Zgodnie z art. 239 Ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym z dnia 27-07-2005 r. i art. 15a ustawy z dnia 04-02-1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz. U. z 2000 r. Nr 80, poz. 904, z późn. zm.) Uczelni w rozumieniu przepisów o szkolnictwie wyższym przysługuje pierwszeństwo w opublikowaniu pracy dyplomowej studenta. Realizując ten zapis Pedagogium Wyższa Szkoła Pedagogiki Resocjalizacyjnej w Warszawie na niniejszej stronie (www.pedagogium.com.pl) publikuje wszystkie prace dyplomowe swoich studentów. Materiały publikowane na tej stronie chronione są prawem autorskim. W przypadku wykrycia naruszenia praw autorskich należy powyższy fakt zgłosić na adres rektorat@pedagogium.edu.pl.   

WSTĘP

Od początku lat dziewięćdziesiątych obserwujemy w naszym kraju sukcesywnie narastający wzrost problemów narkomani. Zjawisko to szczególnie dotyczy młodzieży. W początkowym okresie zainteresowanie narkotykami wykazywała młodzież zamieszkująca duże miasta.

 Analizy wskaźników używania narkotyków wśród młodzieży szkolnej pochodzące z licznych badań ankietowych realizowanych w ostatnich latach w Polsce wykazały znaczny wzrost rozpowszechnienia tego zjawiska. Wyniki badań ogólnopolskich i lokalnych pokazują, że zwiększa się ilość eksperymentów z narkotykami i ich okazjonalne używanie wśród młodzieży szkolnej.

Wyniki badań prowadzonych w ramach Europejskiego Programu Badań Szkolnych nad Używaniem Alkoholu i Innych Substancji Psychoaktywnych (ESPAD) w 2002 roku na próbie ogólnopolskiej uczniów klas II i III gimnazjum pokazały, że przetwory konopi pozostają najbardziej rozpowszechnioną substancją nielegalnego używaną przez młodzież. Od 1995 roku, kiedy zrealizowano pierwszą edycję tego badania, najbardziej wzrosły odsetki uczniów sięgających po heroinę, amfetaminę i ecstasy.

Porównanie polskich wyników badania z wynikami badań w 26 innych krajach europejskich lokuje nasz kraj na średnim poziomie europejskim.

Z informacji policyjnych można się dowiedzieć, że w 2005 roku stwierdzono 4648 przestępstw z ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii. Tylko policjanci pomorscy zabezpieczyli w 2005 roku ponad 700.000 działek narkotyków, w tym m.in.:

1283,3 cm³ polskiej heroiny,

100 roślin konopi indyjskich.

132.600 działek marihuany,

188.054 działek amfetaminy,

25.000 działek heroiny

10 listków LSD

ponad 70 g grzybów halucynogennych

Wyniki tego typu badań i raportów skłoniły mnie do tego, aby zająć się w mojej pracy licencjackiej problemem uzależnień od narkotyków i alkoholu wśród młodzieży gimnazjalnej.

W pracy tej odpowiedziano na pytanie dlaczego następuje ciągły wzrost zainteresowania alkoholem i narkotykami oraz jakie są tego skutki dla młodzieży gimnazjalnej.

W pierwszym rozdziale pracy opisano zjawisko uzależnienia. Podano jego definicję, przedstawiono rodzaje oraz ukazuję fizyczne i psychiczne przyczyny powstania uzależnienia.

W drugim rozdziale przedstawiono rodzaje narkotyków i alkoholu. W wyraźnym podziale na dwie grupy – narkotyki, alkohol – ukazano definicję tych specyfików, rodzaje, podział, opisano wygląd i charakterystykę poszczególnych środków.

Trzeci rozdział pracy przedstawia cel, teren i metody badań oraz problemy i hipotezy.

W ostatnim, czwartym rozdziale opisano wyniki badań na tle miejscowości i szkoły, w której znajdują się badani uczniowie. Zdaniem autora wybrane miejsce – mała miejscowość pod Warszawą ma duże znaczenie dla badań. W jego przekonaniu istnieje zasadnicza różnica w podejściu do problemu narkomani wśród młodzieży gimnazjalnej w dużych aglomeracjach i małych miasteczkach.

W rozdziale tym zaprezentowano wnioski i zweryfikowano postawione problemy i hipotezy.

ROZDZIAŁ I

ZJAWISKO UZALEŻNIENIA

1.1. DEFINICJA I RODZAJE UZALEŻNIEŃ

Uzależnienie jest stanem przymusu dalszego przyjmowania środka oraz zdobycia go za wszelką cenę. Potrzeba np. zażycia narkotyku lub wypicia alkoholu jest zdecydowanie silniejsza od wszystkich innych potrzeb. Jedzenie, spanie czy potrzeba miłości stają na dalszej, dużo odleglejszej pozycji w hierarchii ważności.

Potrzeba ta ma 4 podstawowe cechy:[1]

- jest potężna – jej siły nic nie pokona, tylko zaspokojenie

- jest podstawowa – ważniejsza od wszystkiego innego na świecie

- jest automatyczna – przychodzi i mija sterowana wewnętrznym mechanizmem

- jest trwała – wpisana jest w psychikę osoby uzależnionej.

Wyróżniamy 3 podstawowe rodzaje uzależnień:

1) Uzależnienie fizyczne,

Systematyczne zażywanie narkotyków lub picie alkoholu powoduje, że pojawia się u człowieka sztuczna, nowa potrzeba biologiczna. Organizm bezwzględnie domaga się jej zaspokojenia, podobnie jak np. jedzenia, spania itp. Brak odpowiedniego specyfiku w organizmie powoduje nieprzyjemne i ciężkie do wytrzymania objawy, tak zwane objawy abstencyjne (w przypadku narkotyków, często mówimy o „głodzie narkotycznym”). Objawy te są na tyle nie do zniesienia, że osoba uzależniona jest w stanie zrobić dosłownie wszystko, aby ich nie było.

Objawy abstynencyjne zależą od rodzaju przyjmowanego środka lub spożywczego alkoholu, jednak najczęściej są to: mdłości, wymioty, biegunki, drżenia, drgawki, dreszcze, poty, bóle mięśni, bóle głowy.

2) Uzależnienie psychiczne,

Pojedyncze przyjmowanie narkotyków lub bardzo rzadkie picie alkoholu nie powoduje od razu uzależnienia fizycznego, jednak często powodują uzależnienie psychiczne, które może w konsekwencji doprowadzić do uzależnienia fizycznego. Jeżeli stan, w którym znajduje się osoba uzależniona podoba jej się (a najczęściej na początku tak jest), wyzwala w nim poczucie wyższości, pozwala na świetną zabawę, „wyluzowanie”, przeżycie niezapomnianych jego zdaniem wrażeń, to jego psychika jest tak ustawiona, że bez narkotyku świat wydaje mu się smutny, szary i nie potrafi się w nim odnaleźć. Ta wizja lepszego przeżywania rzeczywistości skłania człowieka do ponownego zażycia środka lub wypicia alkoholu. Dlatego właśnie człowiek uzależniony psychicznie wciąż dąży do zaspokojenia tej potrzeby pomimo uzależnienia fizycznego.

3) Uzależnienie społeczne[2],

Przyczyny sięgania po środki odurzające mogą być wynikiem problemów emocjonalnych, mogą wynikać z ciekawości, ale również z potrzeby akceptacji i identyfikacji z grupą. Uzależnienie społeczne dotyczy właśnie tego ostatniego przypadku. Osoby przebywające w środowisku osób uzależnionych często sięgają po różnego rodzaju „dopalacze” ze względu na fakt, iż ogół tak robi. Gdy są sami nie potrzebują tego robić, jednak, gdy są w otoczeniu „bliskich” im osób uzależniają się społecznie.

1.2. PRZYCZYNY UZALEŻNIEŃ

Wielu autorów zajmujących się problematyką uzależnień próbowało określić główne przyczyny tego zjawiska. Jedni uważają, że wystąpienie uzależnienia jest zwiększone przez wpływy środowiskowe, zaburzenia charakteru i osobowości oraz nieprzystosowanie do trudności stresów życia. Twierdzą, że podstaw uzależnienia u młodzieży należy szukać w ich objawach nerwicowych, przejawiających się głównie w nieprzystosowaniu społecznym. Jednym z przykładów takiej opinii jest teoria Zbigniewa Thiellego, którą tworzą następujące cechy osobowości: słabe ego, skłonność do łatwego popadania w lęk lub gniew, wygórowane potrzeby psychiczne, niemożność zaspokajania tych potrzeb w wyniku niestałości w dążeniach, niedojrzałość intelektualna i emocjonalna, brak hierarchii wartości, występowanie przykrych stanów psychicznych oraz manifestacja postaw antyspołecznych. Młody człowiek, aby radzić sobie z tego rodzaju problemami ucieka się do używania środków, które „poprawiają” jego samopoczucie, i tym samym prowadzą do uzależnienia. [3]

Inni twierdzą, że przyczyną sięgania coraz to młodszych ludzi po używki jest ogólna ciężka sytuacja rodzin w Polsce. Przez ostatnie kilkanaście lat radykalnie pogorszyła się sytuacja materialna znacznej części społeczeństwa, co w konsekwencji doprowadziło do wzrostu zasięgu ubóstwa. Nagły spadek dochodów i utrata pracy, które stały się udziałem wielu polskich rodzin nie sprzyjają rozwojowi rodziny. Okoliczności te często wpływają na pogorszenie jakości relacji rodzinnych, prowadzą do aktów przemocy psychofizycznej, braku zrozumienia, pustki emocjonalnej, separacji czy w końcu rozwodów. Niezaspokojone potrzeby rodzą u wszystkich członków rodziny brak życiowej satysfakcji, poczucie frustracji, co wpływa na jakość wzajemnych interakcji w rodzinie . Pojawiają się sytuacje konfliktowe.

Przyczyny uzależnień można znaleźć w trzech płaszczyznach:[4]

a) Psychologicznej – która ukazuje indywidualne predyspozycje jednostki.

Dzieci są bardzo ciekawe świata. Jednocześnie bardzo pragną być dorosłe. Nie chcą mieć zakazów, nakazów i żadnego rodzaju ograniczeń. To właśnie ta ciekawość może nakłaniać je do próbowania działania różnego rodzaju narkotyków, papierosów czy alkoholu.  Taki stan osiąga swój najwyższy poziom w wieku 12-16 lat. Młodzież nie czuje się już dziećmi i chce pokazać światu, że jest dorosła. Może kupić sobie piwo w sklepie, czy też pójść na dyskotekę i użyć narkotyku. Pomimo, że ten pierwszy raz często jest nieprzyjemny (np. ból głowy jako kac po piciu alkoholu, ból głowy i nudności po paleniu czy niesmak w ustach po narkotyku) to próbują znów, gdyż ich zdaniem dorośli nie miewają takich stanów. Ich zdaniem dorosłość oznacza możliwość zażywania takich specyfików i czerpania z tego przyjemności.

W miarę dorastania młody człowiek stopniowo rozluźnia kontakty z rodzicami natomiast znaczenia nabiera dla niego grupa rówieśników. W tym momencie jest dla niego ważne „jego ja” – jego potrzeby, pragnienia, jego dorosłość oraz to, co podpowiada mu otoczenie.

Przynależność do określonej grupy pozwala uzyskać poczucie własnej tożsamości. Grupa rówieśnicza umożliwia identyfikację, daje poczucie przynależności, zapewnia bezpieczeństwo. Młody człowiek będąc w grupie, w której nie musi nic udawać odnajduje własne „ja” i jest mu z tym bardzo dobrze. Jednak przynależność do grupy niesie za sobą również swoistego rodzaju „obowiązki”. Koledzy piją piwo, więc i ja muszę się napić. Koledzy próbowali narkotyków, więc i ja nie mogę być gorszy. Wielu rodziców uważa, że to znajomi, owa grupa, ma zły wpływ na ich dziecko. Jednakże w rzeczywistości, to dziecko chce dorównać grupie – to ono musi się dopasować.

Do płaszczyzny psychologicznej zaliczamy też tzw. ucieczkę przed negatywnymi emocjami. Czasami zdarza się, że młody człowiek ma bardzo negatywny obraz samego siebie. Ma nikłe poczucie własnej wartości, nie jest zadowolony z własnych osiągnięć, czuje, że nie ma wpływu na to, co się dzieje wokół niego. Taki stan lub takie cechy charakteru sprawiają, że młody człowiek jest dużo bardziej podatny na wpływ otoczenia, a jednocześnie chętniej sięgnie po narkotyk. Przecież właśnie narkotyk ma wprowadzić go do nowej rzeczywistości, która podoba mu się dużo bardziej, do świata, który przynosi satysfakcję i zadowolenie z samego siebie. Wiąże się to nieodzownie z potrzebą dążenia do nowej wizji rzeczywistości. Zażywanie narkotyku czy picie alkoholu jest najprostszą drogą do zapomnienia, do zmniejszenia wagi problemów, do odnalezienia, co prawda chwilowej, ale jednak radości życia. Używki nie rozwiązują problemów, ale dają możliwość ich bagatelizowania.

Psychologiczne motywy zażywania środków psychoaktywnych sięgają głębiej niż ciekawość, bunt przeciw rodzicom, urok zakazanego owocu, czy moda i obyczaj, to wewnętrzna potrzeba zmiany czegoś, co jest nie do wytrzymania i zaakceptowania przez młodego człowieka.[5]

b) Kulturowej – uwarunkowanej regionem geograficznym, miejscem zamieszkania, panującymi zwyczajami i dominującym systemem wartości.

Używanie poszczególnych rodzajów środków odurzających wiąże się z przynależnością do określonego kręgu kulturowego. Zażywanie np. środków roślinnych praktykowane jest najczęściej przez mężczyzn z ubogich i niewykształconych warstw społecznych, jest włączone w tradycje kulturowe i w dużym stopniu ma charakter obrzędowy, religijny, magiczny lub leczniczy. Na przykład w Anglii panował zwyczaj dodawania odrobiny opium do piwa, aż do lat 50 IX wieku. W XX wieku można było w aptece nabyć herbatę z główek maku, a jeszcze 100 lat temu w protestanckich rodzinach Nowej Anglii zwyczajowo podawano dzieciom na kaszel opiatowe syropy, za co dziś zażądano by odebrania praw rodzicielskich.

c) Społecznej – uwikłanej w procesy kształtowania się więzi społecznych, procesy transformacji, konflikty pokoleń itp.[6]

Dorośli od bardzo dawna starają się wyeliminować narkotyki i alkohol z życia ich dzieci. Jednak wszyscy skupiają się na tym, aby ograniczyć podaż środków np. poprzez zakaz sprzedaży alkoholu nieletnim, poprzez szukanie i zamykanie dealerów narkotykowych. Jest to oczywiście słuszne, ale ważniejsze jest, aby od najmłodszych lat uświadamiać dziecko o negatywnych skutkach zażywania narkotyków. Brak tego typu edukacji powoduje, iż funkcję tą przejmują rówieśnicy, którzy wielokrotnie, sami nieuświadomieni, przekazują dziecku informacje nieprawdziwe.

Na przestrzeni lat obraz narkomana zmienił się. Kiedyś narkomanią dotknięci byli ludzie z tzw. marginesu społecznego (ubodzy, często z rozbitych rodzin). Obecnie problem narkomani rozprzestrzenia się wśród dzieci i młodzieży z tzw. dobrych domów. Narkotyki dla ww. środowisk to ucieczka od świata, w którym dominują pieniądze i kariera. W świecie tym często nie ma czasu na rozmowy z dzieckiem i okazywanie uczuć. Dlatego też dla wielu młodych ludzi narkotyki oznaczają ucieczkę ze świata osamotnienia i obojętności.

Również różnego rodzaju procesy transformacji występujące w danym kraju mają wpływ na to czy tworzy się moda np. na zażywanie narkotyków. Dobrym przykładem takiego zjawiska jest np. pojawienie się w Polsce na przełomie lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XX w. młodzieżowych ruchów kontestacyjnych, potocznie zwanych „hippie”, dla których narkotyzowanie się stało się czynnością społeczną, symbolizującą przynależność do określonej subkultury. Tak również jest i w dzisiejszych czasach. Są ludzie należący do specyficznej grupy wyróżniającej się specjalnym ubiorem, znakami rozpoznawczymi, gestami, językiem charakteryzującym się nazewnictwem środków i czynności. Takie subkultury mogą również mieć zwyczaj np. częstego picia alkoholu.

1. 3. SKUTKI UZALEŻNIEŃ

Skutki uzależnień są ogromne. Można je podzielić na wiele grup i podgrup w zależności od uzależnienia, działania na zdrowie psychiczne, fizyczne, wpływ na otoczenie itd. Poniżej przedstawiono kilka najważniejszych:

1) Utrata zdrowia fizycznego[7],

Każde uzależnienie niesie ze sobą ryzyko utraty zdrowia a nawet życia. Papierosy, alkohol, a także narkotyki mają fatalny wpływ na organizm człowieka. Używki niszczą wątrobę, płuca, przewód pokarmowy, układ krążenia, układ opornościowy, a co za tym wszystkim idzie coraz szybciej i częściej człowiek przeziębia się i zapada na coraz to cięższe choroby. Niektóre dane podają, że np. alkohol jest jednym z ważniejszych czynników zwiększających ryzyko zgonu przed 65 rokiem życia. Zjawisko to jest szczególnie niepokojące w Polsce, gdzie częstość zgonów przedwczesnych jest o około 40% wyższa niż średnia europejska.

2) Utrata zdrowia psychicznego,

Narkotyki i alkohol doprowadzają do destrukcji psychicznej. Ludzie nie potrafią funkcjonować bez środka, który daje im siłę. Jednak dłuższe zażywanie używek doprowadza do uzależnienia, a tym samym powoduje, iż reakcje organizmu na narkotyk lub alkohol są słabsze. W dłuższej perspektywie osoba uzależniona, aby utrzymywać się w stanie przez siebie pożądanym zwiększa dawkę lub przyjmuje coraz częściej daną używkę.

3) Trudności w nauce,

Uzależnienia są niejednokrotnie powodem poważnych trudności w nauce. Typowymi objawami jest m. innymi brak koncentracji. To powoduje unikanie przez osobę uzależnioną sytuacji skupienia się oraz systematyczności. Dlatego też nieuczestniczenie w lekcjach, systematyczne przygotowywanie się, rozwijanie własnych zainteresowań staje się niemożliwe.                                                                                                                                                                                          

4) Rozluźnienie więzi rodzinnych[8],

Osoby uzależnione często izolują się od rodziny, wychodzą z domu, znikają na wiele godzin z domu nie mówiąc, dokąd i z kim idą. Prowadzi to oczywiście do wszelkiego rodzaju konfliktów, nieporozumień, a co za tym idzie rozluźniania więzi. Rodzice bardzo często szybko tracą posiadany u dzieci w dzieciństwie autorytet. Zdarza się, że stają się w opinii swoich dzieci ich wrogami.

5) Osamotnienie, brak samoakceptacji,

Uzależnienie powoduje poważną izolację ze środowiska rodzinnego, zawodowego i towarzyskiego. Nie tylko rodzina, ale również znajomi, przyjaciele stają się powoli wrogami. Szkoła, nauczyciele, obowiązki przestają istnieć. Młody człowiek nie akceptuje otaczającego go świata, sukcesywnie popada w stan braku akceptacji samego siebie.

6) Konflikt, agresja, wchodzenie w kolizje z prawem[9],

Brak samoakceptacji, brak przyjaciół, więzi emocjonalnych z rodziną, brak pieniędzy i sposobu na życie sprawia, że osoby uzależnione nie tylko często popadają w konflikty z otoczeniem, ale również wchodzą w kolizje z prawem. Kiedy brak środków finansowych potrzebnych  m. in. na alkohol lub inne używki prowadzą do kradzieży, napaści itd. 

Jest to jedno z najważniejszych, skutków uzależnienia. W mniej skrajnych przypadkach zauważa się, iż osoby, które w młodości utraciły więzi emocjonalne z rodzicami czy przyjaciółmi w dorosłym życiu mają problemy z założeniem rodziny lub w przypadku jej stworzenia z podjęciem roli żony/matki, męża/ojca, nie potrafią być dobry partnerem, czy rodzicem.

Omawiając problematykę agresji wśród młodzieży istotne jest poruszenie kwestii rodziny oraz relacji wykreowanych między jej członkami. Atmosfera miłości, zaufania umożliwia ułatwienie rozwiązywania problemów dziecka. Brak takiej atmosfery często prowadzi do sytuacji patologicznych. Dziecko, w trakcje swego rozwoju, powinno mieć poczucie bezpieczeństwa i pewności bliskich, z którymi może poruszyć swój problem, a także od których może oczekiwać pomocy.

Kontrola zachowania dziecka przez rodziców – sprawdzanie wyników w nauce, poznanie przyjaciół, organizowanie lub współorganizowanie wolnego czasu pozwala wierzyć w to, że młody człowiek ma mniejsze szansę na zażywanie narkotyków czy picie alkoholu. Niezwykle ważną kwestią jest profilaktyka. Od najmłodszych lat należy przestrzegać dziecko przed zagrożeniami, jakie niesie świat. Należy mówić o przyczynach i skutkach zażywania środków psychotropowych, o skutkach picia alkoholu. Każdy rodzic powinien starać się dawać przykład swojemu dziecku. Jeśli jednak nie uchroni to przed popadnięciem w nałóg rodzice, nauczyciele, wychowawcy powinni robić wszystko, aby skutki uzależnienia były jak najmniejsze.

ROZDZIAŁ II

NARKOTYKI I ALKOHOL JAKO NAJCZĘSTRZE ŚRODKI POWODUJĄCE UZALEŻNIENIE

2.1. DEFINICJA I RODZAJE NARKOTYKÓW

Narkotyki stały się w ostatnich latach jednym z najpoważniejszych zagrożeń społecznych. Niepokojącym jest fakt, iż narkotyki zażywa się przez coraz szersze kręgi młodzieży. Obecnie problem ten nie dotyczy już tzw. marginesy społecznego, jak to było jeszcze kilka lat temu, lecz młodzieży z tzw. dobrych domów. Współcześnie przyjmuje się, że nadużywanie i nałogowe używanie narkotyków nosi charakter wieloaspektowy i interakcyjny.

Narkotyk jest substancją psychoaktywną, która, dociera do mózgu, pobudza jego ośrodki, a tym samym wpływa na takie procesy psychiczne człowieka, jak postrzeganie, myślenie, emocje. [10]

Środki psychoaktywne możemy podzielić na trzy grupy:

2.1.1. Środki odurzające i uspokajające

Ich wspólną cechą jest to, że zmniejszają lękliwość i napięcie, poprawiają nastrój, dają uspokojenie, relaks i senność. Wywołują zmiany w postaci oszołomienia, zadowolenia czy wręcz euforii. Znikają napięcie, poczucie winy, niepokój, doznaje się złudzenia innej rzeczywistości. Ich działanie szybko mija , a po 6-8 godzinach pojawiają się objawy abstynencyjne, które po 12 godzinach osiągają największe natężenie. Przyjmowanie tych środków prowadzi do narastania zależności fizycznej i psychicznej. Zarazem środki te zakłócają koordynację ruchową i zmieniają świadomość. Szkody związane z długotrwałym przyjmowaniem środków odurzających i uspokajających, to m.in. uszkodzenie narządów miąższowych, zaburzenia hormonalne, zakażenia, zatrucia.

Poniższa tabela przedstawia najczęściej stosowane środki opiatowe, kanabinole oraz leki nassene i uspokajające.

Tabela 1. Środki opiatowe, kanabinole oraz leki nassenne.

źródło: opracowanie własne

2.1.2. Środku pobudzające

Środki pobudzające zwiększają aktywność człowieka, przedłużają okresy czuwania, przyspieszają procesy myślenia i mowy. Ponieważ są to najczęściej zażywane narkotyki przez młodzież przyjrzano się im trochę bliżej.

- Kokaina

Kokainę otrzymuje się z liści krzewów lub niskich drzew kokainowych uprawianych w Ameryce Południowej. Ma ona postać białego, krystalicznego, bezwonnego proszku rozpuszczalnego w wodzie. Potocznie nazywa się ją koksem, koką lub śniegiem. Co prawda jej cena nie jest niska, lecz jest ona coraz częściej zażywana przez młodzież. Kokainę można rozcierać na dziąsłach lub wstrzykiwać bezpośrednio do żyły. Można ją palić, wąchać, łykać lub zakraplać do nosa (po rozpuszczeniu w wodzie).

Kokaina daje trwające kilkanaście minut doznanie euforii, znika zmęczenie fizyczne, pojawia się bezsenność, spadek łaknienia. Nawet jednorazowe zażycie kokainy może prowadzić do zaburzeń nastroju, lęku, napadu drgawek czy nastawień urojeniowych. Początkowy stan euforii przechodzi w stan nadpobudliwości i lęki. Długotrwałe zażywanie doprowadza do pojawienia się zaburzeń spostrzegania, wrażeń dotykowych (np. pełzanie pod skórą mrówek), czasem występują urojenia prześladowcze i stany deliryczne. Najczęstsze powikłania u osób uzależnionych to zaburzenia w układzie krążenia, w układzie oddechowym oraz układzie nerwowym.

Rysunek 1. Postacie kokainy

-  Amfetamina

Amfetamina jest pochodzenia syntetycznego. Najczęściej zażywa ją młodzież w czasie zabawy w celu usunięcia objawów zmęczenia fizycznego, nazywana jest „speed” z powodu szybkiego przyrostu rozpierającej energii. Amfetamina działa podobnie do kokainy, lecz znacznie łagodniej. Pobudza ośrodkowy układ nerwowy, podwyższa ciśnienie i tętno. Wywołuje krótkotrwały przypływ energii, radości i poczucia pewności siebie. Te cechy działania powodują, że jej zażywanie wiąże się z tańcem i zabawią. Amfetamina ma postać pigułki, tabletki, kapsułki, białego proszku, kostki lub kryształku. Zażywa się ją doustnie, wąchając, wstrzykując. Przedawkowanie objawia się wysoką temperaturą ciała, drgawkami, a nawet śpiączką. Po zniknięciu efektów działania amfetaminy przychodzi zmęczenie, niepokój i przygnębienie. Bardzo szybko wzrasta tolerancja organizmu na środek, co wiąże się z koniecznością przyjmowania coraz to większych dawek. Działanie środka znika po około 12 godzinach. Długotrwałe nadużywanie prowadzi do zaburzeń snu, nadmiernej potliwości, wzrostu niepokoju, rozdrażnienia. Może również dojść do urojeń, halucynacji, depresji, myśli samobójczych.

Rysunek 2. Postacie amfetaminy.

-  Ecstasy

Ecstasy to mieszanina wielu narkotyków np. MDMA, LSD, amfetamina. Dlatego jest wiele różnic w intensywności i czasie działania. Małe dawki, jaką reakcje podobne do zażycia amfetaminy, większe przypominają zażycie LSD. Środek ten często jest nazywany jako „narkotyk tańca”, „imprezowy”. Ecstasy ma postać tabletek i kapsułek o różnej formie – różne kolory i rozmiary, różne są również nazwy np. „Ufo”, „E”. Środek ten dzięki różnym mieszankom jest jednym z najtańszych narkotyków, do tego jego działanie jest stosunkowo długie (4-6 godzin), dlatego jest atrakcyjny dla młodzieży.

Ecstasy pomaga w przeżywaniu wspólnej zabawy, wyczula zmysły, wzmaga poczucie jedności. Pierwsze efekty odczuwane są już po 20-30 minutach od przyjęcia środka. Początkowo nasila się lęk i dezorientacja, następnie doznania zamieniają się w szczęście, euforię, uczucie miłości, więzi. Konsekwencją zażywania ecstasy jest zmęczenie, mdłości, zaburzenia sny, bóle głowy, trudności z koncentracją, stany depresyjne. Ecstasy działa szkodliwie na wątrobę, pęcherzyk żółciowy, jelita, nerki.

Zażywanie ecstasy nie prowadzi, co prawda do uzależnienia fizycznego, lecz do silnej zależności psychicznej. Młody człowiek bawiąc się musi zażywać coraz więcej środka, a zabawa bez niego nie jest już atrakcyjna.

Rysunek 3. Postaci ecstasy.

-  Kofeina

Kofeina jest środkiem występującym w roślinach. Podstawowym jej surowcem są ziarna kawy i liście herbaty. Duże, systematyczne przyjmowanie kofeiny w dawce powyżej 500mg może doprowadzić do uzależnienia psychicznego i fizycznego. Kofeina pobudza, przyspiesza pracę serca, poprawia nastrój i daje poczucie poprawy sprawności myślenia. Objawy uzależnienia podobne są do choroby nerwicy lękowej i charakteryzują się zaburzeniami sny, lękiem, drażliwością, depresją.

2.1.3.Środki halucynogenne

Środki halucynogenne przyjmowane są, aby uzyskać wizję innej rzeczywistości, odmiennego spostrzegania czasu i przestrzeni.  Najczęściej stosowany jest LSD – substancja bezbarwna, bez zapachy i smaku, trudna do rozpoznania. Występuje w postaci pigułki, koski, nasączonego papierku, kapsułki. LSD na ogół nie powoduje uzależnień. Trudno również o przedawkowanie, chyba, że łączy się go z alkoholem lub innymi narkotykami, wówczas skutki mogą być dramatyczne. Częste stosowanie środków halucynogennych prowadzi do przeżywania coraz go bardziej groźnych i złych wizji. Powstają koszmarne obrazy. Używającym czasami trudno jest odnaleźć się w rzeczywistości, nie potrafią odróżnić prawdy od fikcji.

Inne środki halucynogenne to różnego rodzaju kleje, rozpuszczalniki, meskalina oraz grzyby. Ich działanie jest podobne do LSD.

Rysunek 4. LSD

Rysunek 5. Grzyby

2.2. DEFINICJA I RODZAJE ALKOHOLU

Alkohole są to związki organiczne zawierające jedną lub więcej grup –OH, zwanymi grupami hydroksylowymi. Są to związki lekko zasadowe, jednak ich odczyn silnie zależy od ich ogólnej struktury.

Słowo alkohol pochodzi najprawdopodobniej od któregoś z dwóch słów arabskich: al. – kuhl (antymon, delikatny, drobny proszek) lub al. – fhul (zły duch). Etanol (alkohol etylowy) to najpopularniejszy z alkoholi, ponieważ jego ilości zużywa przemysł spożywczy do  produkcji napojów alkoholowych. Etanol towarzyszy człowiekowi od zamierzchłych czasów. Pierwsze napoje alkoholowe powstały w sposób przypadkowy w wyniku fermentacji owoców lub ziaren zbóż. Zdaniem antropologów alkohol towarzyszy człowiekowi praktycznie od zarania jego dziejów pełniąc początkowo funkcje fizjologiczne (np. redukcja bólu, zmęczenia), psychologiczne (np. redukcja lęku, odprężenie) i społeczne (np. ułatwienie kontaktów, element obrzędów i praktyk religijnych), a z czasem również ekonomiczne i polityczne.

W Polsce w początkowym okresie najbardziej rozpowszechnionym napojem alkoholowym było piwo. Potem jego uzupełnieniem stał się miód pitny oraz wino importowane z Francji i Włoch. W późniejszym czasie, kiedy Polska była eksporterem zboża /XV-XVIII w./ zaadaptowano z Włoch do naszych warunków umiejętność pędzenia gorzałki, głównie z żyta, jęczmienia i owsa. Tak, więc alkohol zaistniał. Przeniknął wszędzie, łączył się z każdą rzeczą i sytuacją, które składają się na codzienną egzystencję. Plaga pijaństwa przetoczyła się przez Europę wraz z wielką rewolucją przemysłową. W Polsce apogeum osiągnęła w czasach propinacji w latach czterdziestych i pięćdziesiątych dziewiętnastego wieku [11]

Alkohol jest często wybieranym przez młodzież narkotykiem. Wielu młodych ludzi doświadcza poważnych konsekwencji picia alkoholu zbyt wcześnie. Każdego roku średnio 5 000 młodych osób w wieku poniżej 20 lat umiera z powodu nadużywania alkoholu. Około 1 600 przypadków to wypadki drogowe, reszta to ofiary zabójstwa, upadki, poparzenia, utonięcia itp.

Badania pokazują, że wiele nastolatków zaczyna pić bardzo wcześnie. Ostatnio można było usłyszeć, (co prawda w USA) o pewnych dziewięciolatku, który pod wpływem alkoholu, uciekał policji (prowadząc samochód!). Również w Polsce słyszymy o coraz młodszych dzieciach, które upijają się do nieprzytomności. [12]

Skutki picia alkoholu są tragiczne. Najczęstsze to: skutki dla mózgu, dla wątroby, skutki dla wzrostu i układu dokrewnego. Wszystko to może prowadzić nie tylko do poważnych problemów zdrowotnych, ale również do śmierci.

Alkohol praktycznie zawsze spożywany jest w postaci jednej z trzech klas napojów: piwa, wina lub napojów wysokoprocentowych (zwanych także wódkami). Produkcja tych wyrobów uzależniona jest od procesu fermentacji, a wódek od dalszego procesu destylacji.

Tabela 2. Ważniejsze rodzaje napojów alkoholowych.

źródło: opracowanie własne.

ROZDZIAŁ III

PODSTAWY METODOLOGICZNE BADAŃ

3.1. CEL I TEZA BADAŃ

Na początku badań należy określić przedmiot badań. Przedmiotem badań pedagogicznych według W. Okonia „ jest przede wszystkim świadoma działalność pedagogiczna, a więc procesy wychowania i nauczania, samowychowywania i uczenia się, ich cele, treści, przebieg, metody, środki i organizacje”.[13]

Przedmiotem tych badań jest poznanie populacji uczniów jednego z gimnazjów oraz określenie stopnia ich zainteresowania używkami takimi jak narkotyki i alkohol.

Zdaniem Z. Skornego cel wymaga „uświadomienia sobie, po co podejmujemy badania oraz do czego mogą być przydatne uzyskane w nich wyniki” [14]

„…Każde badanie służy realizacji określonego celu. „Celem badań jest dążenie do wzbogacenia wiedzy o osobach, rzeczach lub zjawiskach będących przedmiotem badań.[15]

„… Celem badań pedagogicznych jest poznanie naukowe istniejącej realnie, empirycznie rzeczywistości społecznej, opis jakiegoś zjawiska, instytucji, placówki opiekuńczo-wychowawczej bądź jednostki. Oprócz funkcji poznawczej badania spełniają również role praktyczno – użyteczne.

Badaniami objęto grupę uczniów z 3 klas gimnazjum w Milanówku k/ Warszawy. Grupa ta składała się z 87 osób – w tym 45 chłopców i 42 dziewcząt.

Jako narzędzie badawcze posłużyła anonimowa ankieta składająca się z  trzech części i łącznej sumie 31 szczegółowych pytań. Ankieta uwzględniała pytania dotyczące między innymi spożywania alkoholu i innych używek, miejsca i częstotliwości, uwarunkowań rodzinnych oraz społecznych uczniów.  Udział uczniów w ankiecie był dobrowolny. Badania przeprowadzono osobiście przy pomocy nauczycieli podczas lekcji wychowawczych. Ze względu na specyfikę instytucji, którą wybrano, badania były przeprowadzone w grupach około 28 osób (jedna klasa).

Dla głębszego zrozumienia problematyki przeprowadzono rozmowy z uczniami.

3.1.1. Charakterystyka miejscowości

Badania przeprowadzono wśród uczniów jednego z gimnazjów z małej miejscowości pod Warszawą – Milanówku. Wybór miejsca miał również znaczący wpływ na wyniki badań.

Dzieje współczesnego Milanówka rozpoczęły się w 1899 r., kiedy właściciel majątku Milanówek, Michał Lasocki, utworzył spółkę, która dokonywała podziału folwarku milanowskiego na działki i rozpoczęła pozyskiwanie osadników, głównie wśród mieszkańców Warszawy.

Rozwój osadnictwa nabrał dynamiki z chwilą utworzenia tu w 1901 roku przystanku Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej. Dogodny dojazd z Warszawy, doskonałe warunki klimatyczne, duży kompleks leśny i stosunkowo niski koszt działek – wszystko to nie tylko przyciągało do Milanówka miłośników niedzielnych wypadów poza miasta, ale i zachęcało osoby z kręgów inteligencji warszawskiej (przemysłowcy, prawnicy, urzędnicy, aktorzy, śpiewacy, artyści plastycy, dziennikarze), do osiedlania się tu na stałe.

Coraz częściej zaczęły się pojawiać piękne murowane wille, rezydencje reprezentujące różne style architektoniczne.

W czasie wojny część Milanówka została zniszczona, jednak bardzo szybko ją odbudowano.

Do dziś w tej małej miejscowości można znaleźć wiele wspaniałych will, pałacyków, pomników, czy też ponad 200 letnich dębów. Dziś działki w Milanówku są bardzo drogie, a miejscowość uważana jest za spokojną okolicę, w której żyje inteligencja. Rzeczywiście będąc w tym mieście ma się wrażenie, że życie toczy się trochę wolniej niż w Warszawie. Nikt się nie śpieszy, nikt nie krzyczy, ład i porządek na każdym kroku.

Szkoła ma już ponad 92 lata. Jej historia to nie tylko okres, w którym wiele pokoleń zdobywało wiedzę i wychowanie, to także jej początku, czyli ogromna wola mieszkańców Milanówka, utworzenie polskiego miejsca edukacji pod zaborem rosyjskim.

W chwili obecnej do szkoły uczęszcza 600 uczniów. W czerwcu 2000 roku po raz ostatni w szkole byli uczniowie klas VIII. Od września 2000 roku szkoła jest szkołą podstawową obejmującą uczniów kl. I-VI oraz gimnazjum uczącym młodzież starszą. W

szkole jest 13 sal lekcyjnych, pracownia komputerowa, sale do nauki języków obcych, świetlica oraz pion żywieniowy. Większość z 35 nauczycieli posiada wykształcenie magisterskie, trzech nauczycieli uzupełnia wykształcenie, natomiast pięciu uczęszcza na studia podyplomowe.

Młodzież z tej szkoły uczestniczy w różnych zajęciach pozalekcyjnych, wyjeżdża z koncertami do telewizji, nagrywa dla Polonii Amerykańskiej Kolendy, spotyka się z młodzieżą z innych krajów. Biorą udział w festiwalach piosenki harcerskiej, w olimpiadach przedmiotowych, zawodach sportowych, wspinają się po ściance. Uczniowie wszystkich klas jeżdżą na basen. Kilka razy w roku organizowane są dla mieszkańców Milanówka koncerty i wieczornice, w których artystami są uczniowie tejże szkoły.

Szkoła przywiązuje bardzo duża rolę do kultywowania tradycji i obrzędowości.

W gimnazjum jest dziewięć klas. Trzy klasy pierwsze, trzy drugie i trzy klasy trzecie. Każda z nich ma swojego wychowawcę – osiem kobiet i jeden mężczyzna. Średnia ocen wszystkich dzieci za pierwszy semestr wynosiła ok. 3,5. Jednak piętnaścioro uczniów miało średnią ponad 5,0. Większość z nich to dziewczęta. Okazało się, że najlepsze wyniki w nauce mają uczniowie, których wychowawcą jest mężczyzna. Również uczniowie z jego klasy mieli najlepsze oceny z zachowania.

W szkole istnieje regulamin ucznia, który dokładnie określa w jaki sposób uczeń się ubiera – np. nie wolno nosić zbyt krótkich spódnic, mieć odsłoniętego brzucha, mieć makijażu i długich paznokci – oraz w jaki sposób zachowuje się do pozostałych uczniów, nauczycieli itd. Pomimo tego na korytarzach można spotkać tych, którzy niekoniecznie stosują się do nakazów regulaminu.

3.2. PROBLEMY BADAWCZE I HIPOTEZY

Problemem badawczym według J. Sztumskiego  nazywamy:„ to, co jest przedmiotem wysiłków badawczych, czyli po prostu  to, co orientuje nasze przedsięwzięcie poznawcze”.

Autor ten biorąc za kryterium przedmiot, zakres i rolę, jaką pełnią problemy, wyróżnia problemy:

a) - teoretyczne i praktyczne,

b) - ogólne i szczegółowe,

c) - podstawowe i cząstkowe.

Dla potrzeb tej pracy przyjęto definicję za S. Nowakiem, który twierdzi, że „ problem badawczy to tyle, co pewne pytanie lub zespół pytań, na które odpowiedzi ma dostarczyć badanie”.

W calu przeanalizowania sformułowanego tematu opracowano problemy badawcze:

1)      Dlaczego następuje wzrost zainteresowania narkotykami i alkoholem wśród młodzieży gimnazjalnej?

2)      Jakie są konsekwencje zażywania narkotyków i spożywania alkoholu na przykładzie uczniów Gimnazjum w Milanówku?

Do powyższych problemów sformułowałem dwie hipotezy:

1)      Na wzrost zainteresowania narkotykami i alkoholem wśród młodzieży gimnazjalnej mają wpływ przede wszystkim:

a)      środowiska rodzinne,

b)      środowiska szkolne.

2)  Najczęstszymi konsekwencjami zażywania narkotyków i spożywania alkoholu przez uczniów Gimnazjum w Milanówku są:

a)      słabe postępy w nauce,

b)      izolacja społeczne.

Badania przy pomocy opracowanej ankiety przeprowadzono w styczniu 2007r. w miejskim gimnazjum w Milanówku k/ Warszawy. W celu rzetelnego przeanalizowania problemu przeprowadzono badania w trzech klasach. Zdaniem autora uczniowie, którzy powinni brać udział w ankiecie nie powinni być „zróżnicowani”. Odrzucono, więc klasy, w których przeważającą część stanowili uczniowie z bardzo dobrymi i celującymi wynikami w nauce, oraz klasy z uczniami sprawiającymi większe problemy wychowawcze. Ankietowani należeli do społeczności (mam na myśli tu klasy) mieszanych, gdzie są zarówno wybitni uczniowie i ci mniej zdolni. Po przeprowadzeniu rozmów z nauczycielami oraz przejrzeniu paru udostępnionych arkuszy dokonano wyboru klas. Wszyscy wyrazili chęć wzięcia udziału w badaniach. Populacja była względnie jednolita. Składała się  z 87 osób: 45 chłopców i 42 dziewczynek, w wieku 13-15 lat.

3.3. METODOLOGIA BADAŃ

Aby rozwiązać dobrowolny problem teoretyczny lub praktyczny trzeba dokonać wyboru odpowiedniej metody badań, czyli takich powtarzalnych i systematycznie uporządkowanych sposobów postępowania, które umożliwiają nam realizację zamierzonego celu”[16]

Zgodnie z definicją A. Kamińskiego „metoda to zespół teoretycznie uzasadnionych zabiegów koncepcyjnych i instrumentalnych, obejmujących najogólniej całość postępowania badacza zmierzającego do rozwiązania określonego problemu naukowego” [17]

W. Okoń metodę określił krótko: „systematycznie stosowany sposób postępowania prowadzący do założonego wyniku. Na dany sposób postępowania składają się czynności myślowe i praktyczne odpowiednio dobrane i realizowane w ustalonej kolejności.”[18]

T. Pilch tak określa techniki badań : „ czynności praktyczne, regulowane starannie wypracowanymi dyrektywami, pozwalającymi na uzyskanie optymalnie sprawdzalnych informacji, opinii, faktów”.[19]

Natomiast M. Łobocki uważa, że „techniki badawcze są bliżej skonkretyzowanymi sposobami realizowania zamierzonych badań. Podporządkowane one są metodom badawczym, pełniąc wobec nich służebną rolę, Są jakby „ostatnim akordem” zastosowanej metody badań, która obejmuje z reguły kilka technik badawczych. Przeto właściwy ich wybór zależy od dobrej znajomości metody badań, do której one przynależą”.