Zgodnie z art. 239 Ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym z dnia 27-07-2005 r. i art. 15a ustawy z dnia 04-02-1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz. U. z 2000 r. Nr 80, poz. 904, z późn. zm.) Uczelni w rozumieniu przepisów o szkolnictwie wyższym przysługuje pierwszeństwo w opublikowaniu pracy dyplomowej studenta. Realizując ten zapis Pedagogium Wyższa Szkoła Pedagogiki Resocjalizacyjnej w Warszawie na niniejszej stronie (www.pedagogium.com.pl) publikuje wszystkie prace dyplomowe swoich studentów. Materiały publikowane na tej stronie chronione są prawem autorskim. W przypadku wykrycia naruszenia praw autorskich należy powyższy fakt zgłosić na adres rektorat@pedagogium.edu.pl.   

PEDAGOGIUM

Wyższa Szkoła Pedagogiki Resocjalizacyjnej w Warszawie

Agnieszka Bogdanowicz-Furmanek

Numer albumu 0325/04

Rodzinne uwarunkowania uzależniania się dzieci i młodzieży od środków psychoaktywnych

Family conditions of the psychoactive resources addiction of children and young people

Praca licencjacka

 na kierunku Pedagogika

specjalności Resocjalizacja społecznie nieprzystosowanych

Praca wykonana pod kierunkiem prof. nadzw. dr hab. Marka Konopczyńskiego

Warszawa 2007

Oświadczenie promotora pracy

Oświadczam, że niniejsza praca została przygotowana pod moim kierunkiem i stwierdzam, ze spełnia warunki do przedstawienia jej w postępowaniu o nadanie tytułu zawodowego.

………………………………..                  ………………………………………………

               ( data )                                               ( podpis promotora pracy dyplomowej)

Oświadczenie autora pracy

Świadom odpowiedzialności prawnej oświadczam, że niniejsza praca dyplomowa została napisana przeze mnie samodzielnie i nie zawiera treści uzyskanych w sposób niezgodny z obowiązującymi przepisami.

Oświadczam, że przedstawiona praca nie była wcześniej przedmiotem procedur związanych z uzyskaniem tytułu zawodowego lub stopnia naukowego w wyższej uczelni.

Oświadczam ponadto, że niniejsza wersja pracy jest identyczna z załączoną wersja elektroniczna.

……………………………….                  …………………………………………….

               (data)                                                 (podpis autora pracy dyplomowej)

Streszczenie

Tytuł pracy: Rodzinne uwarunkowania uzależniania się dzieci i młodzieży od środków psychoaktywnych. 

Title: Family conditions of the addiction of children and young people from psychoactive resources

W pierwszym rozdziale pracy zawarto informację dotyczące rodziny prawidłowo funkcjonującej oraz rodziny dysfunkcyjnej. Zdefiniowano pojęcia, wymieniono także najważniejsze funkcje jakie powinna spełniać rodzina. Omówiono tez typy rodzin dysfunkcyjnych i skutki jakie powoduje wychowywanie się dzieci w takich rodzinach.

W rozdziale drugim wymieniono środki psychoaktywne, opisano ich działanie oraz skutki jakie powoduje zażywanie tych środków. Przedstawiono także historie narkomanii w Polsce oraz wieloczynnikowe uwarunkowania narkomanii.

W rozdziale trzecim przedstawiono zastosowaną technikę badawczą , problemy , pytania i hipotezy. Scharakteryzowano teren badań i grupę badanych osób.

W rozdziale czwartym zamieszczono wyniki badań ankietowych, zakończono opisaniem wniosków z badań. Z badań otrzymano wniosek, iż rodzinne uwarunkowania mają wpływ na uzależnianie się dzieci i młodzieży od środków psychoaktywnych. Wychowywanie się dziecka w rodzinie dysfunkcyjnej zwiększa prawdopodobieństwo uzależnienia.

Słowa kluczowe: rodzina, rodzina dysfunkcyjna, uzależnienie, środki psychoaktywne, dzieci, młodzież

Keywords: family, disfunctional family, pathological family, psychoactive resources, addiction, young people 

SPIS TREŚCI

WSTĘP………………………………………………………………………………….1

ROZDZIAŁ 1. ROLA RODZINY W ŻYCIU DZIECI I MŁODZIEŻY……....…...3

1.1. RODZINA……………………………………………………………………………………………3

1.1.1. Przemiany w funkcjonowaniu rodziny……………………………………3

1.1.2. Przegląd definicji rodziny…………………………………………………4

1.1.3.  Funkcje jakie pełni rodzina……………………………………………….6

1.1.4.  Proces socjalizacji w rodzinie.. …..…………………………………..…10

1.2. RODZINA DYSFUNKCYJNA…………………………………………………………………….11

1.2.1   Pojęcia rodziny dysfunkcyjnej..…………………………………………11

1.2.2.  Typy postaw rodzicielskich.…………………………………………….12

1.2.3.  Typy rodzin dysfunkcyjnych……………………………………………14

ROZDZIAŁ 2. RODZAJE I DZIAŁAMNIE ŚRODKÓW PSYCHOAKTYWNYCH…………………………………………………………….18

2.1. HISTORIA NARKOMANII W POLSCE………………………………………………………...18

2.2. PRZEGLĄD DEFINICJI...………………………………………………………………………...20 
2.3. ŚRODKI PSYCHOAKTYWNE…………………………………………………………………...23

2.3.1. Środki pobudzające………………………………………………………27

2.3.1.1.amfetamina……………………………………………………...23

2.3.1.2.ecstasy…………………………………………………………..25

2.3.1.3.kokaina………………………………………………………….26

2.3.2. Środki halucynogenne……………………………………………....……29

2.3.2.1.LSD……………………………………………………..….……29

2.3.2.2.rozpuszczalniki i substancje lotne………………………………30

2.3.2.3.grzyby halucynogenne…………………………………….…….32

2.3.3. Środki odurzające i uspakajające………………………………………...33

2.3.3.1.opium i jego pochodne ( opiaty)………………………………..33

2.3.3.2.marihuana i haszysz…………………………………………….35

2.3.3.3.barbiturany i benzodiazepiny…………………………………...37

2.4.WIELOCZYNNIKOWE UWARUNKOWANIA NARKOMANII………………………....……39

ROZDZIAŁ 3. METODA BADAŃ WŁASNYCH………………………………….42

3.1. PRZEDMIOT I CEL BADAŃ……………………………………………………………………..42

3.2. PROBLEMY BADAWCZE………………………………………………………………………..42

3.3. HIPOTEZY………………………………………………………………………………………….43

3.4. TECHNIKA BADAWCZA………………………………………………………………………...43

3.5. TEREN BADAŃ………………………………………………………………………………....….44

3.6. CHARAKTERYSTYKA BADANEJ POPULACJI……………………………………………...44

ROZDZIAŁ 4. WYNIKI BADAŃ………………………………………………...…45

4.1. STRUKTURA I WARUNKI ŻYCIA RODZINY………………………………………………...45

4.2. CZYNNIKI WPŁYWAJĄCE NA DYSFUNKCYJNOŚĆ RODZINY………………………….47

4.2.1. Choroby psychiczne i próby samobójcze w rodzinie…………………....47

4.2.2. Przemoc w rodzinie……………………………………… ……………...48

4.2.3. Nadużywanie alkoholu i zażywanie narkotyków przez członków rodziny…………………………………………………………… …………….50

4.3. POSTAWY RODZICIELSKIE I POCZUCIE BEZPIECZEŃSTWA W RODZINIE………. .51

WNIOSKI……………………………………………………………………………………………..54

BIBLIOGRAFIA…………………………………………………………… ………...58

SPIS TABEL………………………………………………………………….………..60

SPIS WYKRESÓW…………………………………………………………………...61

ANEKS……………………………………………………………….……………..….62

WSTĘP

„Rodzina jest środowiskiem wychowawczym, kulturowym oraz swoistej wspólnoty ludzi sobie bliskich emocjonalnie. Rodzina jest grupą społeczną podstawową, naturalną, najważniejszą i niezastąpioną w życiu dziecka.”[1]

Stanowi ona dynamiczny system związków społecznych w którym członkowie rodziny wchodzą ze sobą w ciągłe interakcje, tworzą związki emocjonalne i społeczne. Wewnątrz  rodziny tworzą się rozmaite układy społeczne. To w rodzinie rozwija się osobowość dziecka, w niej kształtuje ono postawy i uczucia. Rodzina przekazuje dziecku wiedzę związana z funkcjonowaniem w świecie zewnętrznym.[2]

„Od urodzenia aż do śmierci jednostka jest pod wpływem tego, co myślą, co cenią, do czego dążą, w co wierzą, co uznają za najważniejsze, według jakich zasad postępują rodzice i inni członkowie rodziny.”[3]

Rodzina wychowuje poprzez życie w niej, panujący klimat uczuciowy, stosunki między rodzicami, oraz między rodzicami a dziećmi. Dlatego też tak ważny jest fakt
 w jakiej rodzinie wychowuje się dziecko, rodzina odciska trwały ślad w późniejszym dorosłym życiu.

Celem pracy była próba zbadania czy występuje zależność między uwarunkowaniami rodzinnymi a uzależnianiem się od środków psychoaktywnych.

W pierwszym rozdziale przedstawione zostały przemiany zachodzące
 w funkcjonowaniu rodziny od czasów najdawniejszych do dnia dzisiejszego. W tym rozdziale zamieszczono także definicje rodziny przedstawiane przez pedagogów, socjologów i psychologów takich jak Maria Ziemska, Wincenty Okoń, Franciszek Adamski czy Jadwiga Izdebska. Następnie omówiono funkcje jakie powinna pełnić rodzina oraz proces socjalizacji dziecka w środowisku rodzinnym. Z informacji zawartych w tej części pracy wynika jednoznacznie, że rodzina ma ogromny wpływ nie tylko na dzieci ale na wszystkich jej członków. Wszystko co dzieje się w rodzinie nie pozostaje bez znaczenia w przyszłym dorosłym życiu dzieci. Rozdział pierwszy zawiera także omówienie pojęcia rodziny dysfunkcyjnej oraz czynników dezintegrujących życie rodzinne, tu zacytowano autorów takich jak Stanisław Kawula, Andrzej Olubiński czy Lesław Pytka. W tej części pracy przedstawiono obraz rodzin dysfunkcyjnych
 z problemami takimi jak alkoholizm, przestępczość czy przemoc w rodzinie. Omówiono także problemy wynikające z faktu wychowywania się w rodzinie dysfunkcyjnej. Następnie omówiono typy postaw rodzicielskich .

W rozdziale drugim zawarto informacje dotyczące rodzajów i działania środków psychoaktywnych. Wstępem do rozdziału jest historia narkomanii w Polsce, następnie omówiono podstawowe pojęcia dotyczące uzależnień i środków psychoaktywnych. Główną część drugiego rozdziału stanowi omówienie poszczególnych grup i rodzajów środków psychoaktywnych. Rozdział zakończony został omówieniem wieloczynnikowych uwarunkowań narkomanii.

W rozdziale trzecim przedstawiono przedmiot i cel badań. Wymieniono tu problemy badawcze takie jak: występowanie korelacji miedzy funkcjonowaniem rodziny a uzależnianiem się dzieci i młodzieży od środków psychoaktywnych, czy związek miedzy dysfunkcyjnością rodziny a częstością uzależniania się dzieci
 i młodzieży od środków psychoaktywnych. W związku z powyższymi problemami sformułowano pytania badawcze. W celu uzyskania odpowiedzi na postawione pytania stworzono ankietę, która została przeprowadzona wśród osób uzależnionych od środków psychoaktywnych. Badania przeprowadzona w Zespole Publicznych Zakładów Lecznictwa Otwartego Praga-Północ przy ulicy Otwockiej 1 w Warszawie. Przebadano 15 osób korzystających z leczenia w dziennym oddziale dla osób uzależnionych od narkotyków. Przebadane osoby były w wieku 15-25 lat.

W rozdziale czwartym przedstawiono wyniki badań. Odpowiedzi na pytania zawarte w ankiecie miały na celu zorientowanie się w strukturze rodziny badanych osób i stosunkach w niej panujących. Opracowując wyniki badań stwierdzono, że ponad połowa respondentów pochodzi z rodzin niepełnych. Duża cześć badanych osób doświadczyła w domu rodzinnym przemocy fizycznej i psychicznej . Znaczna część badanej młodzieży, to osoby wychowujące się w rodzinach z problemem alkoholowym. Pracę zakończono podsumowaniem wniosków z badań.

ROZDZIAŁ 1.

ROLA RODZINY W ŻYCIU DZIECI I MLODZIEZY

1.1. RODZINA

1.1.1. Przemiany w funkcjonowaniu rodziny  

W czasach prehistorycznych rodzina była związkiem ekonomicznym: mężczyźni zajmowali się polowaniem, kobiety przygotowywały posiłki i opiekowały się dziećmi. Kilka rodzin łączyło się w grupy, które rozstawały się gdy brakowało żywności. Kształt i funkcjonowanie rodziny jest zależne od świata społecznego, zewnętrznego. Społeczeństwo wpływa na rodzinę, modyfikuje jej funkcjonowanie, strukturę a także mentalność jej członków. Jeżeli w społeczeństwie zachodzą burzliwe przemiany , jego wpływ na rodzinę zwiększa się.[4]

Procesy industrializacji i urbanizacji, które miały swój początek w XIX wieku zupełnie zmieniły życie społeczne. Wzmożona produkcja podniosła stopę życiową ludności krajów wysoko i średnio rozwiniętych, spowodowało to podnoszenie się poziomu wykształcenia i kultury społeczeństwa. Znaczny postęp nastąpił w dziedzinie medycyny i higieny , poprawiła się sytuacja zdrowotna ludności wielu krajów,  wzrosła też średnia długość życia.[5]

 Także upowszechnienie się środków przekazu informacji wpłynęło na styl życia rodzin. Rozwój przemysłu upowszechnił pracę kobiet poza gospodarstwem domowym, zmieniło to organizacje życia rodzinnego. Zaczęły maleć więzi sąsiedzko rodzinne, coraz bardziej popularne stawały się rodziny małe dwupokoleniowe. W XX wieku nastąpił dalszy intensywny rozwój nauki i techniki, ogromne rozpowszechnienie informatyki, udoskonalony przepływ informacji. Nasiliły się ruchy emigracyjne ludności między krajami, spowodowało to wymieszanie kulturowe.[6]

 Te wszystkie czynniki spowodowały wzrost autonomizacji jednostki
i rozluźnienie więzi społecznych przez co została zmniejszona możliwość kontroli społecznej także ze strony rodziny.

Od czasów pojawienia się produkcji przemysłowej życie rodzinne uległo ogromnej zmianie. Na początku praca była wykonywana na terenie domu rodzinnego
 i pomagali w niej wszyscy członkowie rodziny, gwarantowało to dużą kontrolę nad dziećmi. W chwili obecnej rodzicie wychodzą z domu do pracy a na skutek umasowienia szkolnictwa , dzieci wychodzą do szkoły .Wzrasta autonomia jednostki wewnątrz rodziny, zwiększa się możliwość decydowania o sobie i swoich losach
a zmniejsza się kontrola społeczna.[7]

We współczesnej rodzinie wzrosły wymagania co do jakości życia rodzinnego, dawniej najważniejsza była funkcja prokreacyjna i instytucjonalna, rodzina miała zorganizować i zapewnić materialne warunki do życia , obecnie naczelnym dobrem jest nie trwałość rodziny ale satysfakcja z życia małżeńskiego i rodzinnego. Jest coraz więcej rodzin niepełnych zaistniałych na skutek separacji bądź rozwodu małżonków, również rodzin czasowo niepełnych spowodowanych najczęściej charakterem pracy ojca lub matki czy wyjazdem za granicę w celach zarobkowych.[8]

1.1.2. Przegląd definicji rodziny

Już w starożytności Arystoteles i Platon uważali rodzinę za najważniejszą
w życiu społeczeństwa, podstawową komórkę społeczną i główną instytucje wychowawczą.

Rodzina zależnie od miejsca i czasu występowała i nadal występuje w bardzo zróżnicowanych formach, dlatego też istnieje wiele definicji rodziny.

Powszechnie przez rodzinę rozumie się parę małżeńską i jej dzieci, która zamieszkuje pod wspólnym dachem i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe.
Rodzina jest grupą złożoną z osób połączonych stosunkiem małżeństwa lub pokrewieństwa (bądź adopcji). W ramach społeczeństwa spełnia ona dwie podstawowe funkcje: utrzymuje ciągłość biologiczną społeczeństwa poprzez rozmnażanie, oraz przekazuje dziedzictwo kulturalne szerszych zbiorowości w jego zasadniczej postaci. Wzajemne stosunki między członkami rodziny są określone poprzez tradycję przekazaną wychowaniem, przez prawo, nakazy natury moralnej bądź religijnej, wzajemne uczucia i postawy członków rodziny.[9]

 Historyk Jacek Piotrowski stwierdza, że ”w każdym społeczeństwie, od najbardziej pierwotnych i prostych do najbardziej rozwiniętych i złożonych, niezależnie od sposobu zdobywania środków do życia i form gospodarowania, a więc niezależnie od ustroju społecznego, rodzina jest komórką zaspakajającą podstawowe potrzeby swych członków.” [10]

Wincenty Okoń określa rodzinę jako „małą grupę społeczną składającą się
z rodziców, ich dzieci i krewnych, rodziców łączy więź małżeńska, rodziców z dziećmi wieź rodzicielska, stanowiąca podstawę wychowania rodzinnego, jak również więź formalna określająca obowiązki rodziców i dzieci wobec siebie’’.[11]

Pedagog Jadwiga Izdebska pisze, że rodzina jest środowiskiem wychowawczym, kulturowym oraz swoistej wspólnoty ludzi sobie bliskich emocjonalnie. Rodzina jest grupą społeczną, podstawową (pierwotną), naturalna, najważniejsza i niezastąpiona
w życiu dziecka.[12]

Socjolog Franciszek Adamski tak pisze o rodzinie; „rodzina jest grupa pierwotna ze względu na charakter więzi społecznych łączących jej członków, będących ze sobą
 w kontaktach częstych, bezpośrednich, bliskich i intymnych.”[13]

Według Marii Ziemskiej rodzina jest „małą, naturalną grupą społeczna, składającą się z małżonków i ich dzieci, stanowiącą ciągłość względnie trwałą, lecz jednocześnie podlegająca dynamicznym przekształceniom, związanym głównie z biegiem życia wchodzących w jej skład jednostek.”[14]

Różni autorzy pragną przedstawić własna definicje rodziny są one mniej lub bardziej zadawalające. Jednak cecha wspólna tych definicji jest to, że autorzy podkreślają; rodzina zapewnia ciągłość biologiczna społeczeństwa i przekazuje dziedzictwo kulturowe dzieciom.

Psycholog Jan Rembowski stwierdza, że rodzina składa się z jednostek o dużym bogactwie cech fizycznych i psychicznych, jest ona grupą społeczna, która pośredniczy miedzy jednostka a szerszym społeczeństwem. Członkowie rodziny żyją w stworzonym przez siebie świecie uczuć, wyobrażeń, działań, nakazów. W rodzinie dokonuje się ciągła wymiana doświadczeń i przepływ uczuć o różnych rodzajach i stopniach natężenia. Rodzina to grupa ludzi zjednoczonych pewna forma regularnej interakcji lub wzajemnej zażyłości.[15]

Rodzina stanowi dynamiczny system związków społecznych. Członkowie rodziny wchodzą ze sobą w ciągłe interakcje, tworzą związki emocjonalne i społeczne, mają poczucie wspólnoty, bycia razem. Wewnątrz grupy rodzinnej tworzą się rozmaite układy społeczne, z których najważniejszy jest układ maż-zona. Rodzina ma swoje charakterystyczne cechy, które różnią ją od innych grup społecznych. Jednocześnie jest grupa otwartą, nawiązującą kontakty z innymi grupami i dostosowującą się do zmian.

„Rodzina jest „kolebką” rozwoju osobowości, szczególnie dziecka. W niej zdobywa ono mowę, język, kształtuje uczucia i postawy. Rodzina jest ważna dla dziecka, bo wprowadza je w świat kultury i przygotowuje do udziału w życiu dorosłych.”[16]

„Dla ogólnego funkcjonowania rodziny, a zwłaszcza dla jej działalności wychowawczej, zasadniczą podstawę stanowi życie emocjonalne. Więzi uczuciowe
w rodzinie maja bardzo duże znaczenie dla prawidłowego rozwoju i wychowania dzieci. Rozwoju emocjonalnego właściwie nie można zapewnić dzieciom w innej postaci niż przez normalne stosunki rodzinne.”[17]

„Każda rodzina przekazuje pewna wiedzę związana z funkcjonowaniem w świecie zewnętrznym: jak dawać sobie rade, co robić, gdy doznajemy niesprawiedliwości
 i przykrości, jak się do tego wszystkiego ustosunkować.”[18]

Od urodzenia aż do śmierci jednostka jest pod wpływem tego, co myślą, co cenią,
 do czego dążą, w co wierzą, co uznają za najważniejsze, według jakich zasad postępują rodzice i inni członkowie rodziny[19]

Można stwierdzić, że rodzina wychowuje poprzez życie w niej, panujący klimat uczuciowy, stosunki między rodzicami, oraz między rodzicami a dziećmi.

1.1.2. Funkcje rodziny

„Funkcje rodziny to cele do których zmierza życie i działalność rodzinna oraz zadania, które pełni rodzina na rzecz swoich członków zaspakajając ich potrzeby.”[20]

Wszystkie funkcje rodziny można podzielić na trzy zasadnicze grupy: funkcje ekonomiczne, społeczne i psychologiczne [21] jednak podział ten nie wymienia funkcji biologicznych a określenie „ funkcje społeczne’’ jest dość ogólnie. Zbigniew Tyszka następująco klasyfikuje funkcje rodziny:

1) biopsychiczne: funkcja prokreacyjna i funkcja seksualna.,

2) ekonomiczne: funkcja materialno-ekonomiczna i funkcja opiekuńczo zabezpieczająca,

3) społeczno-wyznaczajace: funkcja klasowa, funkcja legalizacyjno-kontrolna,.

4) socjopsychologiczne: funkcja socjalizacyjna, funkcja kulturalna, funkcja rekreacyjno-towarzyska, funkcja emocjonalno-ekspresyjna.[22]

Maria. Ziemska wyrówna następujące funkcje rodziny:

1) prokreacyjna,

2) usługowo-opiekuńcza,

3) socjologiczna,

4) psychologiczna.

Według socjologicznej definicji Jana Szczepańskiego rodzina pełni dwie funkcje podstawowe; jest ona jedyną grupą rozrastającą się nie przez przyjmowanie członków
 z zewnątrz, lecz przez rodzenie dzieci ( mogą istnieć też rodziny rozrastające się przez adopcje) a wiec jest grupa utrzymującą ciągłość biologiczna społeczeństwa. Druga podstawowa funkcja to przekazywanie dziedzictwa kulturowego.[23] Inne funkcje spełniane przez rodzinę to:

1) utrzymanie ciągłości biologicznej społeczeństwa,

2) utrzymanie ciągłości kulturowej,

3) nadawanie pozycji społecznej dziecku,

4) jest instytucją kontroli społecznej,

5) zapewnia jednostkom zaspokojenie potrzeb emocjonalnych, intymnego współżycia, daje  poczucie bezpieczeństwa.[24]

Franciszek Adamski w książce pt. „Rodzina, wymiar społeczno kulturowy”, następująco przedstawia funkcje rodziny.

Funkcje instytucjonalne wynikające z analizy rodziny jako instytucji:

1) prokreacyjna lub biologiczna podtrzymująca ciągłość społeczeństwa,

2) ekonomiczna polegająca na dostarczaniu dóbr materialnych rodzinie,

3) opiekuńcza, zabezpieczająca członków rodziny w określonych sytuacjach życiowych, kiedy sami sobie nie mogą poradzić,

4) socjalizacyjna polegająca na wprowadzaniu członków rodziny w życie społeczne i przekazywanie im dóbr kulturowych,

5) stratyfikacyjna gwarantująca członkom rodziny określony status życiowy, określająca przynależność do warstwy społecznej,

6) integracyjna, która jest funkcja społecznej kontroli zachowań poszczególnych członków rodziny, w tym zachowań seksualnych małżonków im dorastających dzieci.

Funkcje osobowe, to te które dotyczą rodziny jako grupy społecznej:

1) małżeńska, zaspakajająca potrzeby życia intymnego małżonków,

2) rodzicielska, zaspokaja potrzeby uczuciowe rodziców i dzieci,

3) braterska, zaspakaja potrzeby uczuciowe braci i sióstr.

Funkcje rodziny rozważane ze względu na ich trwałość i zmienność a przez to też ważność dla rodziny:

1) funkcje istotne-pierwszorzędowe, tu kwalifikują się funkcje takie jak prokreacja, socjalizacja, funkcja miłości,

2) funkcje akcydentalne-drugorzędowe, to te bez których rodzina może funkcjonować bez większego dla siebie i społeczeństwa problemu, są to; funkcja ekonomiczna, opiekuńcza, stratyfikacyjna, rekreacyjna.[25]

Wymienione wyżej funkcje sprowadzają się do różnych sfer działań i oddziaływań społecznych.

Funkcja prokreacyjna, nazywana też rozrodczą, jest jedna z najważniejszych zadań rodziny, ponieważ odpowiada za utrzymanie ciągłości biologicznej społeczeństwa.
W rodzinie na świat przychodzi dziecko, jest ona miejscem zalegalizowanych stosunków seksualnych czyli tez legalnego przyjścia na świat potomstwa. Rodzina jest uznana prawnie, religijnie i społecznie za miejsce powoływania nowego życia[26].

Rodzice zapewniają opiekę nowo narodzonemu potomstwu, rodzina zapewnia mu zaspokojenie potrzeb tak by żyło w zdrowiu aż do momentu kiedy samo będzie w stanie się o siebie zatroszczyć. Rodzina zapewnia więc spełnienie biologicznych potrzeb, gwarantuje nieletnim członkom mieszkanie, wyżywienie i ubranie. Przez niesienie dziecku opieki i pomocy materialnej, rodzina wyznacza kształt osobowości dziecka,
w toku zaspakajania potrzeb kształtowane jest poczucie więzi biologicznych
 i gospodarczych między dzieckiem a rodzicami. jest to oddziaływanie w sferze biologiczno-popędowej.[27]

W rodzinie ma miejsce rzecz bardzo ważna – przekazywanie nowemu pokoleniu dziedzictwa kulturowego. Rodzina wprowadza swoich młodych członków w normy życia społecznego, przekazuje wartości kultury, ten proces rozpoczyna się od najwcześniejszych chwil życia dziecka.[28]

W sferze psychiczno uczuciowej, rola rodziny to ciągłe oddziaływanie na psychikę dziecka. To oddziaływanie wynika z miłości rodziców i ich opiekuńczości. Kontakty miedzy rodzicami a dziećmi są bezinteresowne, i pozostawiają w psychice
 i charakterze dziecka głębokie ślady. W trakcie tych oddziaływań nawiązują się
 i umacniają więzi dziecka z rodzina. W tym czasie zaspokajane są uczuciowe  potrzeby dziecka co ma później wpływ na jego przystosowanie społeczne. W rodzinie dziecko ma możliwość uzewnętrznienia potrzeb uczuciowych przez okazywanie zaufania, zwierzanie się, szukanie rady i wyrażanie swoich obaw i niepokojów. Rodzice są pierwszymi naturalnymi adresatami tych uczuć, rozwój tych uczuć w dzieciństwie pomaga w późniejszym  przystosowaniu się dorosłemu człowiekowi do społecznych norm i wzorców.[29]

W sferze społeczno-kulturowej rodzina socjalizuje jako mała grupa a jednocześnie instytucja społeczna. Rządzi się ona normami przyjętymi w danym społeczeństwie. Stanowi dla dziecka formę życia społecznego, mniej lub bardziej zorganizowanego, opartego na współpracy, współdziałaniu, poszanowaniu praw innych członków rodziny, wyrzeczeniu i ofiarności. Przystosowanie do tych form życia w rodzinie umożliwia potem przystosowanie do życia  w innych grupach i szerszych zbiorowościach. Rodzina jest środowiskiem, które decyduje o tym w jaki sposób człowiek wejdzie
 w społeczeństwo.  Jest odbiciem szerszego społeczeństwa, jest pomostem, który łączy młodego człowieka ze społeczeństwa. To ona jest przekaźnikiem dóbr kultury, szerszej zbiorowości, uczy dziecko zachowań, które pozwalają na porozumiewanie się z innymi i ułatwiają reagowanie na zachowania innych członków społeczeństwa.[30]

Rodzina ukierunkowuje dziecko moralnie, uczy panujących norm. Normy moralne rodziców decydują o późniejszej postawie życiowej dziecka, ponieważ to rodzice uosabiają słuszne dla dzieci wzory postępowania Rodzina nadaje pozycję społeczna, ponieważ jest grupą , która dziedziczy i przekazuje pewne wartości i sytuacje społeczne, które są związane z przynależnością do określonej warstwy społecznej. Pozycja społeczna rodziców wyznacza szanse i drogi życiowe potomstwa. [31]

Bez względu na system polityczno-gospodarczy czy stopień rozwoju społeczeństwa, pozycja społeczna zajmowana przez rodziców, ich wykształcenie i stan posiadania są czynnikami decydującymi o karierze życiowej dziecka. Rodzina pełni też funkcję religijną, która polega na przekazywaniu w ramach życia rodzinnego wartości, norm i wzorców zachowań religijnych, oraz na uczeniu określonych ról.[32]

1.1.3. Proces socjalizacji w rodzinie

Proces socjalizacji w rodzinie zaczyna się od najwcześniejszych chwil życia dziecka, obejmuje takie elementy jak: uczenie dziecka umiejętności porozumiewania się językiem, pierwsze doświadczenia w zetknięciu się ze światem rzeczy, nawiązanie kontaktów z poszczególnymi członkami rodziny, poznawanie wartości kulturowych, poziomu moralnego domowników i wielu innych elementów. W efekcie tych wszystkich oddziaływań dziecko zostaje przysposobione do pełnienia ról społecznych związanych z płcią, ról rodzinnych, zawodowych, związanych z przynależnością do grup i instytucji oraz kręgów koleżeńskich. To sprawia, że jednostka podejmuje takie działania jakich oczekuje od niej otoczenie.[33]

 Tak rozumiana socjalizacja sprowadza się do naśladowania zachowań najbliższego otoczenia rodzinnego i przyswajania przez wychowanków określonego systemu norm i wartości, które są akceptowane w rodzinie i szerszej społeczności. Istnieje społeczna kontrola, polegająca na nagradzaniu zachowań pożądanych i represji niepożądanych.

Rodzice nie zawsze zdają sobie sprawę ze skutków swoich oddziaływań socjalizacyjnych wobec dzieci. Proces wychowania nie zawsze bywa podporządkowany jakimś ideałom wychowawczym, często rodzicom brak wiedzy o współzależności zjawisk.[34]

Rezultatem oddziaływań socjalizujących w rodzinie może być jednostka dobrze przystosowana do życia w społeczeństwie lub nieprzystosowana. Człowiek dobrze przystosowany jest zdolny zaspokoić swoje potrzeby przez pełnienie określonych ról społecznych, zdolny do twórczego uczestnictwa w kulturze zbiorowości. Człowiek nieprzystosowany swoje potrzeby zaspakaja wadliwie i niewystarczająco co powoduje stan niezadowolenia , usposabia jednostkę egocentrycznie lub egoistycznie, a to czyni takiego człowieka kulturowo i społecznie biernym.[35]

1.2.RODZINA DYSFUNKCYJNA

1.2.1. Pojęcia rodziny dysfunkcyjnej

„W języku polskim słowo dysfunkcyjny oznacza „nieprzystosowany, niedostosowany do potrzeb, celów, zwłaszcza ludzkich, społecznych.”[36] Przenosząc to pojecie na rodzinę można stwierdzić, że rodzina dysfunkcyjna to taka, która nie spełnia swoich funkcji. Jest to rodzina, która poprzez  zaburzone role czy relacje nie zapewnia swoim członkom możliwości prawidłowego funkcjonowania.

Stanisław Kawula pisze „ swoista cecha środowiska rodzinnego jest to, iż jego funkcje stanowią ograniczoną całość, złożoną i jednolitą, oraz nie są i nie mogą być realizowane oddzielnie.”[37] Dlatego bez względu czy zaburzona jest jedna czy wiele osób, problem zawsze dotyczy całej rodziny, ponieważ funkcjonuje ona jako całość. Członkowie rodziny wzajemnie na siebie oddziaływają. Traktując rodzinę jako całość trzeba przyjąć, że jakiekolwiek zaburzenie, które utrudni rodzinie spełnianie jakiejkolwiek z jej funkcji może powodować przejściową lub długą niewydolność funkcjonowania rodziny czyli dysfunkcyjność.[38]

Stanisław Kawula stworzył następującą typologie rodzin:

1) wzorowe wychowawczo,

2) normalne,

3) jeszcze wydolne,

4) niewydolne,

5) patologiczne.[39]

Według tego podziału do rodzin dysfunkcyjnych będą należały rodziny niewydolne i patologiczne. Na określenie rodzin dysfunkcyjnych używa się czasem takich określeń jak  rodzina zdezintegrowana, rodzina problemowa, złe środowisko rodzinne, rodzina patologiczna.

 Według Marii Ziemskiej zjawiska takie jak rozbicie małżeństwa, zakłócenie stosunków międzyosobowych w rodzinie, kryzysy losowe, konflikty w systemie wartości, mogą doprowadzić do stanu, który nazywamy patologicznym.[40]

Do głównych czynników dezintegrujących życie rodzinne teoretycy rodziny tacy jak Henryk Cudak, Andrzej Olubiński, Kazimierz Pospiszyl zaliczają:

1) brak związków uczuciowych miedzy członkami rodziny ,

2) konflikty rodzinne,

3) niewłaściwa atmosfera wychowawcza,

4) zaniedbywanie obowiązków rodzicielskich,

5) nie poczuwanie się rodziców do odpowiedzialności za wychowanie dzieci,

6) błędy wychowawcze rodziców,

7) złą sytuację materialna rodziny,

8) patologie w rodzinie.

Z kolei Lesław Pytka wymienia takie czynniki jak:

1) niekorzystne warunki ekonomiczno-materialne rodziny ( ubóstwo, nędza ),

2) zaburzenia strukturalno- funkcjonalne rodziny,

3) choroby rodziców lub ich nieobecność w wychowaniu,

4) odtrącenie emocjonalne dziecka.[41]

1.2.3.Typy postaw rodzicielskich

Na bazie kontaktów w środowisku rodzinnym, miedzy rodzicami a dziećmi, dziecko uczy się nie tylko spostrzegać i rozumieć środowisko zewnętrzne, ale też samego siebie, kształtuje obraz własnej osoby. Postawy macierzyńskie i ojcowskie maja wielki wpływ na obraz własnej osoby dzieci.[42]

Wyróżnia się następujące typy postaw rodzicielskich:

1) Akceptacja dziecka- oznacza przyjmowanie go takim jakim jest, z jego usposobieniem, cechami fizycznymi i możliwościami. Wyrazy się w miłości, dostrzeganiu i zaspakajaniu potrzeb psychicznych i fizycznych dziecka. Rodzice są dla dziecka życzliwi, nie oznacza to , że bezkrytycznie patrzą na każdy postępek dziecka.

2) Brak akceptacji- objawia się odtrąceniem dziecka, nie okazywaniem mu pozytywnych uczuć przy jednoczesnym demonstrowaniu uczuć negatywnych. Postawę tę charakteryzuje dezaprobata i krytyka dziecka, surowe kary, brutalne postępowanie, dyktatura.[43]

3) Postawa współdziałania z dzieckiem- przejawia się w zaangażowaniu rodziców
w sprawy dziecka. Rodzice służą pomocą, dostosowują swoje wymagania do poziomu
 i rozwoju dziecka. Utrzymują stały kontakt z dzieckiem.[44]

4) Postawa unikająca- charakteryzuje się ubogimi stosunkami emocjonalnymi
w kontaktach z dzieckiem. Typ ten charakteryzuje beztroska o dobro dziecka, unikanie kontaktu z nim, ignorowanie dziecka.[45]

5) Dawanie dziecku rozumnej swobody- oznacza dostosowanie niezależności
 i swobody dziecka do jego wieku i możliwości. Rodzice darzą dziecko zaufaniem, potrafią utrzymać autorytet i kierować dzieckiem bez zbędnego ograniczania. Troszczą się o bezpieczeństwo dziecka, dążą do unikania zagrożeń i urazów.[46]

6) Postawa nadmiernie chroniąca- charakteryzuje ja przesadna opiekuńczość, nadmierna pobłażliwość, rozwiązywanie za dziecko wszelkich problemów, bezkrytyczne traktowanie, ograniczanie samodzielności a nawet izolowanie
od rówieśników.„Postawa nadmiernie ochraniająca wpływa na wytworzenie u dziecka wyłącznie pozytywnej samooceny i oceny własnego zachowania. Ma ono nieadekwatne doświadczenia, wynikające w dużej mierze z postępowania wobec niego matki lub ojca, przejawia również mały wgląd we własne możliwości.”[47]

7) Uznanie praw dziecka- rodzice uznają prawa dziecka w rodzinie bez przeceniania i niedoceniania jego roli. Nie ograniczają jego aktywności , uczą odpowiedzialności za własne postępowanie. Nie narzucają i nie wymuszają, nie są wścibscy i dyktatorscy. dziecko wie czego rodzice od niego oczekują i wie, że oczekiwania są na miarę jego możliwości.

8) Postawa nadmiernie wymagająca- rodzice zmuszają dziecko do funkcjonowania zgodnego z wytworzonym przez nich wzorem, bez liczenia się z cechami
 i możliwościami dziecka.. Rodzice przejawiają sztywne reguły postępowania, przesadne dążenie do tego aby dziecko osiągało wysokie wyniki w różnego rodzaju aktywności. Postawa taka może być przyczyną powstania u dziecka poczucia niższości, poczucia winy a nawet u bardziej wrażliwych- odrzucenia siebie.[48]

Wyżej wymienione nieprawidłowe postawy rodziców wobec dziecka sprzyjają powstawaniu nieadekwatnego obrazu własnej osoby u dziecka, utrudnia to utrzymanie równowagi psychicznej a w dalszej kolejności przystosowanie do otaczającego środowiska i prawidłowe funkcjonowanie. Nieprawidłowe postawy rodzicielskie powodują powstawanie niekorzystnych cech i zachowań u dzieci, najczęstsze to; kłótliwość, nieposłuszeństwo, zahamowania, bierność, agresywność, nieufność wobec otoczenia, konflikty z innymi, brak inicjatywy. U dzieci tych występuje duże prawdopodobieństwo wystąpienia trudności wychowawczych, niedostosowania społecznego, naruszania norm prawnych, skłonności do popadania w nałogi.[49]

1.2.4. Typy rodzin dysfunkcyjnych

Rodziny dysfunkcyjne są  zazwyczaj niezaradne życiowo, dzieci nie maja wzorców do naśladowania, często lekceważą rodziców. Bardzo ciężkie warunki rozwoju maja dzieci w rodzinach zdemoralizowanych o niskim poziomie moralnym
 i kulturalnym, w rodzinach patologicznych.

 Najczęstszą przyczyna patologii rodziny jest alkoholizm. Jest on źródłem trudności wychowawczych wrogiem prawidłowego rozwoju dziecka. Alkoholizm pogarsza za zwyczaj sytuacje materialna rodziny, często dzieci z tych rodzin są niedożywione, nie maja ubrań, książek a nawet miejsca do nauki. Tragiczne warunki materialne zmuszają dzieci do kradzieży i żebractwa. Dzieci te zwykle krytycznie oceniają swoja rodzinę, ale problemy dzieci nie są dostrzegane. Dziecko w rodzinie alkoholowej ma doświadczenia, którym nie jest w stanie sprostać. Żyje w atmosferze upokorzenia, przezywa leki o życie i zdrowie swoje, rodzeństwa i rodziców Podstawowe potrzeby dziecka w takiej rodzinie nie są realizowane. Konsekwencja są zaburzenia emocjonalne takie jak; nieumiejętność wyrażania uczuć, nadmierna płaczliwość i lękliwość, wadliwy kontakt z ludźmi, agresywność, wybuchowość. Dziecko z rodziny alkoholowej uczy się nie opierać się na dorosłych, ponieważ nigdy nie wiadomo co zrobią., nic nie mówić i nie odczuwać. Rodzina alkoholowa dostarcza dziecku negatywne wzorce postępowania, podobnie negatywnych wzorców dostarcza rodzina, w której członek lub członkowie popełniają przestępstwa. Przestępczy rodzice nie prezentują prawidłowego wzorca do naśladowania, ich system wartości, tryb życia
 i zasady postępowania są sprzeczne z ogólnie przyjętymi w społeczeństwie normami. Kiedy złe wzorce towarzyszą dziecku od najmłodszych lat i są przejawiane przez autorytety- matkę i ojca to wzrasta prawdopodobieństwo internalizacji wypaczonych norm i zasad za własne. W rodzinach przestępczych problemem jest też długa nieobecność rodzica w domu spowodowana odbywaniem kary pozbawienia wolności. W takiej sytuacji następuje osłabienie a nawet zanik więzi miedzy rodzicami oraz miedzy rodzicami a dziećmi. Pogarsza się też opieka nad dziećmi, dzieci wykazują niższy poziom samooceny i różne symptomy niedostosowania społecznego.[50]

 Przestępczy rodzice często kumulują w sobie syndromy różnych dewiacji społecznych takich jak alkoholizm, wzmożona agresywność, brak szacunku dla norm moralnych,, prostytucje, zboczenia seksualne. Dzieci z tych rodzin cechują się niskim statusem wykształcenia, niska pozycja kulturalną, są nieprzygotowane do pełnienia ról zawodowych i rodzinnych. Dzieci te często popadają w nałogi, przestępczość, włóczęgostwo.[51]

Innym rodzajem rodzin patologicznych są rodziny o niskim poziomie moralnym rodziców i innych członków rodziny. Dorośli w tych rodzinach nie przestrzegają norm moralnych, używają wulgarnego języka, pochwalają kradzieże, kombinatorstwo
 i cwaniactwo.

Są także rodziny w których matki prowadza rozwiązły tryb życia, bywa nawet tak, że matka uprawia prostytucję w mieszkaniu w którym są dzieci, a nawet wciąga córki do prostytucji.

    Trudna jest sytuacja dzieci, które żyją w rodzinie w której ojciec lub matka to osoby chore psychicznie. Choroba rodziców powoduje, że nie są oni w stanie normalnie wychowywać dzieci.

Do rodzin patologicznych zaliczamy także te w których używana jest przemoc fizyczna i psychiczna oraz wykorzystywanie seksualne.  Przemoc w rodzinie dotyka nie tylko dzieci ale i osoby dorosłe, oraz ludzi w podeszłym wieku. Krzywdzącym bywa mąż, żona lub inni członkowie rodziny. „Krzywdzenie dziecka szczególnie negatywnie odbija się na jego rozwoju emocjonalnym. Bezpośrednią reakcją dziecka na zachowania krzywdzące jest: wzrost agresywności, niska samoocena, emocjonalna labilność, nieumiejętność wchodzenia w relacje interpersonalne, wrogość do otoczenia przy jednoczesnym przywiązaniu do opiekunów.”[52]

 Bardzo groźnym objawem patologii rodzinnej jest używanie przez rodziców narkotyków. Branie narkotyków przez jednego lub oboje partnerów jest jedna
z najważniejszych przyczyn dezorganizacji rodziny i powoduje jej dysfunkcjonalność
w zakresie podstawowych zadań, które ma wypełniać rodzina. Czynna narkomania uniemożliwia normalne funkcjonowanie społeczne, w tym też prawidłową opiekę nad dzieckiem. „ Branie narkotyków staje się treścią życia, więzi rodzinne schodzą na dalszy plan, a dobro członków rodziny przestaje mieć znaczenie. Cała aktywność narkomana koncentruje się na zdobywaniu narkotyków, ich zażywaniu, a następnie doświadczaniu efektów ich działania.”[53] W rodzinach narkomanów często wszelkie sprzęty i przedmioty zostają zamienione na narkotyki, rodziny te żyją najczęściej na granicy ubóstwa. Powoduje to, że dzieci wychowują się w niekorzystnych warunkach bytowo-materialnych. Dzieci narkomanów są zaniedbane w sensie pielęgnacyjnym, niewłaściwie ubrane, niedożywione. Dzieci te maja zaburzenie kontakty emocjonalnych z rodzicami, są narażone na ryzyko choroby sierocej, są zazwyczaj zaniedbane wychowawczo, gorzej od rówieśników rozwinięte fizycznie i psychicznie.[54]

 „Bardzo często kilkuletnie dzieci trafiając z matkami narkomankami do ośrodków resocjalizacyjnych nie potrafią mówić i sprawiają wrażenie opóźnionych w rozwoju lub ociężałych umysłowo. Po kilku miesiącach pobytu w ośrodku okazuje się jednak, że główna przyczyna tych objawów były zaniedbania wychowawcze rodziców biorących w tym czasie narkotyki.”[55] Rodzice narkomani często nie są w stanie opiekować się dziećmi, często opiekę nad dziećmi z tych rodzin przejmują dziadkowie
a w przypadkach skrajnych opiekę nad dzieckiem przejmują rodziny zastępcze lub domy dziecka.

Dzieci w rodzinach narkomanów nie maja zaspokojonych potrzeb emocjonalnych a szczególnie potrzeby bezpieczeństwa, często występują u nich objawy nerwicowe, agresywność, opóźnienia i trudności szkolne. [56]

Do rodzin dysfunkcyjnych oprócz wymienionych powyżej rodzin patologicznych zaliczamy także rodziny niepełne w których najczęściej matka, czasem ojciec wychowuje samotnie dzieci a także rodziny wielodzietne. Problemy w sprawach istotnych dla rodziny np. rozbicie małżeństwa, konflikty, kryzysy , bezrobocie, bardzo zła sytuacja materialna rodziny powodują utrudnienie a nawet uniemożliwiają wypełnianie zadań na rzecz rodziny.[57] Takie sytuacje pociągają za sobą szereg negatywnych skutków, które przejawiają się głównie w dalszym życiu dzieci.

Maria Ziemska twierdzi, że: „Rodzinę można uważać za kolbkę osobowości:
 w bliskich interakcjach z matką, z ojcem, rodzeństwem czy dziadkami dziecko rozwija podstawowe funkcje psychiczne i kształtuje struktury osobowości.”[58]

To jak ukształtuje się osobowość młodego człowieka w rodzinie ma ogromny wpływ na całe jego życie. „Jedną z najważniejszych przyczyn nałogu, jak wykazują badania, są zaburzenia stosunków interpersonalnych w rodzinie. Narkomani biorący narkotyki nałogowo pochodzą w większości z rodzin, w których w okresie dorastania młodzieży, poziom zaburzeń zarówno w sensie strukturalnym jak i funkcjonalnym był bardzo duży.”[59]

Kolejny rozdział poświecony jest omówieniu środków psychoaktywnych, ich działaniu i skutkom przyjmowania, a także zjawisku narkomanii i uwarunkowaniom tego zjawiska.

ROZDZIAŁ 2.

RODZAJE I DZIAŁANIE ŚRODKÓW PSYCHOAKTYWNYCH

2.1. HISTORIA NARKOMANII W POLSCE

Substancje narkotyczne były znane i używane od wielu tysięcy lat. Odkrywano
je niezależnie od siebie i stosowano od najdawniejszych czasów w wielu kulturach na całym świecie. Były stosowane jako środki lecznicze, dodatki do potraw a przede wszystkim były używane w czasie obrzędów religijnych.[60] W celu uzyskania wpływu na psychikę i poprawienia sprawności fizycznej człowieka używano różnych substancji takich jak; grzyby, zioła, soki roślin, odchody różnych gatunków zwierząt, niektóre minerały. [61]

Obecnie substancje psychoaktywne są używane głównie w celu uzyskania przyjemności, ucieczki w lepszy świat, odczuwania zadowolenia i euforii.  Dostępne są nie tylko środki pochodzenia naturalnego ale także wiele produktów syntetycznych. Narkotyki stały się elementem naszej rzeczywistości, coraz bardziej masowe staje się ich zażywanie przez młodzież aby dodać sobie energii, zmobilizować się do wysiłku umysłowego w szkole, rozluźnić się na imprezie.[62]

 Zjawisko narkomanii w Polsce istniało w pierwszych dekadach XX wieku, dominowały wtedy dwa rodzaje narkotyków: morfina i kokaina. W późniejszych latach problem narkomanii był traktowany marginalnie, było tak do lat siedemdziesiątych XX wieku. W latach siedemdziesiątych nastąpił wzrost narkomanii i młodnienia populacji osób używających środków psychoaktywnych. Początek narkomanii wśród młodzieży miał związek z młodzieżowymi ruchami kontestacyjnymi. Powstała wówczas kultura, która przypisała narkomanii nowe znaczenie kulturowe, doprowadziła też do przemian w strukturze zażywanych środków. Młodzież z grup hippisowskich wspólnie zażywała środki odurzające, stały się one elementem identyfikacji podkultury. Do najczęściej używanych środków w latach siedemdziesiątych należały: fenmatrazyna, morfina, dolargan, psychedryna, haszysz oraz detergenty i rozpuszczalniki, pasty, proszki do prania. Konsumpcja środków psychoaktywnych  charakteryzowała się wtedy politoksykomanią czyli zażywaniem środków o odmiennych efektach razem.[63]

    W połowie lat siedemdziesiątych opracowano technologie uzyskiwania polskiej heroiny czyli kompotu. Nastąpiła dominacja konsumpcji kompotu a wiec środka
 z grupy opiatów, opiaty wywołują silne uzależnienie fizyczne i psychiczne. Konsumpcja tych substancji nadała charakterystyczne cechy narkomanii w Polsce.
 W latach osiemdziesiątych pojawiła się moda na zażywanie czystej heroiny i kokainy, jednak ceny tych środków były wielką przeszkodą. [64]

Obecnie najbardziej popularnym narkotykiem z grupy opiatów jest heroina do palenia tak zwany brown sugar. Bardzo popularne są przetwory konopi indyjskich, zwłaszcza marihuana, która uchodzi za substancje mało szkodliwą, stosowaną rekreacyjnie, jednak badania dowodzą o ich szkodliwości.[65]

 W Polsce można wyodrębnić trzy wzorce zażywania narkotyków. Pierwszy wzorzec to ten gdzie podstawowym narkotykiem jest polska heroina przyjmowana dożylnie, czasem łączona z lekami, amfetaminą lub przetworami konopi. To wzorzec najbardziej destrukcyjny reprezentowany przez ludzi głęboko uzależnionych. Drugi polega na kombinacji zażywania takich środków jak amfetamina, środki halucynogenne, leki, przetwory konopi, czasem kokaina lub heroina. Nie mamy tu do czynienia z pełnym uzależnieniem. Do trzeciego wzorca zaliczono osoby zażywające przetwory konopi, czasem amfetaminę lub halucynogeny.[66]

 Od początku lat osiemdziesiątych okazało się, że zjawisko narkomanii w Polsce ma poważne rozmiary i dynamicznie się rozwija. Zjawisko narkomanii zostało uznane wtedy za jeden z najpoważniejszych problemów społecznych. Przygotowano programy zapobiegania i zwalczania narkomanii oraz powołano społeczne Towarzystwo Zapobiegania Narkomanii. Na początku 1985 roku uchwalono pierwszą w Polsce ustawę o zapobieganiu narkomanii, miała ona charakter profilaktyczno leczniczy. Obecnie obowiązujące uregulowania prawne traktują narkomanię jako chorobę, którą należy leczyć, karalna jest uprawa roślin zawierających substancje psychoaktywne, sprzedaż a także posiadanie nawet niewielkich ilości-„Art. 62. 1. Kto, wbrew przepisom ustawy, posiada środki odurzające lub substancje psychotropowe, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3.”[67]

2.2. PRZEGLĄD DEFINICJI

„Narkotyk to substancja psychoaktywna, czyli taka, która wpływa na psychikę człowieka i w mniejszym lub większym stopniu zmienia jego świadomość, zniekształca odbiór otaczającej rzeczywistości i samego siebie.”[68] Substancja psychoaktywna dociera do mózgu i pobudza jego ośrodki, a tym samym wpływa na procesy psychiczne człowieka takie jak spostrzeganie, myślenie, emocje. Dzięki substancji psychoaktywnej bez większego wysiłku można się poczuć i zachowywać inaczej, przeżywać wszystko intensywniej, pozbyć się kłopotów i trosk, przełamać zahamowania i podnieść swoją samoocenę, przez te właściwości, narkotyki stają się bardzo atrakcyjne.[69]      

Dla określenia substancji przyjmowanych w celu doznania przyjemności, odurzenia się, używa się różnych terminów takich jak narkotyki, środki odurzające, używki, środki psychoaktywne. Podobnie jest z terminem uzależnienie, stosuje się różne określenia: lekomania, toksykomania, chemiozależność, lekozależność. Przyjęcie środka psychoaktywnego może mieć charakter jednorazowy, może też powtarzać się systematycznie, nadużywanie  tych substancji może prowadzić do uzależnienia. [70]

Uzależnienie oznacza silne przywiązanie do narkotyku i utratę kontroli nad jego przyjmowaniem, zachowania związane z używaniem substancji uzyskują wyraźną przewagę nad innymi, które były charakterystyczne dla danej osoby. Tak stan uzależniania się opisuje W. Wanad; „Narkotyki, niestety, stopniowo zawężają zakres indywidualnej wolności. Najpierw, pod ich wpływem, traci się zdolność do pełnego panowania nad swoimi czynami, później coraz trudniej odmówić sobie kolejnego razu, w końcu to one zaczynają rządzić człowiekiem, jego życiem i śmiercią- wszystkim.”[71]

Można wyróżnić cztery fazy wchodzenia w uzależnienie:

1) eksperymentowanie,

2) przyjemność z bycia pod wpływem środka psychoaktywnego,

3) bardzo częste zażywanie środków psychoaktywnych,

4) konieczność przyjmowania środków psychoaktywnych, żeby czuć się normalnie.

 Najistotniejsze cechy i objawy zespołu uzależnienia to:

1) wielka potrzeba wręcz przymus używania substancji psychoaktywnej,

2) niemożność przerwania przyjmowania, utrata kontroli dawek ,

3) przyjmowanie substancji w celu uniknięcia objawów abstynencji,

4) wystąpienie zespołu abstynencyjnego po przerwaniu przyjmowania substancji,

5) wzrost tolerancji ,

6) charakterystyczny osobisty sposób używania substancji,

7) zaniedbywanie  zainteresowań i przyjemności na rzecz zdobywania
i przyjmowania substancji uzależniającej,

8) zażywanie środka mimo wyraźnych szkód fizycznych, psychicznych, społecznych, spowodowanych uzależnieniem.[72]

Nałogowe zażywanie narkotyków powoduje, że potrzeba ich przyjęcia staje się dla człowieka silniejsza niż potrzeba spania czy jedzenia. Potrzeba ta charakteryzuje się czterema cechami; jest potężna reprezentuje siłę, której nie osłabi nic poza zaspokojeniem, podstawowa a wiec ważniejsza od rodziny, szkoły, życia, automatyczna przychodzi i mija sterowana wewnętrznym mechanizmem, jest trwała wpisana
w psychikę uzależnionego. powtarzające się zażywanie środków psychoaktywnych powoduje wzrost odporności organizmu na ich działanie.[73]

„ Dochodzi do zmiany tolerancji środka, która polega na tym, że dotychczas przyjmowane dawki staja się już niewystarczające do osiągnięcia oczekiwanego efektu. Im dłużej dany środek jest przyjmowany, tym większych dawek potrzeba by osiągnąć ten sam efekt.”[74]

 Czasem może dojść do nadwrażliwości na dana substancje i może zajść zjawisko odwróconej tolerancji  osiągnięcie efektu następuje przy zmniejszanych dawkach. Przerwanie lub zmniejszenie ilości środka uzależniającego powoduje pojawienie się zespołu abstynenckiego. Polega on na wystąpieniu różnych przykrych dolegliwości fizycznych i psychicznych. Objawy zespołu zależą od rodzaju przyjmowanej substancji. Często pojawiają się objawy takie jak: bezsenność, wymioty, biegunki, brak apetytu, napady drgawek, zaburzenia świadomości. Objawy zespołu pojawiają się zależnie od czasu działania zażytego środka. Narastają stopniowo i uzyskują szczyt nasilenia
a potem stopniowo ustępują. Mogą trwać od kilku dni do kilku tygodni. Ostre objawy charakteryzują się też przygnębieniem, obniżeniem nastroju i myślami samobójczymi.[75]

Wyróżnić można trzy rodzaje uzależnienia; uzależnienie fizyczne (np. od heroiny ) powoduje pojawienie się dolegliwości fizycznych, uzależnienie psychicznie
 (marihuana) powodowane przez mechanizmy tkwiące w psychice, uzależnienie społeczne to uzależnienie od grupy, która zaspakaja potrzebę kontaktów
 i przynależności.[76]

 Czasem zażycie substancji psychoaktywnej może doprowadzić do ostrego zatrucia czyli intoksykacji. Powoduje to pojawienie się różnych zaburzeń  w układzie oddechowym, takich jak zwolnienie, pogłębienie i niemiarowość oddychania a także zmiany skurczów serca, zmianę temperatury ciała, nudności, wymioty. Pojawiają się też zaburzenia spostrzegania i przezywania emocji. Objawy zatrucia zależą od predyspozycji osobniczych i od ilości zażytego środka a także od ogólnego stanu zdrowia fizycznego i psychicznego. W niektórych przypadkach ostrego zatrucia może dojść do zagrożenia życia i zgonu.[77]

Nadużywanie środków odurzających może wywołać problemy psychiatryczne takie jak zaburzenia osobowości które przejawiają się utratą działania, zahamowaniem rozwoju emocjonalnego, wybiórczym nastawieniem do realności. Dysforie obserwowane u narkomanów polegają na zaburzeniach nastroju, z przewagą złego samopoczucia, drażliwości i niezadowolenia. Ich przejawami zewnętrznymi są wybuchy agresji słownej i ruchowej, nieadekwatne do sytuacji reakcje gniewu lub obniżonego nastroju.  Psychozy  czyli zaburzenia postrzegania- halucynacje, omamy
i zaburzenia myślenia- urojenia. Występują też stany depresyjne.[78]

 Długotrwałe przyjmowanie substancji psychoaktywnych szczególnie przez wstrzykiwanie może prowadzić też do wystąpienia chorób somatycznych takich jak HIV/AIDS, wirusowe zapalenie wątroby (WZW) typu B, C, ciężkie zakażenia bakteryjne, zapalenie dróg oddechowych, gruźlica, żylna choroba zakrzepowo-zatorowa, choroby skóry, padaczka, choroby przenoszone drogą płciową. Część chorób to choroby przenoszone przez transmisje do krwi zakażonymi igłami, a także przez stosunki seksualne, inne maja związek z obniżoną odpornością organizmu i trybem życia narkomanów.[79]

„Wyróżnić można pięć form zażywania substancji psychoaktywnych:

1) zażywanie eksperymentalne- wypróbowywanie różnych substancji w celu osiągnięcia doznań,

2) zażywanie rekreacyjne-zażywanie towarzysko nie częściej niż raz w tygodniu
 w celu przeżycia przyjemnych doznań,

3) zażywanie okolicznościowo sytuacyjne-przyjmowanie środka kilka razy
 w tygodniu w celu uzyskania poprawy samopoczucia,

4) zażywanie intensywne- codzienne przyjmowanie w celu zredukowania napięcia,

5) zażywania przymusowe-stałe i intensywne zażywanie w celu uniknięcia objawów zespołu abstynencyjnego.”[80]

2.3. ŚRODKI PSYCHOAKTYWNE

2.3.1.Środki pobudzające

2.3.1.1.Amfetamina

Amfetamina ( amfa, speed ) i jej pochodne takie jak metamfetamina, fenmetrazyna są środkami pobudzającymi pochodzenia syntetycznego (amfetamina jest syntetycznym analogiem efedryny ). Została zsyntezowana w 1887 r., a w 1910 opisano jej własności fizjologiczne.  Jest w większości krajów uznana za narkotyk i jej produkcja, dystrybucja i zażywanie są zakazane. Jest zaliczana do tzw. środków psychostymulujących lub też psychoanaleptyków (związków cucących).[81]

 Pochodna amfetaminy benzedryna stosowana była do leczenia astmy oskrzelowej oraz napadowej senności (tzw. narkolepsji ponieważ zmniejsza zapotrzebowanie na sen).Otrzymywali ja żołnierze amerykańscy w czasie II wojny światowej w celu przezwyciężenia zmęczenia i wyczerpania.[82] Była też stosowane jako środek odchudzający, środek na migrenę, impotencję a także wśród sportowców jako tzw. koks (doping) w sporcie. Od wielu lat jej zastosowanie w lecznictwie radykalnie ograniczono, w sporcie jest surowo zabroniona.[83]

Amfetamina  może być przyjmowana drogą pokarmową, dożylnie, palona, wdychana przez nos. Występuje w  postaci bezwonnego proszku o gorzko-cierpkim smaku, w kolorze od białego do ceglastego (w zależności od zanieczyszczeń oraz użytych w produkcji składników), kostki, kryształki, tabletki.[84]

Amfetamina wzmaga napęd psychoruchowy, podwyższa aktywność życiową, usuwa zmęczenie fizyczne oraz psychiczne, wywołuje euforię. Nasila aktywność neuronów dopaminowych, wywiera wpływ zarówno na obwodowy, jak i ośrodkowy układ nerwowy.[85] Amfetamina powoduje; brak łaknienia, rozszerzenie źrenic, przyspieszoną akcję serca i szybki oddech, podwyższenie ciśnienia krwi i zwiększone wydalanie moczu, jadłowstręt, suchość w ustach, uszkodzenia szkliwa zębów, drażliwość, agresywność, formikacje (wrażenie obecności insektów na skórze), przymgloną   świadomość. [86]

Amfetamina także polepszona koncentracja i możliwość maksymalnego skupienia uwagi (np. w czasie nauki), powoduje przypływ energii i gotowości do działania , daje poczucie pewności i subiektywne poczucie mocy. Po zaniknięciu efektów działania przychodzi zmęczenie, niepokój i przygnębienie.

 Długotrwałe nadużywanie amfetaminy prowadzi do zaburzeń snu, wzrostu niepokoju, rozdrażnienia. Może wystąpić psychoza amfetaminowa o charakterze majaczeniowo-urojeniowym (omamy słuchowe i urojenia prześladowcze) - długotrwałe stosowanie amfetaminy i metamfetaminy często prowadzi do stanów przypominających objawy schizofrenii. Zmniejszenie potencji z równoczesnym wzrostem pożądania, przy dużym pobudzaniu seksualnym ejakulacja i orgazm są trudne i niemożliwe
do osiągnięcia. Silne pobudzenie oraz zanik samokontroli prowadzi często do niespodziewanych, bardzo gwałtownych zachowań.[87]

 Po długim okresem intensywnego przyjmowania narkotyku następuje skrajne wyczerpanie. Z reguły już po kilkudniowym „ciągu” osoba używająca amfetaminy zapada w przedłużony, niespokojny sen trwający nawet do 48 godzin.

 Przedawkowanie przejawia się w postaci tachykardii, bólów w klatce piersiowej, nadciśnienia tętniczego i zagrażającej życiu zapaści sercowo-naczyniowej. W wyniku przedawkowania narkotyku może nastąpić nieodwracalne uszkodzenie drobnych naczyń mózgowych prowadzące do udarów mózgu.[88]

Uzależnienie psychiczne powoduje atrakcyjny i euforyczny przebieg działania specyfiku,  Po zaniknięciu efektów działania przychodzą przykre dolegliwości związane z jego odstawieniem; złe samopoczucie, spowolnienie psychiczne, uczucie zmęczenia
i apatii, które obserwuje się już po 12 godzinach od ostatniego zażycia amfetaminy.

 Symptomy zależności fizycznej są znikome lub wcale nie występują. Do najczęściej pojawiających się objawów abstynencyjnych można zaliczyć: senność, bóle głowy, obniżenie napięcia mięśniowego, wzmożone łaknienie i myśli samobójcze . [89]

2.3.1.2.Ecstasy