał on, że warunkiem wystąpienia przeżycia wartości jest sąd egzystencjalny, stwierdzający istnienie lub nieistnienie czegokolwiek. Konsekwencją orzeczenia miały być uczucia przyjemne, wówczas przeżywamy wartość dodatnią, jeżeli zaś uczucie nieprzyjemne – przeżywamy wartość ujemną[58]. Wartość jest tu zależna od przeżywania uczuć przyjemności lub przykrości i jest wyrazem subiektywnych przeżyć uczuciowych. Teorię Meinonga zmodyfikował i poszerzył Ch. Ehrenfels. Jego zdaniem, obiektowi przypisujemy wartość wówczas gdy występuje tzw. „względny przyrost szczęścia” (wartość pozytywna) lub „względny spadek szczęścia” (wartość negatywna)[59].

Przedstawione rozumowanie, podobnie jak myśl Meinonga nosi znamiona czystego subiektywizmu. Różni się jedynie tym od swego przeciwnika, iż w ujmowaniu wartości dostrzega bogatszy zestaw źródeł psychologicznych.

Jeszcze inną koncepcję wartości opracował K. Grzegorczyk. Sądzi on, że terminy „przykrość”, „przyjemność” są nadmiernie obdarzone tradycją hedonizmu, więc proponuje zastąpić je określeniami : „przeżycie pozytywne” i „przeżycie negatywne”[60]. Dodatkowo Grzegorczyk wprowadza terminy „nagroda” i „kara”, definiując pierwszy następująco: „Nagroda jest stanem rzeczy, który w umyśle podmiotu działającego wywołuje przeżycie pozytywne a przez to budzi dążenie do powtarzania lub podtrzymywania jego zachowania”[61] Kara będzie zaś dążeniem do unikania tego stanu. Operując wprowadzonymi terminami autor definiuje wartość jako: „wyobrażone przez jednostkę przeżycie psychiczne wiązane przez nią z zajściem w rzeczywistość stanu nagrody”[62]. Z definicji wynika, że wartości regulują zachowania celowe, które ukierunkowane są, na osiągnięcie czegoś, co jest w danej chwili, sytuacji wyobrażalne przez jednostkę. Wiadome jest to, że oczekiwanie przeżycia nagrody wzbudzają w jednostce wartości przyjemne, pozytywne, a kara wzbudza w jednostce wartości negatywne i nieprzyjemne. Każdej więc nagrodzie możemy przypisać określoną wartościowość, co w języku przyjętym przez Grzegorczyka oznacza stopień intensywności, a tym samym, atrakcyjność wartości. Wartościowanie nie jest cechą przedmiotów obiektywnych, lecz cechą przeżycia subiektywnego. „Ludzie – zdaniem Grzegorczyka nie pożądają cech rzeczy lub samych rzeczy, lecz jedynie pewnych doznań psychicznych z tymi przeżyciami związanych”[63]. Inaczej ujmuje się problem wartości z punktu widzenia racjonalistycznego. R. Linton zauważył że drogą analizy rozumowej można uchwycić wspólny element szeregu sytuacji, czyli wartości. „Wartość może być zdefiniowana jako wspólny element pewnych sytuacji, zdolny wywołać utajone odpowiedzi jednostki”[64]. Wspólny element szeregu sytuacji jest możliwy do uchwycenia drogą analizy rozumowej. Taki wątek rozumienia wartości podkreśla także R. Hartman, uważa on że „treść dobra zawiera się w pojęciu określonej rzeczy dobrej”[65]. Podkreśla on że, jego koncepcja pozwala traktować wartości z punktu widzenia obiektywnego, absolutnego i racjonalnego.

Podejścia psychologów do problematyki wartości, zmierzają do wykroczenia poza charakter emocjonalny i racjonalny. Uwzględniają nie tylko emocjonalne właściwości przeżycia wartości ale także pod uwagę biorą realne dążenia do posiadania czegoś, podejmowania właściwych decyzji, do wyboru alternatyw zachowania i inne. W. Weiskopt stwierdza, że istnieją trzy jeszcze inne ujęcia problematyki wartości, rozpowszechnione w świecie myśli nowożytnej. Wynikają one z odmiennej koncepcji człowieka, rzeczywistości, a także metod gromadzenia wiedzy zarówno o człowieku, jak i o świecie. Są to wersje, naturalistyczna , humanistyczna i ontologiczna[66].

Ujęcie naturalistyczne polega na tym, że w badaniach problematyki człowieka wykorzystuje się wyobrażenia i pojęcia zaczerpnięte z nauk przyrodniczych. Rzeczywistość redukuje się tutaj do doznań pięciu zmysłów, a doświadczenie wewnętrzne, emocje, wyobrażenia, wartości są traktowane jako fakty niższego poziomu wiarygodności, wymagające następnie weryfikacji poprzez zmysły. Wartości w tym ujęciu najczęściej są wyprowadzane z biologicznego założenia, że organizm dąży do przetrwania i są traktowane jako narzędzia ewolucji. Nieco inaczej tą kwestię traktuje J. Bronowski. Wprawdzie i on uznaje przetrwanie za wartość naczelną w procesie ewolucji, lecz traktuje o ewolucji społecznej, a dokładnie rzecz biorąc – o ewolucji społeczeństw nieautorytarnych[67]. Społeczeństwo według niego nabywa wiedzę, doskonali się i osiąga sukcesy na podstawie przewidywań pojęciowych. Dlatego też naczelną wartością instrumentalną dla systemu społecznego jest prawda. Prawda jest wartością naukową a zdaniem J. Bronowskiego leży u podstaw wszystkich innych wartości społecznych. Gdyby społeczeństwo, cywilizacja nie wytworzyły tej wartości, nie mogłyby rozwijać się, a więc nie mogłyby bez niej istnieć. Prawda staje się więc wartością dopiero wówczas, gdy zostaje zaakceptowana. Prawda więc funkcjonuje jako wartość jedynie w określonym systemie[68]. Podsumowując kwestię wartości w kategoriach trwania organizmu, systemu społecznego, można wypunktować główne cechy tego myślenia. Możemy określić sposób ujmowania zagadnienia wartości z punktu widzenia biologicznego, ale także wartości mogą być traktowane są jako narzędzia ewolucji i jako czynnik określający cele ewolucji. Wartości, będąc „celem lub narzędziem ewolucji” biologicznej bądź społecznej, przestają być nimi w momencie, gdy ewolucja ustaje[69].

2.2 WARTOŚCI A POTRZEBY

Podejście humanistyczne wartości charakteryzuje się uwzględnieniem całokształtu doświadczenia ludzkiego wewnętrznego i zewnętrznego, opierającego się nie tylko na doznaniach zmysłowych, ale także na refleksji, przewidywaniu następstw i akceptowania wartości. A. Maslow twierdzi, że organizm aby mógł poprawnie funkcjonować musi dokonywać niezliczonych wyborów. Maslow traktuje wybór działania z punktu widzenia potrzeb jednostki, organizmu. Wyróżnia on potrzeby:

a. fizjologiczne,

b. bezpieczeństwa,

c. przynależności i miłości,

d. uznania społecznego i poczucia własnej wartości,

e. samourzeczywistnienia[70].

Wymienione potrzeby dzieli na dwie kategorie, tj. na potrzeby niedostatku, (obejmują potrzeby, fijologiczne, bezpieczeństwa, przynależności i miłości oraz uznania społecznego) oraz potrzeby wzrostu czy też istnienia do których zalicza się potrzeby samourzeczywistnienia. Z daniem Maslowa zaspokojenie potrzeb niedostatku nie zapewnia człowiekowi ani radości, ani szczęścia. Są one osiągane dopiero wówczas, gdy zostaną zaspokojone potrzeby wzrostu[71].

Analizując prawidłowości wyboru dzieli się osoby na tych, którzy dokonują wyborów poprawnie i niepoprawnie. Poprawnych wyborów dokonują ludzie normalni psychicznie czyli zdrowi fizycznie. Maslow sądzi, że wybierający poprawnie są silniejsi i bardziej dominujący[72].Bywają jednak ludzie, którzy przeżywają przyjemności patologicznie, czyli ich wybory są zaburzone określonymi czynnikami.

Ważną sprawą tutaj będzie poruszenie kwestii dotyczącej potrzeb a wartości. Wiadome jest to, że potrzeby są wrodzone, natomiast wartości w pewnym sensie nabyte. Zarówno potrzeby, jak i wartości są ustrukturalizowane hierarchicznie, dominują motywacyjne potrzeby podstawowe, dopiero po ich zaspokojeniu aktywizują się w odpowiednim układzie potrzeby wtórne[73]. Maslow mówi, że ludzie poszukując wartości najwyższych, ostatecznych, nie zdają sobie sprawy z tego, że potrzeby i wartości podstawowe dominują w danym okresie życia. Uwzględniając ten fakt trzeba stwierdzić, że potrzeby i wartości podstawowe są zarówno celem, jak też i krokiem do celu w postaci osiągnięcia wartości ostatecznych bytu jednostkowego[74]. Doświadczenia ludzi zdrowych, uzasadniają pogląd, że wartością ostateczną jest samoaktualizacja, która stanowi ukoronowanie dążeń wynikłych z istnienia potrzeb podstawowych. Dążenie do samoaktualizacji jest wzmacniane głownie przez mechanizmy wewnętrzne, przeżycia psychiczne: szczęście, radość, euforia, poczucie smaku życia, zaufanie we własne siły, nasila tendencje wzrostu ukierunkowanego na samoaktualizację. I odwrotnie wystąpienie lęku, rozpaczy, wskazuje że wzrost został zahamowany lub uniemożliwiony[75] .

Psycholog, porównując psychikę różnych ludzi, ma możliwość poznawania rozbieżności pomiędzy stanem realnym, a możliwym danej jednostki. Ale nie zawsze ludzie dążą do samoaktualizacji, do dobrego, czasami są po prostu źli. Maslow sądzi, że zło najczęściej jest wynikiem istnienia ludzkiej słabości, nieporozumienia, pobłażliwości[76]. Głównymi czynnikami wpływającymi na powstanie wartości negatywnych są:

1. słabe impulsy i tendencja do samoaktualizacji, złe postawy i nawyki ukształtowane kulturowo, wadliwa edukacja, zdarzenia traumatyczne,

2. specyficzne tendencje w kulturze zachodniej, traktowanie potrzeb instynktownych jako zwierzęcych, jako złych cech natury ludzkiej,

3. istnienie dwóch nastawień ukierunkowujących siły ludzkie, nastawienie na zdrowie i chorobę, prowadzące do przyjęcia niewłaściwych wartości[77].

T. Parsons uważa, że wartości są nieodłącznym elementem kultury danego społeczeństwa, one „zawierają się w kulturze”[78]. Kulturowy charakter wartości jest wytworem stosunków społecznych, czyli bytu społecznego. J. Szczepański również analizując problemy kultury, poruszył kwestię wartości. Autor traktuje zjawisko wartości jako należące do świata kultury, ale ujawniające się w sytuacjach związanych z funkcjonowaniem jednostki, jako społecznie modyfikowanej struktury biologicznej, bowiem postępowanie człowieka jest wyznaczone potrzebami biologicznymi oraz „potrzebami rozwiniętymi na ich podstawie”[79]. Potrzeby te mają rozmaite znaczenie dla jednostki jak i grupy społecznej a z tym może wiązać się sposób zaspokajania tych potrzeb. Zdarzają się sytuacje niemożliwości zaspokojenia wszystkich potrzeb, trzeba wybierać między nimi te, którym należy dać pierwszeństwo zaspokojenia przed innymi. Wartości są tym elementem kultury, który reguluje przebieg powyższych procesów zaspokajania. Więc regulacja zaspokajania potrzeb poprzez mechanizm wartościowania występuje wtedy : 1) gdy istnieje różnorodność środków zaspokajania określonej potrzeby; 2) gdy istnieje niedobór środków łącznego zaspokajania potrzeb i wartości[80]. Wartości są więc, zgodnie z tym poglądem, czynnikiem wpływającym na wybór jednego z wielu środków zaspokajania potrzeb lub na wybór jednej z wielu potrzeb do zaspokojenia tzn. określają preferencję dążeń ludzkich[81].

Podsumowując można stwierdzić, że wartości regulują zaspokajanie potrzeb, umożliwiają podejmowanie decyzji odnośnie tego, które potrzeby i w jakiej kolejności mają być zaspokojone. Wpływają na samoocenę jednostki i ocenę wyników własnych działań, a konsekwencji na zadowolenie lub niezadowolenie z uzyskiwanych osiągnięć.

2.3. WARTOŚCI A WYCHOWANIE

Wychowanie jest procesem integracji człowieka wokół wartości. Proces ten nie przebiega chaotycznie, lecz podlega pewnym prawidłowościom wyznaczanym z jednej strony przez fazy psychicznego rozwoju wychowanka, z drugiej przez samą „naturę” wartości i ich hierarchię[82].

Człowiek w każdym momencie znajduje się w określonej sytuacji. Składa się na nią szereg obiektywnych elementów rzeczywistości, jak otoczenie przyrodnicze, cywilizacyjne, kontakty z innymi ludźmi. Sytuacja każdej jednostki jest inna, niepowtarzalna, tak jak jest niepowtarzalna jednostka, i jest podobna do sytuacji jednostek w takim stopniu, w jakim jednostki są psychicznie podobne do siebie[83]. Wartości rozumiane w sensie właściwym pojawiają się dopiero w świecie człowieka. Co więcej, to właśnie człowiek jest podstawową wartością świata widzialnego.

Wyborem wartości jest wychowanie, było ono zawsze wprowadzaniem w dorobek przeszłości i jednocześnie przygotowaniem do życia w nadchodzącym świecie, do współkreowania rzeczywistości w imię przyjmowanych ideałów oraz wyzwań przyszłości, nierzadko trudnych i niejednoznacznych do określenia[84]. Teorie wartości, obok filozofii kultury, stanowiły fundament pedagogiki kultury, to ona traktowana jako służba wartościom, inspirowała początki rozległej twórczości jednego z najwybitniejszych i najbardziej znanych polskich pedagogów i humanistów – Bogdana Suchodolskiego, który kładł nacisk na czynniki warunkujące działalność wychowawczą w sytuacji przemian[85].

Myśl chrześcijańska, charakteryzując człowieka, posłużyła się kategorią „osoby” (persona)[86]. Personalizm w sposób jednoznaczny akcentuje podmiotowość człowieka i obecność w jego naturze wymiaru. Człowiek jest częścią przyrody, przez którą jest w wieloraki sposób uwarunkowany. Równocześnie będąc osobą – podmiotem, transcenduje determinanty przyrody. W personalistycznej filozofii doniosłą rolę pełni wzór osobowy. Osoba jest wzorem osobowym, jeśli realizuje w swym życiu ideał doskonałości, może służyć za przykład i jest godna naśladowania[87]. Wzorem osobowym może być także postać historyczna, fikcyjna, np. z literatury, filmu, czy też bohater gry komputerowej[88].

U podstaw teorii wychowania, a więc oddziaływań wychowawczych, winna znajdować się wiedza aksjologiczna wyznaczająca kierunek podejmowanych działań. Podejmowanie działania i ich motywy są bowiem zależne od przyjmowanej koncepcji wartości, i odwrotnie: kształtowanie wychowanka zachodzi w kontekście przeżywanych wartości oraz dóbr kultury. Dociekania aksjologiczne mogą mieć znaczenie dla teorii wychowania jedynie wówczas, gdy badacz „(…) prowadząc je, dążyć będzie do ukazania i ugruntowania takiej koncepcji wartości, która uniwersalnie i w duchu autentycznego humanizmu odda sprawiedliwość zarówno światu wartości, jak i naturze człowieka w jej indywidualnym i społecznym wymiarze[89]. Aby wzór osobowy oddziaływał wychowawczo, na przykład w procesie wychowania, który jest zawsze procesem wartości, winien on posiadać określone aksjologiczne ukierunkowanie. Aksjologiczne aspekty oddziaływania nośnika wartości wymagają refleksji, zwłaszcza odnośnie wartości moralnych, ze względu na ich istotne miejsce w procesie wychowania[90]. Powyższa konieczność wynika również z faktu, iż obecnie zarówno w społeczeństwie, jak i w rodzinach powszechne są opinie wskazujące na brak jednoznacznej, uznawanej hierarchii wartości. Brak wzorów osobowych i autorytetów wychowawczych sprawia, że poprzez zgodę na relatywizm wartości niejako rezygnuje się z własnych możliwości realizowania zadania wychowawczego. W wychowaniu ku wartościom istotna jest rozmowa, oparta na wzajemnym zaufaniu między wychowawcą a wychowankiem. Wprowadzanie w świat wartości powinno odbywać się także poprzez wyjaśnianie istotnych dla młodego człowieka kwestii. Rozpoznanie wartości uznawanych przez młodych ludzi powinno prowadzić do ukazania pełni życia wartościowego, bowiem najczęściej pokrywa się to z tęsknotą ukrywaną przez młodego człowieka. Wartości przeżywane przez wzór osobowy mogą być dla młodego człowieka bohaterem, przenikając jego egzystencję i kształtując osobowość, mogą w końcu być przekazywane innym, wpływać na ich postawy, postępowanie, słowa. Istotne dla wychowania jest przyjęcie określonej hierarchii wartości. Ważne są zarówno wartości najwyższe jak i podstawowe, bez których pierwsze nie mogłyby istnieć. Wartości podstawowe stanowią bowiem fundament dla wartości najwyższych[91]. Wychowanie powinno ukazywać świat wartości w ich hierarchicznym usytuowaniu, od podstawowych do najwyższych. Należy dążyć do kształtowania zespołów wartości pozytywnych, z których właściwa wartość będzie mogła być wybrana[92] w wolności, z pełnią szacunku do przedmiotów i godności osób. Bohater będący często wzorem osobowym, a także wychowanek, wartościując, ocenia różnorodne przedmioty i stany w odniesieniu do własnej skali wartości. Subiektywnie oddziela to, co pozytywne, od tego co negatywne, przypisując wartości przedmiotom, osobom, określonym stanom. Podejmowane przez wzór osobowy działania są wartościowe, jeśli nie są podejmowane pod wpływem presji zewnętrznego prawa, a wynikają jedynie z wolnego wyboru określonych wartości[93]. Osoba, sama będąc wartością, rozpoznaje, zaczyna rozumieć, akceptować, wreszcie respektować wartości[94]. W procesie wychowania wartości mogą występować różnorako, bowiem spełniają podstawową rolę w powstawaniu przeżyć motywacyjnych, a jednocześnie nadają sens i cel podejmowanym działaniom.

W procesie wychowania konieczny jest czynny udział wychowanka, który oprócz pozytywnego nastawienia do podejmowanych działań, współdziała w tym procesie z wychowawcą będącym dla niego wzorem osobowym, przyjmując proponowane wartości jako swoje, ważne dla jego rozwoju. Wychowawca będący wzorem osobowym i autorytetem wychowuje do wartości, szanując autonomię wychowanka. Takie wychowanie pozbawione jest przymusu i jest współdziałaniem wychowawcy i wychowanka, odwoływaniem się do doświadczeń wychowawcy oraz sposobu rozumienia i przyjmowania wartości. Pełny rozwój osoby wymaga poznania, zrozumienia i zaakceptowania wielu wartości dla rozwoju osoby.

Podsumowując można stwierdzić że, w wychowaniu personalistycznym mówimy o wzorze osobowym, wychowawcy bądź autorytecie. Przy omawianiu oddziaływań wychowawczych, oprócz aspektów psychologicznych, pedagogicznych, powinny być brane pod uwagę aspekty aksjologiczne, wychowanie jest bowiem procesem realizowania określonych wartości. Wychowawcze oddziaływanie to wprowadzanie człowieka w świat wartości, to kształtowanie w nim określonych potrzeb i upodobań, pobudzanie do dociekliwości w poszukiwaniu prawdy, do umiejętności rozróżniania rzeczy dobrych od złych oraz rozwijanie wrażliwości i dyspozycji twórczych[95]. Uznane wartości określają sposoby postępowania i strukturę postaw oraz budują motywację, jest to zarazem sposób pełnego urzeczywistnienia wartości. Wychowawcze oddziaływanie winno zwracać uwagę na rolę wartości w określaniu reguł postępowania człowieka i wyznaczaniu zasad życia społecznego, powinno ukazywać problematykę aksjologiczną w procesach wychowawczych oraz właściwie określać cele wychowawcze[96]. Powinno wreszcie pozwalać na utożsamianie się wychowanka z określonymi wartościami. Ma to zasadnicze znaczenie dla wyborów, określenia celów oraz kształtowania się postaw wychowanka do życia, do społeczeństwa, do świata rzeczy a nade wszystko do drugiego człowieka[97].

W koncepcji wychowania personalistycznego wzór osobowy będący jednocześnie autorytetem moralnym jest nosicielem wartości.

ROZDZIAŁ 3

BADANIA NAD WARTOŚCIAMI MŁODZIEŻY LICEALNEJ

Młodzież sama w sobie jest jedną z najciekawszych grup badawczych i to z kilku względów. Przede wszystkim, będąc u progu życia, patrzy na świat na swój sposób, jest pełna ideałów, wyobrażeń na temat otaczającej rzeczywistości, oraz uznaje swoje wartości. Osoby uczące się, wkraczając w dorosłe życie, zderzają się z twardymi realiami codzienności, uczą się życia. Młodzież mająca dostęp do szerokiej wiedzy pochodzącej z różnych dziedzin naukowych, społecznych, kulturalnych, z całą pewnością wzbogaca swoje wartości i poglądy na świat. Rozdział ten poświęcony zostanie badaniom, nad hierarchią wyznawanych przez młodzież wartości.

3.1. CEL, PRZEDMIOT BADAŃ, PROBLEMY BADAWCZE

Badania naukowe są rodzajem twórczości, jakby sztuki, są niepowtarzalne. Każdy przypadek badań zależy od badającego, od celu badań, przedmiotu, problemów badawczych, postawionych hipotez, oraz od organizacji. Według M. Łobockiego badania są podejmowane nie tylko po to, aby osadzić je na gruncie określonych konstrukcji teoretycznych, ale także aby zatroszczyć się o tworzenie nowych teorii i ich sprawdzenie[98].

Badania określane są przez cele jakim służą, zadaniem ich jest zbadanie warunków niezbędnych do realizacji postulowanych stanów rzeczy. Mówiąc bardziej ogólnie – możemy uznać, że celem badań jest poznanie umożliwiające działanie skuteczne[99]. Działania które, niepodporządkowanie są żadnym celom, skazane są na niepowodzenia.

Podstawowym warunkiem podejmowania wszelkich badań naukowych jest uświadomienie sobie przez badacza problemów, a często także hipotez roboczych, określających w sposób możliwie precyzyjny cel i zakres planowanych przedsięwzięć badawczych[100]. Problem badawczy to pytanie o naturę badanego zjawiska, o istotę związków między zdarzeniami lub istotami i cechami procesów, cechami zjawiska, to uświadomienie sobie trudności, z wyjaśnieniem i zrozumieniem określonego fragmentu rzeczywistości, to deklaracja o naszej niewiedzy zawarta w gramatycznej formie pytania[101]. Formułowanie problemów badawczych jest zabiegiem, wymagającym pewnego zasobu wiedzy i poważnego namysłu. Sformułowane problemy badawcze muszą wyczerpywać zakres wiedzy jaki posiadamy w temacie badań. To właśnie problemy badawcze nadają głębszy sens badaniom naukowym. M. Łobocki uważa że, interesujące problemy badawcze uzyskują wysoką rangę poznawczą szczególnie wtedy gdy dotyczą pytań, na które nauka nie dała dotąd pełnej odpowiedzi, lub pytań stawianych po raz pierwszy w historii nauki[102].

Podawane w literaturze metodologicznej etapy badań naukowych są niekiedy rozdrobnione. Tendencja taka wydaje się słuszna, ponieważ nie wszystkie wymienione tam etapy muszą z konieczności wystąpić bezwzględnie w każdym badaniu.

Badanie, które zostało przeprowadzone na początku kwietnia 2006r. dotyczyło hierarchii wartości młodzieży licealnej i obejmowało następujące etapy:

1. Cel, Przedmiot badań;

2. Wybór terenu badań i osób badanych;

3. Przygotowanie procedury badań;

4. Przeprowadzenie badań.

PRZEDMIOT BADAŃ:

W badaniu wzięło udział 60 osób (30 chłopców i 30 dziewcząt), uczęszczających do Liceum Ogólnokształcącego im. H. i K. Gnoinskich w Siennicy. Przedmiotem badań było przedstawienie i porównanie systemu wartości dziewcząt i chłopców uczących się w tej szkole.

CEL BADAŃ:

Wykazanie w jakim stopniu, hierarchia wartości dziewcząt różni się od systemu wartości chłopców.

PROBLEMY BADAWCZE:

1. Jaka hierarchia wartości ostatecznych preferowana jest przez dziewczęta?

2. Jaka hierarchia wartości ostatecznych preferowana jest przez chłopców?

3. Jaka hierarchia wartości instrumentalnych preferowana jest przez dziewczęta?

4. Jaka hierarchia wartości instrumentalnych preferowana jest przez chłopców?

5. W jakim stopniu system wartości dziewcząt różni się od systemu wartości chłopców?

6. Które wartości są najważniejsze w życiu licealistów i jakimi wartościami się kierują?

WYBÓR TERENU I OSÓB BADANYCH

Wybór terenu badań to nie tylko problem polegający na wyborze odpowiedniego miejsca. Równie dobrze dotyczyć może określonej placówki lub instytucji, na terenie której pragniemy przeprowadzić badania. Wybór taki równoznaczny jest z wyborem pewnego kompleksu zagadnień i układów społecznych, stanowiących przedmiot naszych zainteresowań[103]. Właściwy wybór terenu badań i osób badanych zależy w głównej mierze od rodzaju problemów, jakie zamierzamy rozwiązać i hipotez, jakie pragniemy zweryfikować. Innymi słowy – wybór terenu badań to przede wszystkim typologia wszystkich zagadnień, cech i wskaźników, jakie muszą być zbadane, odnalezienie ich na odpowiednim terenie, u odpowiednich grup społecznych lub w układach i zjawiskach społecznych i następnie wytypowanie rejonu, grup zjawisk i instytucji jako obiektów naszego zainteresowania[104].

Wszelkie badania odnoszą się do jakiejś populacji. Prawie nigdy nie udaje się zbadać całej populacji. Trzeba się wówczas ograniczyć do zbadania jej reprezentacji. Właściwy dobór próby nie jest rzeczą łatwą, dlatego też w wielu przypadkach badań dobrze jest dobierać próbę drogą losowania, czyli stworzyć takie warunki zabezpieczające badacza przed tendencyjnością, aby każdemu obiektowi populacji zagwarantować to samo prawdopodobieństwo zaliczenia do próby[105].

W badaniach pedagogicznych, a zwłaszcza tych dotyczących zależności sprawczych, celowy dobór próby ma nierzadko przewagę nad doborem losowym.

W badaniach nad wartościami młodzieży licealnej, dobór próby był celowy. Została wybrana grupa młodzieży z II klasy liceum ogólnokształcącego; razem 60 uczniów.

DOBÓR TERENU I PRÓBA BADAWCZA:

· Liceum Ogólnokształcące im. H. i K. Gnoinskich w Siennicy.

· 30 dziewcząt uczęszczających do liceum.

· 30 chłopców uczęszczających do liceum.

Dobór badanej młodzieży odbywał się wedle następujących kryteriów:

1. Młodzież obu płci zamieszkała w mieście;

2. Przyjęto granice wieku 16 – 17 lat.

Badanie zostało przeprowadzone w szkole, która jest instytucją mającą zasadniczy wpływ na kształtowanie człowieka. Jej rola i zasięg oddziaływania były zmienne w zależności od różnych epok i różnych ustrojów społecznych. Jako naczelna instytucja wychowawcza we współczesnej cywilizacji, szkoła jest nie tylko ogniwem między rodziną i społeczeństwem, lecz również środowiskiem, w którym odzwierciedlają się główne przejawy życia społecznego w jego węższym i szerszym aspekcie[106].

3.3. METODA BADAŃ, NARZĘDZIE BADAWCZE

Metoda badań to zespół teoretycznie uzasadnionych zabiegów koncepcyjnych i instrumentalnych obejmujących najogólniej całość postępowania badacza, zmierzającego do rozwiązania określonego problemu naukowego[107].

Aby zamknąć wstępną część ustaleń terminologicznych, należy jeszcze określić pojęcie narzędzia badawczego, które według T. Pilcha jest przedmiotem służącym do realizacji wybranej techniki badań[108]. Techniki badań są czynnościami określonymi przez dobór odpowiedniej metody i przez nią uwarunkowanymi.

Technikę, jaką wykorzystano w badaniu nad wartościami młodzieży licealnej była ankieta. Ankieta jest do tego stopnia niesamodzielną techniką gromadzenia dokumentów, że wielu socjologów i pedagogów nie wymienia jej w opisie technik badawczych. Jest to bowiem szczególny przypadek wywiadu. Ankieta zatem, jest techniką gromadzenia informacji polegająca na wypełnianiu najczęściej samodzielnie przez badanego specjalnych kwestionariuszy na ogół o wysokim stopniu lub częściej bez obecności ankietera[109]. Pytania ankiety są zawsze konkretne, ścisłe, często mogą być też zamknięte. Ankieta dotyczy najczęściej wąskiego zagadnienia bądź problemu rozbitego na kilka zagadnień szczegółowych. Ankieta jest niezastąpiona w badaniach pedagogicznych jako narzędzie poznawania faktów, opinii o zdarzeniach, poznawania cech zbiorowości.