PEDAGOGIUM WSPR. Studia licencjackie, uzupełniające studia magisterskie, studia podyplomowe

Zgodnie z art. 239 Ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym z dnia 27-07-2005 r. i art. 15a ustawy z dnia 04-02-1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz. U. z 2000 r. Nr 80, poz. 904, z późn. zm.) Uczelni w rozumieniu przepisów o szkolnictwie wyższym przysługuje pierwszeństwo w opublikowaniu pracy dyplomowej studenta. Realizując ten zapis Pedagogium Wyższa Szkoła Pedagogiki Resocjalizacyjnej w Warszawie na niniejszej stronie (www.pedagogium.com.pl) publikuje wszystkie prace dyplomowe swoich studentów. Materiały publikowane na tej stronie chronione są prawem autorskim. W przypadku wykrycia naruszenia praw autorskich należy powyższy fakt zgłosić na adres rektorat@pedagogium.edu.pl.

PEDAGOGIUM

Wyższa Szkoła Pedagogiki Resocjalizacyjnej w Warszawie

Więź z ojcem i jego rola w życiu młodzieży wykazującej problemy w przystosowaniu społecznym

The role of the father and father - child bonds in the life of teenagers giving problems in social adaptation

Oświadczam, że niniejsza praca została przygotowana pod moim kierunkiem i stwierdzam, że spełnia warunki do przedstawienia jej w postępowaniu o nadanie tytułu zawodowego.

Świadom odpowiedzialności prawnej oświadczam, że niniejsza praca dyplomowa została napisana przeze mnie samodzielnie i nie zawiera treści uzyskanych w sposób niezgodny z obowiązującymi przepisami.

Oświadczam, że przedstawiona praca nie była wcześniej przedmiotem procedur związanych z uzyskaniem tytułu zawodowego lub stopnia naukowego w wyższej uczelni.

Oświadczam ponadto, że niniejsza wersja pracy jest identyczna z załączoną wersją elektroniczną.

Tytuł pracy: Więź z ojcem i jego rola w życiu młodzieży wykazującej problemy w przystosowaniu społecznym

Title: The role of the father and father - child bonds in the life of teenagers giving problems in social adaptation

Praca ta jest próbą scharakteryzowania relacji między ojcem a nastoletnim dzieckiem wykazującym problemy przystosowawcze.

W rozdziale pierwszym opisane zostało znaczenie ojca w procesie kształtowania się osobowości dziecka z perspektywy różnych koncepcji m.in. psychoanalitycznej oraz behawiorystycznej. Przedstawione zostały również zmiany, jakim na przestrzeni wieków podlegała rola ojca i związane z nią zadania. Nie pominięto także bardzo ważnej roli rodziny jako struktury socjalizująco znaczącej i próby scharakteryzowania młodzieży wykazującej nieprzystosowanie społeczne. Metodologia badania własnego została opisana w rozdziale drugim. Narzędziem badawczym, które wykorzystano był kwestionariusz składający się z 22 pytań. Do zbadania relacji między ojcem a nastoletnim dzieckiem utworzono skalę więzi łączącą ojca i dziecko.

Wyniki badań własnych przedstawiono w rozdziale trzecim, natomiast podsumowanie i wnioski końcowe w rozdziale czwartym.

Słowa kluczowe – ojciec, zaangażowanie, adolescencja, konflikt, siła decyzyjna, nieprzystosowanie społeczne

Keywords - Father, engagement, adolescence, conflict, strenght of decide, community unadapted

WSTĘP ………………………..……………………………………….........................................1

ROZDZIAŁ 1. STAN BADAŃ NAD PROBLEMEM WIĘZI Z OJCEM I JEGO ROLI W ŻYCIU MŁODZIEŻY WYKAZUJĄCEJ PROBLEMY W PRZYSTOSOWANIU SPOŁECZNYM…………………………………………………………………………………..2

1.1. Rodzina jak podstawowa grupa społeczna……………………………………………….2

Struktura rodziny…………………………………………………………………….6

Funkcje rodziny……………………………………………………………………....8

1.1.3. Rola ojca ……………………………………………………………………………10

1.1.4 Rola ojca w świetle koncepcji………………………………………………………11

1.2. Definicja nieprzystosowania społecznego………………………………………………….19

1.2.1. Psychospołeczne uwarunkowania niedostosowania…………………………………26

1.2.2. Skala zjawiska nieprzystosowania społecznego……………………………………..28

ROZDZIAŁ 2. METODOLOGIA BADAŃ WŁASNYCH…………………………………..29

2.1. Cel i założenia badawcze……………………………………………………………………29

2.2. Pytania badawcze…………….……………………………………………………………..30

2.3. Charakterystyka narzędzia badawczego………………………………………………….30

2.4 Sposoby statystycznej analizy wyników………………..……………………………….…31

2.5. Charakterystyka badanych osób………………………………..........................................32

ROZDZIAŁ 3. WYNIKI BADAŃ DOTYCZĄCYCH WIĘZI Z OJCEM I JEGO ROLI W ŻYCIU MŁODZIEŻY WYKAZUJĄCEJ PROBLEMY W PRZYSTOSOWANIU ..……...34

3.1. Charakterystyka socjodemograficzna ojców badanej młodzieży………………………..34

3.2. Charakterystyka relacji panujących między dziećmi a ich ojcami……..……………….36

3.3. Oczekiwania w stosunku do roli ojca……………………………………………………..52

3.4. Osoby znaczące dla badanej młodzieży……..……………………………………………..53

3.5. Weryfikacja postawionych pytań badawczych…………………………………………...55

3.6. Wnioski z badań własnych…………………………………………………………………59

ROZDZIAŁ 4. PODSUMOWANIE ………………………………………………………...…62

BIBLIOGRAFIA …………………………………………………………………………….…64

ANEKS……………………………………………………………………………….………….66

Człowiek ma naturalną skłonność do powielania zachowań rodziców. Tych pozytywnych jak i negatywnych. Dlatego bardzo ważne jest aby na pewnym etapie dorosłego życia zadać sobie pytanie dotyczące tego kim był ojciec, jakie miało się z nim relacje, jak było sie przez niego traktowanym. To pozwoli na weryfikację nieprzyjemnych, traumatycznych wydarzeń, a nawet na zahamowanie powielania ich w stosunku do własnego potomstwa.

Ojciec wpływa na dziecko z ogromną siłą. Jest dla niego autorytetem, przekazicielem norm moralnych i społecznych, przyczynia sie do rozwoju poczucia odpowiedzialności, pełni także funkcję, która pozwala młodemu człowiekowi nabyć odpowiednią orientację seksualną czyli nabyć postaw i zachowań typowych dla płci. Ten etap według T. Parsonsa jest niezmiernie ważny dla rozwoju dziecka, gdyż wtedy ojciec musi stać się dla dziecka symbolem. Brak ojca lub nieprawidłowe pełnienie przez niego roli może mieć wpływ na niewłaściwe zachowanie dziecka, niewykluczając w tym także zachowań przestępczych.

To ile znaczy ojciec dla rozwoju dziecka może odzwierciedlić myśl Roberta Bly: Kobieta wprawdzie wie, jak z zarodka uczynić i urodzić chłopca, ale nie wie, jak z chłopca zrobić mężczyznę- bo nigdy nim nie była (Bly, 1993)

W pozytywnym, ciepłym i troskliwym wizerunku ojca tkwi jeszcze jedna bardzo ważna rzecz. Jego relacja z matką. Ten typ odniesienia głęboko wpisuje się w psychikę syna czy córki. Jest wielce prawdopodobne, że chłopiec widząc szacunek ojca w stosunku do matki, w przyszłości właśnie z szacunkiem będzie traktował swoja partnerkę, a dziewczynka w dorosłym życiu będzie szukała partnera na wzór ojca.

W niniejszej pracy przedstawiłam znaczenie roli ojca wśród młodzieży wykazującej cechy nieprzystosowania społecznego. Skupiłam się także nad czasem jaki poświęcają ojcowie młodzieży, bliskości ich wzajemnych relacji, zaangażowaniem w życie nastolatków, a także w przejawami siły decyzyjnej jaką dysponują ojcowie. Wdrożyłam się także w problem nieprzystosowania społecznego i jego skalę.

STAN BADAŃ NAD PROBLEMEM WIĘZI Z OJCEM I JEGO ROLI W ŻYCIU MŁODZIEŻY WYKAZUJĄCEJ PROBLEMY W PRZYSTOSOWANIU SPOŁECZNYM.

W społeczeństwach wielu narodów rodzina była i jest podstawową komórką społeczną. Rodzina to ważny element struktury społecznej, najlepszy, najbardziej skuteczny nośnik oraz przekaziciel wartości i norm moralnych. To właśnie w rodzinie kształtowane są podstawowe cechy osobowości społecznej człowieka. To w niej dziecko, nowy potomek, młody człowiek zdobywa mowę, język, kształtuje uczucia, postawy wobec członków rodziny i otaczającego świata. Rodzina jest ważna dla człowieka gdyż wprowadza go w świat kultury i przygotowuje do udziału w dorosłym życiu. Potocznie rodzinę postrzega się jako małżeństwo posiadające dzieci. Jednak określenie konkretnej definicji rodziny jest trudne ponieważ musiałaby ona zawierać w sobie wszystkie formy życia rodzinnego, z zwróceniem uwagi na kulturę, okres historyczny czy ustrój. Powinna także obejmować wszystkie typy rodzin, także te zrekonstruowane, zastępcze czy niepełne (Rembowski, 1978).

August Comte wniósł myśl, że społeczeństwo ludzkie składa się z rodzin, a rodzina jest pomostem pomiędzy jednostką a społeczeństwem. Wyróżnił także dwa stosunki rodzinne: stosunek miedzy płciami, który tworzy rodzinę, oraz stosunek miedzy pokoleniami, który ją podtrzymuje (Adamski, 1982).

J. Szczepański (1970) określił rodzinę jako małą grupę pierwotną złożoną z osób, które łączy stosunek rodzicielski oraz silna więź międzyosobnicza. W tym przypadku chodzi tu o stosunek rodzicielski w szerokim, społeczno-prawnym rozumieniu tego terminu, umacniany z reguły prawem naturalnym, obyczajami i kontekstem kulturowym

Natomiast psycholog społeczny M. Sherif (za Rembowski, 1972, s. 7) określa rodzinę jako „społeczną formację, która składa się z pewnej liczby jednostek, pozostających w określonych pozycjach, rolach w stosunku do siebie i która posiada własny system wartości oraz normy regulujące zachowanie jednostek w sprawach ważnych dla grupy”, a zatem rodzice i dzieci występują w określonych rolach i zajmują określone pozycje w strukturze wewnętrznej rodziny.

Z. Tyszka (1976, s. 74) definiuje rodzinę z punktu widzenia grupy i więzi łączących członków rodziny, jako „zbiorowość ludzi powiązanych ze sobą więzią małżeństwa, pokrewieństwa, powinowactwa lub adopcji”

Z kolei J. Rembowski (1972, s. 83) określa rodzinę jako „małą i jednocześnie pierwotną grupę o swoistej organizacji i określonym układzie ról między poszczególnymi członkami, związaną wzajemną odpowiedzialnością moralną, świadomą własnej odrębności, mającą swoje tradycje i przyzwyczajenia, zespoloną miłością i akceptującą się nawzajem”

Definicje rodziny łączy jedna wspólna cecha - eksponują jej znaczenie, zarówno w indywidualnym życiu jednostki, jak i w życiu narodu, społeczeństwa.

„Rodzina jest środowiskiem życiowym niemal każdego człowieka. Stanowi integralną część każdego społeczeństwa, a zarazem jego najmniejszą i podstawową komórkę. Jest najważniejszą grupą społeczną, w której człowiek przychodzi na świat i z którą łączą go wielorakie związki do końca życia. Jest grupą małą, pierwotną, o przewadze więzi osobistych, odznacza się międzypokoleniową i wielopokoleniową trwałością więzi, a członkostwo w niej jest autentyczne, dobrowolne i w zasadzie nierozerwalne (za wyjątkiem porzucenia, rozwodu)”(Kawula, Brągiel, Janke, 2005, s.49). Obok grupy rówieśniczej, przedszkola, szkoły, czy innych placówek opiekuńczych rodzinę określa się mianem instytucji wychowawczej. Jej cele i zadania wychowawcze nastawione są na osiągniecie określonych skutków wewnątrzrodzinnych ale także skutków zewnętrznych dla potrzeb ogólnospołecznych. Te cele i zadania realizowane są poprzez spontaniczną aktywność życiową i także działania intencjonalne i przemyślane (Kawula, Janke, 2005)

Podejście do rodziny jak do instytucji pozwala bardziej drobiazgowo poznać mechanizmy funkcjonowania rodziny jako grupy społeczno-wychowawczej. Zgodnie z ogólną definicją grupy, rodzina jest grupą społeczną ponieważ jej członków łączy szereg stosunków społecznych. Są to stosunki wynikające z faktu zawarcia małżeństwa, stosunki miedzy rodzicami a dziećmi czy między rodzeństwem (Rembowski, 1978). Rodzaj więzi społecznej oddaje charakter grupy. Rozróżnia sie grupy o przewadze więzi osobistej lub o przewadze więzi bezosobowych (więzi rzeczowe). Rodzina jest grupą o przewadze więzi osobistych, jest trwalsza niż jedno pokolenie

Więzi uczuciowe w rodzinie mają niemierzalne znaczenie w życiu emocjonalnym młodego człowieka. Tylko normalne stosunki rodzinne są w stanie zapewnić dziecku prawidłowy rozwój psychiczny. Rodzice ojciec i matka są niezbędni do życia i rozwoju człowieka.

J. Szczepański (1970, s. 160-161) definiuje więź społeczną jako „zorganizowany system stosunków, instytucji, środków kontroli społecznej skupiający jednostki, podgrupy i inne elementy składowe zbiorowości w całość zdolną do trwania i rozwoju”.

S. Kowalski natomiast pojęcie to rozumie jako „splot stosunków między członkami rodziny, oparty o pewne podstawy emocjonalne i racjonalne wynikające ze związku małżeńskiego i świadomości związków genetycznych oraz genealogicznych” (Brągiel Kawula, 2004).

Z. Tyszka (1974) , biorąc za podstawę klasyfikacji funkcje realizowane w rodzinie, wyróżnia sześć rodzajów więzi rodzinnej: ekonomiczną, opiekuńczą, krwi, seksualną, kontrolną, socjalizacyjno-wychowawczą, kulturalną, towarzyską i emocjonalno-ekspresyjną.

Na przełomie stuleci w społeczeństwach coraz bardziej uprzemysławiających się wzrastała powoli ranga uczuć wyższych, oraz więzi osobowych opartych na szacunku, życzliwości i przyjaźni. Współczesna rodzina jest nastawiona na zaspokojenie potrzeb, wspomaganie rozwoju, zrozumienie, pozytywna komunikację, samorealizację a także satysfakcję ze wspólnego życia. Koncentracja wysiłku rodziców na dziecku jest także przejawem przemiany we współczesnej rodzinie. Prowadzi do wzrostu akceptacji i poczucia wartości w młodym człowieku. Tak więc osłabła ranga rodziny jako funkcjonalnej instytucji na korzyść przyjaźni i rozwoju więzi osobistej(Tyszka, 2003).

Więź emocjonalna dziecka z rodzicami jest niezbędna dla jego prawidłowego rozwoju. Rodzina jest pierwszym środowiskiem w którym zaspokajane są potrzeby dziecka. Minimum tych potrzeb to potrzeba bezpieczeństwa i miłości. Matka jest w tej kwestii nie do zastąpienia, gdyż to ona zaspokaja fizjologiczne i emocjonalne potrzeby dziecka, całkowicie od niej zależnego, bezradnego oseska. Psychologowie, socjologowie i antropologowie są zdania, że dziecko uczy się miłości kojarząc ciepło matki, jej fizyczność, głos ze złagodzeniem wewnętrznych napięć, które wynikają z głodu i pragnienia. Niemowlęta uczą się kochać poprzez pozytywne bodźce, które spływają na nie wskutek zaspokajania ich potrzeb. (Brągiel, 2005). Matka dostarcza dziecku sensoryczno-emocjonalnych doświadczeń, dzięki którym wytwarza się wyjątkowa więź miedzy dzieckiem a matką. W miarę poszerzania doświadczeń sensoryczno-emocjonalnych dziecko zaczyna nawiązywać kontakt emocjonalny z ojcem, rówieśnikami czy grupą społeczną. Najważniejszą rzeczą dla zdrowia psychicznego jednostki w przyszłości jest ścisła, trwała więź uczuciowa z matką w okresie dzieciństwa.

W życiu dziecka nie bez znaczenia jest także udział ojca. Na przełomie lat, w toku wielu badań jego obecność zyskała znacznie na randze, a teraz uznaje się ją za niezastąpioną. Oddziaływanie ojca na osobowość dziecka odbywa sie dwiema drogami. Pierwsza z nich jest drogą pośrednią, przez osobę matki. Zaspokajanie jej potrzeb, zadowolenie z życia małżeńskiego wpływają na postać jej kontaktów z dzieckiem i działania wychowawcze. Druga droga ma charakter typowo bezpośredni gdyż dotyczy udziału ojca w codziennej opiece nad dzieckiem. W odczuciu dziecka te kontakty są często atrakcyjniejsze od kontaktów z matką, gdyż najczęściej łączą się z jakąś atrakcyjną formą spędzania czasu jak wspólna realizacja pasji, zabawa (Brągiel, Kawula, 2004). Wyniki badań badaczy takich jak A. Bandura, M. Tyszkowej jasno przedstawiają, że słaby związek emocjonalny z ojcem, konflikty między rodzicami, powodują u dzieci nasilenia lęku, zaburzenia emocjonalne, niepowodzenia szkolne a także zachowania agresywne. Trwała więź uczuciowa chociażby z jednym z rodziców ma niewspółmierne znaczenie w rozwoju i wychowaniu dziecka. Przede wszystkim jest mechanizmem, który może zabezpieczyć jednostkę przed wykolejeniem się w przyszłości (Brągiel, Kawula, 2005).

Zdaniem niektórych badaczy ojciec wpływa na rozwój społeczny dziecka bardziej niż matka. Tego zdania jest między innymi T. Parsons, który uważa, że identyfikacja z ojcem jest podstawowym czynnikiem kształtowania sie roli płciowej u chłopców, a także u dziewcząt. Ojciec wyróżnia się większą siłą oddziaływania na dziecko, dzięki czemu może ono lepiej radzić sobie w codziennych trudnościach. Matka zaś jest istotą pełną serdecznego i bliskiego stosunku do swych dzieci, wdraża w rodzinę miłość i dba o trwałość więzi (Brągiel, Kawula, 2004).

Każda rodzina ma swoją indywidualną, wewnętrzną organizację stosunków rodzinnych. Współcześnie, rodzina występuje w zróżnicowanych formach, w zależności od swojej struktury.

1) liczba i rodzaj pokrewieństwa członków rodziny (liczba dzieci i innych krewnych),

3) siła więzi instytucjonalnych i psychicznych łączących poszczególnych członków rodziny, świadcząca o większej lub mniejszej spójności (kohezji) rodziny,

4) podział czynności oraz struktura wewnątrzrodzinnej władzy i autorytetów, łącząca się dość ściśle z układem pozycji społecznych,

Biorąc pod uwagę wyżej wymienione elementy struktury rodziny, możemy wyróżnić :

* rodzinę małą (dwupokoleniową, podstawową tzw. nuklearną) - preferowaną we współczesnej Europie i Ameryce Północnej, w której za podstawę przyjmuje się instytucję małżeństwa. Rodzina mała obejmuje tylko osoby powiązane najbliższym pokrewieństwem (dzieci, rodzice), zamieszkujące razem i prowadzące wspólne gospodarstwo domowe.

* rodzinę dużą (w Polsce przeważnie w szczątkowej postaci) - tradycyjną, patriarchalną, o ściśle instytucjonalnym charakterze, zrzeszającą przynajmniej kilka rodzin małych oraz samotnych ludzi; wszyscy członkowie są bezwzględnie podporządkowani głowie rodziny,

* zredukowaną rodzinę dużą (poszerzoną rodzinę małą) - najczęściej jest to mąż, żona, ich dzieci i rodzice, niekiedy dodatkowo niedorosłe lub nie usamodzielnione rodzeństwo któregoś ze współmałżonków; nie zawsze władza spoczywa w rękach najstarszego mężczyzny w rodzinie. Najczęściej w przypadku tego typu rodziny zamieszkujący razem z rodziną „dziadkowie” lub jedno z nich, wykazują się opieką w stosunku do wnuków , lub sami potrzebują pomocy i opieki.

* rozproszoną rodzinę dużą - kategoria, krąg lub grupa rozproszonych krewnych (w zależności od stopnia ich wspólnoty i zażyłości) małżeństwo oraz rodziny ich bliższych i dalszych krewnych mieszkają oddzielnie i prowadzą osobne gospodarstwa domowe; często, zwłaszcza bliżsi krewni (mimo przestrzennego rozproszenia), tworzą dość spójny krąg rodzinny, oparty na więzi pokrewieństwa i powinowactw (Z. Tyszka, 1991).

S. Kawula (2005, s.409) daje przykład struktury rodziny ze względu na kompletność lub niekompletność członków:

* naturalna rodzina – powstała z pierwszego związku małżeńskiego rodziców (dzieci maja swoich naturalnych rodziców)

* rodzina zrekonstruowana – rodzina utworzona z powtórnego związku małżeńskiego rodziców lub jednego z nich (dzieci mają jednego „przybranego” rodzica)

* rodzina przysposobiona – małżeństwo prawnie przysposabia, adoptuje na stałe obce dziecko, które staje sie ich dzieckiem.

* rodzina zastępcza – rodzina, która wychowuje nie swoje dziecko na mocy umowy; koszty związane z utrzymaniem pokrywa państwo

* rodzina kontraktowa – to rodzina podejmująca czasowo pieczę nad dzieckiem; odpłatnie.

2) struktura niepełna ( rodzina może stać się niepełną z powodu śmierci współmałżonka, rozwodu, nieformalnego rozejścia sie małżonków, urodzenia dziecka pozamałżeńskiego)

* rodzina sieroca – brak rodziców na skutek ich śmierci, dzieci pozostają pod opieka krewnych lub osób obcych, ale nie są w domu dziecka

* rodzina półsieroca – brak jednego z rodziców na skutek śmierci, dzieci pozostają pod opieką jednego z rodziców

* rodzina rozbita – brak jednego z małżonków na skutek rozwodu lub porzucenia rodziny ze względu na separację; dzieci są pod opieką jednego z rodziców, chociaż możliwe są dorywcze kontakty z drugim z rodziców lub stała pomoc materialna.

* rodzina samotnych, niezamężnych matek z dziećmi – są tu możliwe przypadki losowe lub decyzje podjęte świadomie co do zachowania stanu wolnego.

3) rodzina grupowa (jej istota polega na tym, że kilka, kilkanaście małżeństw a także par, lub ludzie samotni zakładają wspólny dom, w którym razem mieszkają, wspólnie dzielą się zakupami, wspólnie opiekują dziećmi. Najczęściej tego typu rodziny spotyka się w Danii, Szwecji, Wielkiej Brytanii i RFN.

4) Pozostałe struktury rodzin to: rodzina kazirodcza, rodzina punalna, rodzina parzysta.

Rodzina jest grupą w której rodzi się i dorasta człowiek. Społeczeństwo pozyskuje w ten sposób nowych członków. W rodzinie ma też miejsce wprowadzanie nowych pokoleń w normy życia zbiorowego.

Właśnie w rodzinie dziecko znajduje pierwsze możliwości uzewnętrznienia swoich potrzeb uczuciowych poprzez zwierzanie się, okazywanie zaufania, szukanie rady i pomocy, wyrażanie swoich obaw i niepokojów.

Według słownika socjologicznego rola społeczna to „zdefiniowany i społecznie określony, spójny wewnętrznie zespół przepisów i oczekiwań dotyczących pożądanego zachowania jednostek w konkretnych sytuacjach, związany z ich pozycjami społecznymi, a także zbiór podstawowych przywilejów, obowiązków i praw, które są społecznie przypisane do pozycji w grupie; jednostka może pełnić wiele ról społecznych jednocześnie, np. ojca, męża, pracownika itp.”(Olechnik, Załęcki, 2002)

Publikacje pedagogiczne, psychologiczne i socjologiczne w swojej treści uznają za najważniejszą rolę wychowawczą i socjalizacyjną. To one oddziałują przez rodziców na dziecko w kwestii:

Rola rodziny powinna skłaniać się także do rozwoju osobistej godności dziecka, uodparniać je na trudności i zachęcać do ich przezwyciężania.

W ujęciu socjologii proces socjalizacji w rodzinie zaczyna się od najmłodszych lat życia i zależny jest od wartości kulturowych rządzących zachowaniami członków rodziny, kultury języka środowiska domowego, poziomu moralnego domowników, ich dążeń estetycznych, celów życiowych, wzorów sukcesu życiowego, ich orientacji światopoglądowych, postaw wobec pracy, nauki, obowiązków życiowych wobec drugiego człowieka i jego potrzeb itp.. W efekcie tych oddziaływań jednostka zostaje przysposobiona do pełnienia ról społecznych związanych z płcią, ról rodzinnych i zawodowych (Kawula, 2005).

„W rodzinie mamy do czynienia z tak zwana socjalizacją pierwotną. Obok socjalizacji pierwotnej pojawia sie także socjalizacja wtórna, polegająca na przyjęciu znaczeń rzeczywistości społecznej w jej znaczeniu społecznym, zinstytucjonalizowanym” (Kukołowicz, 1980, s.190).

Zbigniew Tyszka wyodrębnił socjalizację jako jedną z funkcji rodziny. W jego wykazie znalazły się także:

1) funkcja seksualna, której rola znacząco wzrosła, przez stale pogłębiającą się wiedzę w tej tematyce i samoświadomość partnerów,

2) funkcja materialno – ekonomiczna, w której uwidacznia się partykularyzacja dochodów członków rodziny,

3) funkcja kontrolna, gdzie nastąpiło ograniczenie kontroli poszczególnych członków rodziny przede wszystkim ze względu na anonimowość w środowisku wielkomiejskim,

4) funkcja socjalizacyjno – wychowawcza, o której wspomniałam wcześniej, mimo postępującej indywidualizacji i autonomizacji jednostek i społeczeństwa spełnia bardzo ważna rolę w tworzeniu poprawnego funkcjonowania jednostki na przełomie jej życia,

5) funkcja emocjonalno – ekspresyjna, która stwarza człowiekowi możliwość higieny emocjonalnej, psychicznej i poczucia bezpieczeństwa (Tyszka, 2003, s.147) Wykaz funkcji, spełnianych przez rodzinę, podaje także M. Ziemska (1986, s.236) ,gdzie:

1) funkcja prokreacyjna - oznacza, że jest to jedyna grupa społeczna rozszerzająca się dzięki funkcjom biologicznym, dostarczając nowych członków dla swojej grupy i dla całego społeczeństwa,

2) funkcja produkcyjna - dostarczając społeczeństwu pracowników, przyczynia się do zwiększenia twórczych i wytwórczych sił,

3) funkcja socjalizująca - oznacza stosunek rodziny do dzieci, które przez życie w niej, wrastają w społeczeństwo, oraz dostosowywanie się małżonków do siebie,

4) funkcja usługowo - opiekuńcza - zapewnia jej członkom codzienne usługi (mieszkanie, wyżywienie, odzież) oraz opiekę ludziom starszym lub chorym,

5) funkcja psychohigieniczna - zapewnia członkom poczucie stabilizacji, bezpieczeństwa, możliwość wymiany emocjonalnej, stwarza warunki dla rozwoju osobowości, dojrzałości emocjonalnej i równowagi psychicznej.

Prawidłowe wypełnianie funkcji przez rodzinę jest gwarancją tego, że jej rola wobec społeczeństwa będzie wypełniana pozytywnie.

Wielu autorów twierdzi że rola ojca ma tak ogromne znaczenie w rozwoju psychospołecznym dziecka, że nie ma możliwości aby zastąpić ją mogła kobieta.

Mężczyźni, ojcowie od najwcześniejszych lat życia dziecka przekazują mu sposoby zachowania odpowiednie dla przedstawiciela danej płci. Ojciec adaptuje dziecko do roli jaką wyznacza mu płeć dziecka. Matka wychowuje dziecko pod kątem zatrzymania go jak najdłużej przy sobie, z kolei ojciec pokazuje mu jak żyć w świecie pozarodzinnym. To niewątpliwie pobudza intelektualny i pragmatyczny rozwój dziecka. Dziecko uczy sie wybierać miedzy impulsywnością a racjonalnością a wszystko dzieje sie w bardzo spontaniczny sposób, przez obserwacje naturalnych zachowań ojca. To pozwala dziecku na rozwój dojrzałej osobowości.

Obserwacja zachowań rodziców przez dziecko daje mu pełny przygotowania obraz do pełnienia roli w przyszłości. Chłopcy zapoznają się niejako ze swoją rolą przez podpatrywanie ojca w sytuacjach codziennych, kontaktach osobistych z innymi ludźmi, podczas rozwiązywania konfliktów i ten obraz powielają w przyszłości. Dziewczęta przez obserwację ojca uczą się wizerunku mężczyzny jako ojca ich dzieci, a także jako życiowego partnera. W tym momencie można podkreślić jak ważna jest poprawnie pełniona rola rodzicielska, rola ojca. To dzięki pozytywnemu wizerunkowi rodziców, dziecko dostrzega ich równość ale widzi różnicę pod względem wypełniania przez nich ról (Brągiel, Kawula, 2004).

Podstawowym zadaniem mężczyzny w rodzinie, pełniącego rolę męża i ojca jest zapewnienie trwałości rodzinie poprzez nadanie jej statusu społecznego i materialnego. W kwestii wartości wyznawanych przez człowieka, dziecko odbiera od ojca kręgosłup moralny.

Jednym z warunków dobrego pełnienia roli przez ojca jest całkowita akceptacja roli matki i dziecka w rodzinie. A to z kolei jest rzeczą związaną z identyfikacją z płcią i motywacja do pełnienia tej roli.

Obecnie w rodzinach zanika tradycyjny podział obowiązków domowych. Przemianom uległy role rodziców, matki są bardziej zaabsorbowane praca zawodową, łącząc z tym prace domowe i wychowanie dzieci, a ojcowie staja sie partnerami swoich żon co pomaga godzić obowiązki.

Doświadczenia wyniesione z domu rodzinnego rzutują na całokształt podejmowanych przez ojca zadań .Jeżeli ojciec w dzieciństwie otaczany był opieką i troska obojga rodziców, w ten sam sposób odnosić się będzie do własnego dziecka (Brągiel, Kawula, 2005).

M. Matuszewska (2003) stwierdza, że bycie ojcem to dla mężczyzny bardzo trudne zadanie, przede wszystkim dlatego, że u mężczyzn rola ta nie jest w żaden sposób uwarunkowana genetycznie. W tym przypadku stanowią uwarunkowania społeczne i psychologiczne z dużą dozą świadomego ukierunkowania się mężczyzny, w stosunku do pełnionej roli.

Tradycyjne pojmowanie roli męża i ojca w rodzinie, należy do modelu patriarchalnego rodziny. W takiej sytuacji ojciec zajmuje główną pozycję w rodzinie, żona i dzieci są mu podporządkowane, a on sam decyduje o najważniejszych sprawach i czuwa nad nienadszarpnięciu swojego autorytetu. Jednak w poniższych koncepcjach przedstawiam, jak ważna jest rola dla rozwoju psychicznego, społecznego i moralnego dziecka.

Twórca psychoanalizy Z. Freud i przedstawiciele tego kierunku w psychologii w szerokim zakresie zajęli się problematyką roli ojca w rozwoju młodego człowieka.

Zygmunt Freud przeprowadził bardzo rozległe studia nad rolą ojca w kształtowaniu się psychiki dziecka. Opisał charakterystyczne systemy motywacyjne mające uniwersalny charakter, które modelują zachowania ludzi według wzorców.

Z. Freud opisał trzy fazy rozwoju seksualnego dziecka, gdyż zauważył, że dziecko od początku istnienia jest istotą seksualną. Pierwsza z nich to faza oralna trwająca od urodzenia do około roku kiedy dla dziecka źródłem przyjemności jest ssanie, a najczulszą strefą erogenną są usta. Druga faza stanowi fazę analną trwającą do około trzech lat. Według Freuda dziecko czerpie wtedy przyjemność ze wstrzymywania i wydalania kału. Trzecia faza seksualizmu dziecięcego to faza falliczna. Wtedy chłopiec zauważa, że różni się fizycznie od dziewczynki. W tym czasie u chłopca rodzi sie lęk przed utratą penisa, drugi według Freuda kompleks dzieciństwa tzw. kompleks kastracji. W wyniku tego chłopiec musi zaakceptować ojca jako osobę i jako symbol przez stłumienie w sobie tendencji narcystycznych. W toku dalszego dojrzewania dziecko zauważa w ojcu coraz więcej cech, które mu imponują. Wtedy ojciec staje się dla dziecka przedstawicielem społeczeństwa, autorytetem, przepustką do „świata dorosłych”

Z. Freud stwierdził, że u dzieci występuje tzw. kompleks Edypa, czyli zazdrość dziecka o matkę, która to występuje w pewnym okresie życia. Analizując to pojęcie, dowiadujemy się, że kompleks ten jest bardzo istotny w rozwoju psychicznym i społecznym dziecka. W pewnym momencie dziecko zdaje sobie sprawę, że matka nie jest tylko na jego wyłączność i prawo ma do niej także ojciec. Z upływem czasu staje się on dla dziecka autorytetem, źródłem pozytywnych cech i wzorem do naśladowania. Dzieje się to kosztem przezwyciężenia egoistycznej miłości do matki (Pospiszyl, 1976).

W teorii psychoanalizy został wyodrębniony także kompleks Elektry, czyli „oznaczający u dziewcząt w wieku 3-6 lat podświadomą i stłumioną skłonność płciową do ojca i strach przed odwetem matki jako rywalki budzącej nieuświadomioną wrogość dziecka” (tamże). Zazdrość ta ma swój bardzo głęboki sens. Na pewnym etapie rozwoju psychicznego i społecznego dziecko zauważa, że do matki ma prawo nie tylko ono, ale też ojciec. Przezwyciężenie tej pierwszej egoistycznej miłości do matki sprawia, że w oczach dziecka ojciec zaczyna istnieć nie tylko fizycznie, ale także jako symbol. Kompleksom nadano konkretne nazwy nawiązujące do mitów i tragedii greckich. Jak można zauważyć oba opisane kompleksy są podobne, jednak zróżnicowane są pod względem celów i płci rodzica.

Erich Fromm stworzył nowy nurt psychoanalizy, tzw. psychoanalizę humanistyczną. Dzięki analizie cech miłości macierzyńskiej, przedstawił jak ważna jest rola ojca w procesie rozwoju i wychowania dziecka. Dziecko od poczęcia ma trwały, nierozerwalny kontakt z matką, tworzy więź jeszcze w jej łonie, a to zdaniem Fromma główna różnica pomiędzy miłością matczyną a ojcowską.

Miłość matki cechuje bezwarunkowość, natomiast miłość ojca uzależniona jest od konkretnych zachowań w toku rozwoju dziecka. Matka jest osobą, która kocha swoje dziecko za to, że ono jest, dziecko nie musi o nią zabiegać. W ten sposób jest bierne uczuciowo w pierwszym okresie swojego życia. Dopiero w wieku powyżej 10 lat dziecko już nie tylko przyjmuje miłość ale też myśli, że można ja dać innym przez swoje odpowiednie zachowanie. W tym momencie dziecko zaczyna chcieć kochać samemu i po pewnym czasie, często w okresie młodzieńczym zwalcza swoja potrzebę bycia w centrum zainteresowania. To właśnie zwalczenie tej potrzeby jest napędem do dalszego rozwoju społecznego, a także odkrycia jak ważna jest miłość ojca, tak różna od miłości matki.

Ojciec nie włada miłością do swojego dziecka tylko dlatego, że jest ono jego potomkiem. Dziecko przez sam fakt urodzenia przybliża się do ojca, ale na jego pełną akceptacje musi zasłużyć i zapracować w całym cyklu swojego rozwoju. To jest również negatywnym aspektem miłości ojcowskiej, gdzie w momencie niespełnienia oczekiwań dziecko narażone jest na jej utratę. Z koncepcji Fromma wynika, że ojciec kocha dziecko gdy jest mu posłuszne, gdy jest nieposłuszne narażone jest na karę w postaci utraty ojcowskiej miłości (Pospiszyl, 1980).

E. Fromm (za: Pospiszyl,1980, s. 32) pięknie opisuje wartości przekazywane dziecku przez ojca , gdzie „reprezentuje on drugi biegun ludzkiego istnienia: świat myśli, przedmiotów, które są dziełem rąk ludzkich, świat prawa i ładu, dyscypliny, podróży i przygody. Ojciec jest tym, który uczy dziecko, tym który mu wskazuje drogę w świat”.

Zwolennicy koncepcji behawioralnej nie przypisują ojcu i matce żadnych znaczących cech w rozwoju dziecka. Jedynie teoria uczenia się, wywodząca się z behawioryzmu posiada swoje znaczenie w zakresie wpływu ojca na zachowanie dziecka.

Najistotniejszy w mojej pracy jest trzeci typ warunkowania, czyli modelowanie, ponieważ dostarcza największej ilości informacji o wpływie ojca na dziecko.

A. Bandura (za Pospiszyl, 1980) stworzył teorię uczenia społecznego, która to wynika z tradycyjnego podejścia behawiorystycznego a także wiąże się z dynamiką ludzkiego zachowania. Ważne jest, że w całokształcie uczenia społecznego człowiek kontroluje swoje bodźce, reakcje a także wzmocnienia. Okazuje się, że człowiek nie musi doświadczyć kar i nagród na własnej skórze, aby zrozumieć jaką mają siłę. Wystarczy obserwacja innego obiektu by przyswoić informację jaką moc sprawczą mają te wzmocnienia. Proces modelowania jest możliwy właśnie dzięki występowaniu wzmocnienia zastępczego. Zadaniem najważniejszym w modelowaniu jest „ przekazywanie cech z jednej osoby (lub grupy osób o podobnych cechach zachowania się), czyli z tzw. modela, na inną osobę, tj. na obserwatora” (Pospiszyl, 1980, s. 39).

A. Bandura wyznaczył właściwości, które mają znaczenie podczas procesu modelowania. Są to:

Podając przykład do pierwszej z właściwości, ojciec nie może przedstawić małemu dziecku zbyt złożonego wzorca zachowania się, gdyż rozwój tego dziecka obejmie tylko pewne elementy tego zachowania a nie obejmie go w całości. W toku dojrzewania dziecko włada pamięcią coraz mniej fragmentaryczną a bardziej systematyczną, dzięki czemu zachowanie jest na dłużej zapamiętywane i odtworzone z większą dokładnością. Podobnie jest z repertuarem zręczności motorycznych. Im prostsze jest działanie, tym szybciej zostaje przyswojone. Naśladownictwo w czwartej z cech uzależnione jest przede wszystkim od nagrody. Jeżeli zachowanie modela jest nagradzane jest szansa, że zostanie powtórzone w przyszłości lub druga z możliwości w jakim stopniu model stanie się zarządcą nagród. Te dwa rodzaje wzmocnień, są podstawą procesu naśladownictwa.

Tak jak wcześniej wspomniałam wyznawcy koncepcji behawioralnej nie przypisują matce ani ojcu żadnej konkretnej roli w rozwoju dziecka. Zgodnie z teorią uczenia społecznego moc oddziaływania rodziców na dziecko zależy od zgodności płci dziecka i rodzica. Płeć rodzica jest warunkiem, który oddaje istotę modelowania- ojciec jest ważniejszym modelem dla chłopca a matka dla dziewczynki.

Warto również wspomnieć, że ogromne znaczenie ma także osoba rodzica płci przeciwnej. W toku naturalnego rozwoju dziecko przyswaja nie tylko cechy rodzica tej samej płci ale także pojmuje zachowania płci przeciwnej. To szczególnie ważne gdyż uczy młodego człowieka zróżnicowanego postępowania (Pospiszyl, 1980).

T. Parsons w swojej pracy naukowej zajął się głównie znaczeniem ojca jako symbolu i konkretnej osoby. Mimo, że nie był psychoanalitykiem, czerpał z teorii Freuda dodając do nich ujęcie socjologiczne. Dzięki temu spojrzenie na znaczenie ojca, zyskało nowy, szerszy wymiar.

Parsons za podstawę rozważań o socjalizacji dziecka uważa kilka podstawowych prawd natury socjologicznej:

2.Socjalizacja dziecka w najważniejszych obszarach rozwoju występuje w rodzinie

3.Rodzina jest pierwotną, małą grupą społeczną, a socjalizacja ta dokonuje się poprzez charakterystyczny układ ról.

Pełnienie przez rodziców dwóch bardzo ważnych funkcji, a mianowicie funkcji ekspresyjnej i instrumentalnej jest podwaliną korzystnego moralnego i społecznego rozwoju dziecka ( Pospiszyl, 1980).

„Funkcje ekspresyjne polegają na umiejętności zespolenia psychicznego członków rodziny, stworzenia atmosfery wzajemnego zrozumienia i życzliwości, czyli tego, co potocznie nazywamy ciepłem rodzinnym. Natomiast funkcje instrumentalne polegają na zapewnieniu rodzinie odpowiednich środków egzystencji, a także określonego statusu społecznego” (Pospiszyl, 1980, s. 24).

Najkorzystniejszym modelem podziału jest przejęcie przez ojca ról instrumentalnych a przez matkę ekspresyjnych. Matka jest wtenczas odpowiedzialna za stworzenie bardzo silnej pierwotnej więzi z dzieckiem, natomiast ojciec w tym momencie nie gra większej roli, bez względu na płeć dziecka. Dopiero w nazwanym przez Z. Freuda okresie fallicznym dziecka, w którym to dziecko łączy pewne fakty i dostrzega różnicę między płciami dochodzi do zainteresowania osobą ojca jako człowiekiem reprezentującym inny świat, świat wymagań, autorytetów, nowych możliwości.

Zdaniem T. Parsonsa bardzo ważną role w życiu dziecka odgrywa erotyzm. To dzięki specyficznym wrażeniom erotycznym dziecko osiąga silną motywację do identyfikacji i zdobywania nowych umiejętności. Wracając do wątku tworzenia przez matkę pierwszej bardzo silnej więzi odbywa się to właśnie przez uczucie przyjemności. W okresie edypalnym dziecka, ojciec ma za zadanie dokonać transformacji w erotyzmie dziecka. Pierwszym krokiem jest „włączenie dziecka w rodzinę jako całość i zmuszenie go do dania pierwszeństwa erotycznemu związkowi matki z ojcem. Krok drugi wiedzie przez kategoryzację płci i wytworzenie motywacji w kierunku uznania całego wzoru zachowań właściwych dla swej płci, do zdobycia pozycji równorzędnej z osobami spoza rodziny, tj. rówieśnikami” ( Pospiszyl, 1980, s. 26).

Ojciec nie ma w tym okresie życia dziecka łatwego zadania. Oprócz tego, że musi ukierunkować erotyzm dziecka na osoby spoza rodziny, to wraz z tym musi sprawić aby dziecko przyswoiło cechy konkretnej płci. Jest to czas kiedy ojciec musi stać się dla dziecka symbolem.

„Dla rozwoju społeczno-moralnego dziecka fundamentalne znaczenie ma umiejętność stopniowego wyabstrahowania cech z konkretnej osoby ojca na ojca w ogóle, czyli na symbol ojca” (Pospiszyl,1980, s. 27).

Parsons (za Pospiszyl, 1980) stwierdził, że moment kiedy ojciec przestaje być konkretną osobą, a staje sie symbolem jest najważniejszym etapem w życiu dziecka. Jest to moment gdzie dziecko wkracza społeczeństwo i jest przedstawicielem swojej płci i wieku.

W całym cyklu wprowadzania dziecka w kręgi społeczne istnieje także ryzyko niepowodzenia. Wynika to najczęściej z niewłaściwej socjalizacji samych rodziców, przede wszystkim z niedojrzałości psychicznej. T. Parsons wyodrębnił dwa modele niepowodzenia:

1. Dziecko nie otrzymuje w rodzinie odpowiednich bodźców do pokonywania kolejnych faz rozwoju.

2. Regres do niższego okresy rozwoju społecznego na skutek wielu niepowodzeń życiowych.

Konkludując, aby rozwój dziecka przebiegał prawidłowo, musi mieć ono rodziców dojrzałych psychicznie i społecznie, takich, którzy są gotowi wywiązać się z pełną odpowiedzialnością ze swoich ról. Pożądany jest związek partnerski bez form infantylizmu lub dominacji.

Główna myśl Piageta oscylowała wokół człowieka, który sam nadaje kształt swojemu życiu. Twierdził on, że człowiek aktywnie dąży do zrozumienia środowiska, bada, manipuluje i analizuje ludzi i przedmioty we własnym kręgu.

Podstawowym pojęciem w teorii Piageta jest schemat. Dziecko początkowo rodzi się z niewielką ilością schematów sensorycznych i motorycznych, takich jak dotykanie, smakowanie, słyszenie. W osiąganiu poszczególnych szczebli rozwoju dochodzi do rozwinięcia schematów umysłowych, z których wyróżnić można tak rozwinięte jak np. dedukcja. Tą zdolność do zdobywania coraz to nowych umiejętności Piaget tłumaczył trzema procesami:

Asymilacja jest procesem aktywnym, polegającym na wchłanianiu, przyjmowaniu doświadczeń, przez któryś z naszych schematów. Akomodacja uzupełnia asymilację. Jest modyfikacją schematu, przepustką do dalszego rozwoju, pozwala na coraz dokładniejsze wykonywanie czynność, oraz bardziej złożone procesy myślowe. Równoważenie, które powoduje reorganizację dotychczas panujących schematów, według Piageta pozwala na wykonywanie tak abstrakcyjnych rzeczy jak np. obliczanie działań w pamięci, rozważanie czy analizowanie. Wyróżnione zostały cztery stadia rozwoju poznawczego, które rozwijają się na przełomie lat życia człowieka: stadium sensomotoryczne, przedoperacyjne, operacji konkretnych, operacji formalnych. W okresie dojrzewania, pomiędzy 12 a 16 rokiem życia kształtuje się stadium operacji formalnych. Główną cecha tego stadium jest systematyczne rozwiązywanie problemów i posługiwanie sie logiką (Bee, 2004).

L. Kohlberg był teoretykiem, który szczegółowo zajął sie problematyką rozumowania moralnego, choć jako pierwszy pojęcie to wysunął właśnie Piaget. Przedstawiał on badanym dylemat moralny np. dotyczący życia ludzkiego. Przez szereg prób rozwiązywania tego dylematu wraz z dziećmi i nastolatkami, Kohlberg wyznaczył trzy poziomy moralnego rozumowania. Na pierwszym poziomie tzw. moralności przedkonwencjonalnej, osądy dzieci opierały się przeważnie na autorytecie rodziców, z obawy przed karą za nieposłuszeństwo lub na etapie drugim, który dotyczył zależności-robię coś dobrze więc czeka mnie nagroda, nie będę robił tego za co mogę zostać ukarany. Na kolejnym, drugim poziomie, moralności konwencjonalnej, dzieci rezygnują ze swoich korzyści na rzecz korzyści dla grupy do której czują się przynależne. W grę wchodzi rodzina, grupa rówieśnicza, kościół itp. Na trzecim etapie, moralności zasadniczej, jednostka chce czynić dobro dla jak największej ilości ludzi, jest świadoma reguł i wartości jakie działają w społeczeństwie. Wyszczególnia sie także zachowanie przyjęcia przez jednostkę określonego zbioru norm i zasad, który jest dokładnie przemyślany i przestrzegany.

Zachowanie moralne jest wynikiem wielu sytuacji i czynników, między innymi także moralnego rozumowania, które kształtowane na przełomie wielu lat życia człowieka, osiąga swoje szczyty. Ważne jest to, że moralne rozumowanie jest czynnikiem wyuczonym w procesie rozwoju poznawczego człowieka. Udowodniono, że wdrażanie teorii moralnych, przedstawianie młodzieży dylematów moralnych odnosi pozytywne skutki podczas działań pedagogicznych, a nawet podnosi etap moralnego rozumowania (Bee, 2004).

J. Kostrzewski (1997) stwierdza, że rozważania nad pojęciem nieprzystosowania społecznego, czyli sytuacją kiedy zachowanie jednostki odbiega od normy powinno rozpocząć się właśnie od ustalenia

tego czym jest owa norma. „Dana jednostka jest normalna, gdy jej ogólny poziom funkcjonowania odpowiada poziomowi większości jej rówieśników wychowujących się w tym samym środowisku społecznym, w którym egzystuje ona” (Kostrzewski, 1997, s. 105). Trudno o jednoznaczne określenie tego, czym jest tzw. norma a czym patologia. Potocznie społeczeństwo za „normalne” uważa to co jest powszechne i często występujące w konkretnym środowisku. Jednak z racji tego, że środowiska społeczne znacznie różnią się od siebie wieloma zróżnicowanymi cechami to trzeba uznać że to co w jednym środowisku uważane jest za normalne w innym może być już odchyleniem od normy gdyż wymyka się z ogólnie przyjętych standardów.

Tak jak trudno wyodrębnić określenie normy czy patologii tak samo trudno sformułować jedną zgodną ze wszystkimi kierunkami rozumowania definicję nieprzystosowania społecznego. Aby stworzyć odpowiednią definicję trzeba ująć człowieka w pewne sztywne ramy i podciągnąć jego zachowanie do odpowiednich kryteriów. To jednak jest sprawą niewątpliwie godzącą w ludzką indywidualność i autonomię. J. Piaget opowiadał sie za tym, że przystosowanie ma charakter uniwersalny i jest procesem wymiany informacji i energii między organizmem a otoczeniem. Idąc dalej, każde zaburzenie tego procesu powoduje zmiany a w konsekwencji patologizację zachowań (Pytka, 2001).

L. Pytka (1986) uporządkował typy definicji nieprzystosowania społecznego. Podzielił je na definicje objawowe, które wykazują się nieprzestrzeganiem podstawowych zasad społecznych (mowa tu o ucieczkach, wagarach, narkotyzowaniu się, alkoholizowaniu ), definicje teoretyczne, które opowiadają się za tym, że przyczyna niedostosowania są mechanizmy regulacji społecznej lub psychicznej (zaburzenia postaw, motywacji lub ról społecznych) oraz definicje operacyjne, dzięki którym istnieje dobór odpowiedniego narzędzia diagnostycznego.

A. Makowski (1994, s.80) stwierdził, że nieprzystosowanie społeczne to „specyficzny stan osobniczy, utrudniający adaptację jednostki do określonych warunków życia w danym środowisku”.

Natomiast W. Okoń (2004, s. 274) ujął nieprzystosowanie społeczne jako „stan, w którym pojawiają się trudności w adaptacji jednostki do otoczenia społecznego”. Podzielił przy tym przyczyny na związane z jednostką lub społeczeństwem. Jako związane z jednostką wyróżnił niedorozwój umysłowy, nieprawidłowy rozwój osobowości, czy nerwice lub kalectwo. Przyczyny mające związek ze społeczeństwem to przede wszystkim zbyt wysokie wymagania, którym jednostka nie mogła sprostać i trudne sytuacje życiowe (Okoń, 2004).

„1. Stadium pierwsze – charakteryzuje się wystąpieniem poczucia odtrącenia[...].Reakcją może być agresja antyspołeczna, reakcje negatywne, buntownicze, narastająca wrogość wobec rodziców i społeczeństwa[...].Występują niekontrolowane reakcje emocjonalne i brak koncentracji uwagi.[...]

2. Stadium drugie – wyraża się utrwalaniem wrogich reakcji wobec osób socjalizująco znaczących i autorytetów.[...]Pojawiają się wówczas pierwsze symptomy standardowego wykolejenia społecznego takie jak: alkoholizowanie się, ucieczki z domu, wagarowanie, wybryki seksualne itp.

3. Stadium trzecie – wiąże się z autonomizowaniem się działalności antyspołecznej,[...].Osoby wchodzące w to stadium dążą do nawiązania kontaktów z gangami i grupami o charakterze chuligańskim[...].” (Pytka, 2000, s. 92-93).

Pewną typologię nieprzystosowania społecznego wyróżnili C.E. Sullivan i M.Q. Grant. Opiera się ona na jakości stosunków interpersonalnych jednostki z najbliższym otoczeniem.

1.Aspołeczni- to osoby charakteryzujące się olbrzymią nieufnością. W sytuacji zagrożenia reagują zachowaniem agresywnym. Są osobami impulsywnymi i nieprzewidującymi. Inni ludzie są potrzebni im do zaspokajania ich celów i potrzeb.

2.Konformiści- to jednostki manipulujące swym konformizmem poprzez ukrywanie sprzeciwu w celu zdobycia korzyści. W przypadku braku zainteresowania reagują służalczością wobec osób, których nie obchodzą.

3.Neurotycy- starają się postępować zgodnie z akceptowanymi wartościami, jednak ciągły lęk o niemożność sprostania wymaganiom prowadzi do poczucia bezradności a to z kolei do postępowania nieakceptowanego społecznie (Pytka,2000).

Nieprzystosowanie społeczne dotyka tak wielu aspektów życia jednostki, że bardzo trudno jednoznacznie określić definicję i sprostać społecznej aprobacie. Sprawą znaczącą w tej tematyce jest to, że nieprzystosowanie jednostki do środowiska godzi w normy i reguły powszechnie akceptowane przez społeczeństwo. W niniejszym rozdziale scharakteryzowałam pojęcie normy i momentu narodzin patologii.

Młodzież w okresie od około 10. do około 20. r. ż określona jest mianem adolescentów. Adolescencja- z łac. Adolescere znaczy wzrastanie ku dojrzałości (Obuchowska, 2004). Dzieli się na dwie fazy: wczesną adolescencję i późną adolescencję.

Jest to czas bardzo szybkich przemian, przechodzenia z okresu dzieciństwa w okres nowych możliwości i stanowienia o samym sobie. Nie bez znaczenia jest w tym okresie fizjologia człowieka, gdyż w organizmie następują przemiany hormonalne, które mają niebagatelny wpływ na życie w tym okresie rozwoju. U chłopców przyspiesza się produkcja testosteronu, u dziewcząt zaś estrogenu. Wyraźnie zmienia się sylwetka, u chłopców rozrastają się ramiona, wzrasta waga, u dziewcząt zaokrągla się miednica i przybywa podskórnej tkanki tłuszczowej. Wkrótce po zewnętrznych zmianach fizycznych dochodzi do dojrzewania płciowego. U dziewcząt objawia się to menstruacją, u chłopców wytryskami nasienia najczęściej podczas snu.

Zmiany w całym okresie adolescencji dotyczą także sfery emocjonalnej i społecznej. Stwarzając podział na młodzież wcześnie i późno dojrzewającą stwierdzono, że dziewczęta, u których rozwój nastąpił wcześniej narażone są częściej na objawy psychosomatyczne i kontakty z substancjami psychoaktywnymi, natomiast chłopcy często nie radzą sobie ze wzrastającymi wobec nich wymaganiami, co może doprowadzić do problemów psychologicznych i społecznych .

W tym czasie dochodzi także do zmian wielu interakcji. Na skutek wzrostu rangi grupy rówieśniczej występują konflikty z rodzicami, a grupa ma wpływ na całokształt wizerunku, mimo to silna więź uczuciowa z rodzicami zostaje zachowana.

W okresie późniejszym adolescencji, młodzież staje się autonomiczna, rozwija się jej zainteresowanie własnym życiem osobistym, tworzone są pierwsze związki partnerskie, dochodzi do pierwszych kontaktów seksualnych (Obuchowska, 2004).

Jak już wcześniej wspomniałam, okres młodzieńczy jest okresem wielu przemian. Od momentu dojrzewania płciowego, wraz z zaangażowaniem popędu płciowego rozwija się w młodym człowieku wrażliwość na otoczenie i wzbogaca życie psychiczne i uczuciowe. Tworzą się poglądy i kształtują zainteresowania. Podczas zdobywanych doświadczeń krystalizuje się osobowość, wyostrza samoświadomość i światopogląd, dzięki czemu młody człowiek staje się gotowy do przyjęcia na siebie obowiązków świata dorosłych (Okoń, 2004). W całości tych przygotowań do pełnienia ról, rozwoju psychicznego i społecznego nie brak miejsca na zboczenie z toru. Proces zwany wykolejeniem następuje często pod wpływem nieprawidłowego działania wychowawczego, które jest w stanie poważnie zaburzyć rozwój dziecka ( Pospiszyl, Żabczyńska, 1981).Niedostosowanie społeczne może mieć przyczynę biologiczną, kiedy dziecko jest upośledzone(upośledzenie nabyte lub wrodzone) w sferze moralnej, przejawia wady charakteru jest psychopatyczne lub neuropatyczne, lub przyczynę środowiskową, gdzie problematyczny jest niski poziom kultury społecznej, wypadki losowe, patologiczne tradycje, nałogi itp. Jednostki niedostosowane społecznie są nastawione negatywnie do życia, nie przejawiają wartości pozytywnych, schlebiają złym czynom, są w konflikcie z otoczeniem, nie przestrzegają żadnych norm, reguł, są niechętne do nauki i pracy, nie przejawiają odpowiedzialności za swoje życie ani innych. Dokonują wykroczeń (Makowski,1994).

Zgodnie z typologią J. Konopnickiego młodzież może przejawiać trzy rodzaje niedostosowania społecznego:

„1. Niedostosowanie społeczne manifestowane w postaci zahamowania jednostki w środowisku;

2. Niedostosowanie społeczne manifestowane postawą demonstracyjno-bojową jednostki w środowisku;

3. Niedostosowanie społeczne manifestowane skrajną aspołecznością” (Makowski, 1994, s. 40).

Zahamowanie może być wywołane brakiem zaufania do ludzi, nowych rzeczy i sytuacji, dzieci, u których to występuje nie mogą poradzić sobie z podstawowymi relacjami w środowisku. Jest to też reakcja obronna przed niepowodzeniami w nauce. Zahamowanie może wywołać także przechodzona depresja, wycofanie (które dotyczy niechęci do kontaktów z rówieśnikami) oraz niekonsekwentne postępowanie( dziecko z takim czynnikiem w zachowaniu, działa spontanicznie bez względu na konsekwencje).Przyczyna takich zachowań leży często mała odporność fizyczna dziecka, przebyte choroby w okresie dzieciństwa, stresy matki w ostatnim trymestrze ciąży.

Przeciwieństwem zahamowania jest postawa demonstracyjno-bojowa. Jest bardzo otwarta i cechuje ją nieadekwatna, gwałtowna reakcja w sytuacji, która tego nie wymaga. Przejawia się wrogością w stosunku do ludzi dorosłych i dzieci, nie ukrywaniem wrogiego nastawienia oraz innymi, łagodnymi formami aspołecznego zachowania. Taka wrogość w usposobieniu dziecka może być spowodowana urazami w życiu płodowym lub w okresie poporodowym, niedostateczne poczucie bezpieczeństwa dziecka wśród rodziny, negatywny stosunek do dziecka nauczyciela szkolnego.

W przypadku aspołecznym dziecko nie interesuje się tym co dorośli sądzą o jego zachowaniu. Jest sprytne i wciąga rówieśników w nieuczciwe gry, kradnie i kłamie złapane na gorącym uczynku. Takie zachowanie może zostać spowodowane uszkodzeniem centralnego układu nerwowego lub negatywnym przykładem z domu rodzinnego (Makowski,1994).

Objawy nieprzystosowania społecznego młodzieży stoją w opozycji do standardowych wymagań i norm określanych przez społeczeństwo. Nieprzystosowanie powoduje wadliwe funkcjonowanie w rolach, dotyka norm obyczajowych, moralnych a także prawnych (Pytka, 2000).

Według L. Pytki (2000, s.91) do najczęstszych objawów nieprzystosowania należą: „nadużywanie alkoholu przez młodzież, uzależnienia lekowe, toksykomanię, samobójstwa i zamachy samobójcze, prostytucję i promiskuityzm, ucieczki z domu, wagary, pasożytnictwo społeczne, uczestnictwo w gangach podkulturowych”.

Jednak L. Pytka (2000, s.91) wyszczególnia także symptomy nieprzystosowania wyszczególniane przez innych znawców tematu, takie jak: „notoryczne kłamstwa, werbalną agresję (wulgarność), lenistwo szkolne, nieprzestrzeganie wewnętrznych zarządzeń i przepisów szkoły, zaburzenia koncentracji uwagi, lękliwość, konflikty z nauczycielami lub wzmożone konflikty z rówieśnikami, itp.”.

Rozsądzenie czy dane zachowanie człowieka jest już objawem nieprzystosowania czy nie, zależy w dużej mierze nie od jego natężenia, ale od zdania społecznego (osób socjalizująco znaczących) w tej kwestii (Pytka,2000).

E. Żabczyńska (1981) rozprawiając nad tematem uwarunkowania nieprzystosowania społecznego, wzięła za najbardziej znaczące środowisko w którym rozwija się dziecko. Wyszczególniła środowisko rodzinne, szkolne i rówieśnicze.

Pierwszym środowiskiem rozwojowym dziecka, jest środowisko rodzinne. To właśnie w nim człowiek nabiera pierwszych życiowych umiejętności i z niego wynosi bagaż doświadczeń. W rodzinie wytwarzają się specyficzne więzi i połączenia, które ulegają zaburzeniom niejednokrotnie mają bardzo destruktywny wpływ na zachowania jednostki w przyszłości. Przede wszystkim na zachowania negatywne jednostki wpływ wywiera rodzina, która wadliwie wypełnia funkcję opiekuńczo-wychowawczą. Zaspokajanie potrzeb biologicznych, silny związek emocjonalny z rodziną, opieka, stosowanie odpowiednich metod wychowawczych to podstawa poprawnego ukształtowania psychicznego i społecznego człowieka. Jakiekolwiek sytuacje dezintegrujące rodzinę wpływają szkodliwie, m. in. sytuacje rozwodowe, nadużywanie alkoholu, odrzucanie dziecka, stosowanie wobec niego kar, zaburza więź i powoduje, że młody człowiek szuka oparcia w grupach poza kręgiem rodzinnym.

Procesami, które uważa się za najważniejsze w uspołecznieniu dziecka to proces identyfikacji, kiedy dziecko uczy się od rodziców podstawowych wzorców zachowania i pełnienia ról, oraz proces internalizacji, gdzie następuje regulacja postępowania dziecka przez przyjęcie przez nie reguł i wymagań otoczenia.

Chociaż procesy te mogą zostać zaburzone na każdym etapie, trzeba zdać sobie sprawę, że każda sytuacja dziecka jest indywidualna. Jedne dzieci są bardziej podatne na wpływy środowiskowe, inne trudniej podlegają negatywnym wpływom. (Pospiszyl, Żabczyńska, 1981).

Kolejnym środowiskiem, które wywiera wpływ na rozwój dziecka jest środowisko szkolne. Tam dziecko ma do czynienia z regularną, odpowiedzialną pracą, która podlega ocenie innych ludzi. Uczy się dzięki temu odpowiedzialności i praw działania grupy. Doświadczenia jakie dziecko nabywa w toku pracy szkolnej te negatywne jak i pozytywne mają ogromne znaczenie dla procesu kształtowania się osobowości i uspołecznienia. W tym momencie może dojść do różnych sytuacji i związanych z tym niepowodzeń szkolnych, które w swych skutkach niosą różnego rodzaju frustracje a nawet fobię szkolną.

Główne problemy przystosowawcze przejawiają uczniowie drugoroczni. Taka sytuacja wiąże się z obniżeniem samooceny, niechęci do dalszych działań. Brak odpowiedniej kurateli nad młodym, przeżywającym dramat człowiekiem doprowadza często do zachowań wykazujących symptomy nieprzystosowania jak wagarowanie nadużywanie alkoholu.

Środowisko rówieśnicze wywiera znaczący wpływ na rozwój dziecka ze względu na naukę podstawowych zachowań życia w grupie. Młody człowiek musi poddać sie pewnym rządzącym regułom i wykonywać polecenia. W okresie 9-10 lat tworzą się grupy dziecięce, najczęściej z racji bliskiego zamieszkania i wspólnego terenu zabaw. W tym przypadku zagrożeniem wystąpienia zachowań niepożądanych jest brak zainteresowania dzieckiem, co może doprowadzić do przewartościowania rodziny na rzecz grupy, szukania akceptacji w środowisku rówieśniczym.. Dzieje się tak szczególnie wtedy gdy maleje spójność w rodzinie, gdy dziecko żyje w rodzinie skłóconej, cierpi na brak zainteresowania lub ma trudności szkolne. Ewolucja problemu może doprowadzić jednostkę do udziału przestępczości nieletnich w grupie (Pospiszyl, Żabczyńska, 1981).

Maria Ziemska (1986, s. 156) stwierdza, że: „psychospołeczny wpływ rodziców na potomstwo ma rozległy zasięg i oddziałuje m. in.: na rozwój funkcji poznawczych dziecka, a później na jego osiągnięcia szkolne; na ustalanie sie jego równowagi uczuciowej i dojrzałości społecznej; na formowanie obrazu samego siebie oraz na stosunek do siebie i stosunek do grupy rówieśniczej a także na wywiązywanie sie z pełnienia ról rodzinnych, w tym również późniejszej roli ojca czy matki wobec własnych dzieci itp. , już w dorosłym życiu”.

Frustracja podstawowych emocjonalnych potrzeb dziecka, w szczególności niedostatecznie sprawowana lub znikoma opieka ze strony rodziców, brak miłości i czułości powoduje zachwianie prawidłowego rozwoju więzi społecznej. Dziecko staje się agresywne i wrogie, gdyż rodzice nie zapewnili mu poczucia bezpieczeństwa. Nie czuje też potrzeby redukowania zbytniego napięcia. Wynika z tego, że niechęć do przyswajania zachowań pozytywnych wywodzi się z zaburzonych kontaktów emocjonalnych.

W listopadzie 2005 roku w Warszawie odbyła się konferencja pt. „Skala nieprzystosowania społecznego uczniów na Mazowszu. W poszukiwaniu modelowych rozwiązań diagnostyczno-profilaktycznych”. W oparciu o dane statystyczne z roku 2003 Biura Służby Prewencyjnej Komendy Głównej Policji zawarte w „Programie Zapobiegania Niedostosowaniu Społecznemu i Przestępczości wśród Dzieci i Młodzieży” dyrektor Schroniska dla Nieletnich i Zakładu Poprawczego w Falenicy, Romuald Sadowski nakreślił rozmiary i skutki niedostosowania społecznego oraz przestępczości wśród młodzieży w Polsce. Rok 1995 był rekordowy pod względem przestępstw popełnionych przez nieletnich, odnotowano 82 551 czynów karalnych. Dalsze lata przejawiły niewielką tendencje spadkową, gdyż w roku 2002 udowodniono 63 317 czynów karalnych.

Niepokojący jest wzrost przestępstw wśród dzieci poniżej 13. roku życia, to trudne do wyobrażenia, że coraz młodsze dzieci dokonują napadów, kradzieży, pobić. W roku 2002 ujawniono 2751 sprawców poniżej 13. r.ż.

Zjawisko mody na narkotyki jest ogromnym zagrożeniem. Nieletni, którzy naruszyli ustawę o przeciwdziałaniu narkomanii stanowią 21% nieletnich sprawców czynów karalnych. Jednak zdecydowanie bardziej niepokojąca sytuacja dotyczy spożywania alkoholu, gdyż jest to zjawisko, które utrzymuje się na wysokim poziomie. W 2002 odnotowano 8796 osób nieletnich pod wpływem alkoholu.

Z przeprowadzanych badań wynika, że większość rodzin, w których wychowywała się młodzież nieprzystosowana jest niepełna, alkoholowa i przedstawiała bardzo niski poziom socjalny (Sadowski, 2005).

Dla potrzeb formułowania orzeczeń diagnostycznych oraz zaleceń profilaktyczno-resocjalizacyjnych stworzono Skalę Nieprzystosowania Społecznego (SNS), która obwarowuje za behawioralnym punktem widzenia. Autor, L. Pytka (2001) opierał się głownie na danych wynikających z obserwacji. Skala pozwala określić stopień wadliwego funkcjonowania dzieci i młodzieży w wieku 13-17 lat. Składa się z sześciu podskal:

L. Pytka wyróżnił czynniki, które ułatwiają trafne ocenienie nieprzystosowania:

Podsumowując, wszelkim przejawom nieprzystosowania sprzyja źle funkcjonująca rodzina, nie wywiązująca się ze swojego obowiązku szkoła, problemy i ubóstwo społeczne, a także media przepełnione zbyteczną agresją i brutalnością.

Według statystyk Komendy Głównej Policji w Warszawie na przełomie dziesięciu lat przestępczość nieletnich utrzymywała się względnie na takim samym poziomie. Jednak w porównaniu z latami ubiegłymi 1996-2000 czyny karalne nieletnich stanowiły mniejszy procent wszystkich popełnianych przestępstw (patrz tabela nr. 1). Największy spadek czynów karalnych odnotowano między 2001 a 2003 rokiem, wtedy procentowy udział nieletnich w przestępstwach wahał się pomiędzy 4,3% a 5 %.

Tabela nr 1. Statystyka- czyny zabronione nieletnich i dzieci wg KGP w Warszawie

Wśród czynów karalnych dokonywanych przez nieletnich występują m.in. zabójstwa, uszczerbki na zdrowiu, udziały w bójkach i pobiciach, gwałty, kradzieże, rozboje, wymuszenia, włamania. Aktualnie widać tendencję spadkową jeśli chodzi o zabójstwa dokonywane przez nieletnich. Dla przykładu w roku 1996, nieletni dokonali aż 36 zabójstw, a w roku ubiegłym 19. Rekordowo niski wskaźnik pojawił się w roku 2003, kiedy odnotowano 7 zabójstw. Pocieszającym faktem jest spadek ilości kradzieży z włamaniami, który na przełomie lat z 30.880 spadł do 9.419 w roku ubiegłym (patrz tabela nr.2)

Rola ojca na przełomie wielu lat uległa znacznym przemianom. To samo dotyczy struktury rodziny. Ówcześnie rola ojca osłabła na znaczeniu w kwestii tego, że rodzina współczesna nie jest już definitywnie patriarchalna, ojciec nie jest już jedynym decydentem w sprawach rodziny. Aktualnie jego pozycję uznaje się za partnerską, kiedy to mężczyzna i kobieta mają prawo do podejmowania wspólnych decyzji.

Przemianom poddały się także role pełnione przez poszczególnych członków rodziny, przez zdobycie większej autonomizacji i niezależności jednostki.

Celem pracy jest badanie roli ojca i postrzegania jej przez młodzież niedostosowaną społecznie a także udzielenie odpowiedzi na pytanie o udział ojców w życiu badanej młodzieży i jego miejsce w rodzinie. Rzeczą istotną jest także poznanie preferowanych przez młodzież autorytetów oraz oczekiwań jakie mają w stosunku do pełnienia roli ojca.

Dodatkowo rozważaniom podległy różnice między postrzeganiem roli ojca przez dziewczęta i chłopców, gdyż zainteresowało mnie czy istnieją takie różnice płciowe.

Założenia teoretyczne wynikają z części pierwszej, gdzie w opisanych przeze mnie koncepcjach analitycznej, behawioralnej i koncepcji T. Parsonsa widać jak ważna, wręcz nie do zastąpienia jest rola ojca. Ma ona ogromne znaczenie w rozwoju psychicznym i społecznym dziecka. Stwarza jego moralny kręgosłup i otwiera nowe horyzonty.

Dalej zobrazowany został problem nieprzystosowania społecznego, i uwarunkowania tych zachowań. W badaniach zostanie przedstawiony wpływ zaniedbań rodzicielskich, braku czasu i złej sytuacji życiowej na występowanie tego typu zachowań.

Pytania problemowe sformułowane zostały w oparciu o charakterystykę relacji między ojcem a nastoletnim dzieckiem C.H. Hosley i R. Montemayor’a. Autorzy Ci zwrócili uwagę na pięć podstawowych wymiarów określających te relacje: na zaangażowanie, wspólnie spędzany czas, bliskość, konflikt i siłę decyzyjną ( Hosley, Montemayor, 1997).

Przytoczone wyżej wskaźniki pomogły w sformułowaniu pytań szczegółowych, na które odpowiedź będzie zawarta w dalszej części mojej pracy. Pytania brzmią:

Pytaniami problemowymi tej pracy, które zostaną poddane empirycznej weryfikacji, to pytania o: zaangażowanie ojców w życie badanej młodzieży, o czas spędzany z nastolatkami, o bliskość relacji pomiędzy nimi, o częstość konfliktów a także siłę decyzyjna ojca w rodzinie.

Narzędziem badawczym był kwestionariusz składający się z 22 pytań. W 21 pytaniach badani mieli zaznaczyć wybraną odpowiedź podkreślając ją. Jedno pytanie było pytaniem otwartym, podlegającym osobnej analizie. W 14 pytaniach badani mogli zaznaczyć 1 odpowiedź, w pozostałych 7 mieli możliwość wyboru do 3 odpowiedzi.

Ze względu na założenia badania kwestionariusz zawierał 8 głównych grup pytań. Występowały w nim pytania dotyczące ojców badanej młodzieży (ich wiek, wykształcenie), dotyczące czasu spędzanego wspólnie (Czy zdarza Ci sie robić cos wspólnie z ojcem?), bliskości w relacji z ojcem (Czy ojciec opowiada Ci o czasach swojej młodości?), zaangażowania w życie badanych osób (Czy ojciec interesuje sie Twoimi wynikami w nauce?), konfliktów młodzieży z rodzicami (Czy kłócisz się czasami z rodzicami?), decyzji podejmowanych przez ojców badanych (Czy ojciec podejmował ważne dla Twojego życia decyzje?), jakie są oczekiwania młodzieży w stosunku do roli ojca (Które z wymienionych cech powinien posiadać idealny ojciec?), a także jakie autorytety są w kręgu zainteresowania młodzieży (Która z wymienionych osób jest dla Ciebie autorytetem, wzorem do naśladowania?).

W niniejszej pracy posłużyłam się zmodyfikowanym kwestionariuszem mgr Michała Pozdała, który ułożył go na podstawie wcześniej stworzonego arkusza do badań zjawiska zachowań agresywnych uczniów i ich środowiskowych uwarunkowań. Autorami pierwotnej wersji kwestionariusza byli: prof. K. Ostrowska, prof. H.L. Schmidt i Prof. J. Surzykiewicz. Kwestionariusz został użyty i zamieszczony w niniejszej pracy za zgodą autora.

Kwestionariusz (ankiet) znajduje się w Aneksie 1 umieszczonym na końcu tej pracy.

Badanie odbyło się w kwietniu 2007 roku w Ośrodku Socjoterapeutycznym im. Matki Bożej Miłosierdzia w Warszawie. Badania zostały przeprowadzone w obecności autora pracy oraz wychowawców poszczególnych grup.

W celu uzyskania szczerych odpowiedzi badanie miało charakter anonimowy. Młodzież nie podawała swoich nazwisk, wychowawcy natomiast nie mieli dostępu do wypełnionych kwestionariuszy.

Przed rozpoczęciem badania informowano młodzież o celu oraz użyteczności ich pracy. Następnie badający udzielał uczniom instrukcji, jak należy wypełnić kwestionariusz. W trakcie pisania odpowiedzi badający obserwował zachowanie grupy i poszczególnych uczniów. Przeciętny czas wypełniania ankiety wynosił około 25 minut.

Ze względu na charakter narzędzia pomiarowego (kwestionariusza ankiety), w większości przypadków odpowiedzi na pytania przedstawiono w postaci liczbowej i procentowej. Badający podał zarówno liczbę osób odpowiadających w określony sposób na pytanie, jak również procentowy udział tych osób w całej badanej zbiorowości.

Obliczeń statystycznych dokonano dla całej grupy a także oddzielnie dla dziewcząt i chłopców.

Oprócz zwykłego opisu statystycznego utworzona została skala zbiorczego opracowania danych. Za każdą odpowiedź potwierdzającą uczestnictwo ojca w życiu badanych uczniów otrzymywali oni 1 punkt. Maksymalnie każdy badany uczeń mógł uzyskać 13 punktów. Skala odnosi się do pytań dotyczących zaangażowania, czasu, bliskości, konfliktu oraz siły decyzyjnej.

Liczba punktów za odpowiedzi wskaźnikowe została przedstawiona poniżej.

Tabela 3. Wzór szacowania odpowiedzi wskaźnikowych relacji ojciec-nastolatek (por. z kwestionariuszem)

Grupa objęta badaniem w Ośrodku Socjoterapeutycznym im. Matki Bożej Miłosierdzia w Warszawie liczyła 33 osoby w wieku między 11 a 18 rokiem życia. W badaniu wzięło udział 18 dziewcząt i 15 chłopców. Młodzież korzystająca z opieki ośrodka objęta jest dziennym programem wspomagania rozwoju. Osoby te pochodzą z rodzin ubogich, rozbitych, alkoholowych i zagrożonych innymi patologiami. Wykazują społeczne nieprzystosowanie.

Rozkład badanej grupy pod względem wieku był następujący: młodzież między 11 a 13 rokiem życia stanowiła 36,4% badanych, między 14 a 16 rokiem życia- 30,3%, a młodzież między 17-18 rokiem życia stanowiła 33,3% grupę badanych.

WIĘZI Z OJCEM I JEGO ROLI W ŻYCIU MŁODZIEŻY WYKAZUJĄCEJ PROBLEMY W PRZYSTOSOWANIU SPOŁECZNYM.

Celem badania była odpowiedź na zadane wcześniej pytania badawcze dotyczące zaangażowania ojców w życie badanej młodzieży, czasu spędzanego wspólnie, bliskości wzajemnych relacji, częstości konfliktów i siły decyzyjnej ojca w rodzinie. Zbadano 33 osoby (18 dziewcząt i 15 chłopców), w wieku pomiędzy 11 a 18 rokiem życia, z Ośrodka Socjoterapeutycznego im. Matki Bożej Miłosierdzia w Warszawie.

Wiek ojców badanej młodzieży mieścił się w przedziale od 35 do 55 lat; ojcowie w wieku do 35 lat stanowili 12,1 %, ojcowie w wieku 36 – 40 lat stanowili 24,2%, ojcowie w wieku 41 – 45 lat stanowili 39,3%, ojcowie w wieku 46 – 50 lat stanowili 12,1%, ojcowie w wieku 51 – 55 lat stanowili 3,0%.

Wskaźnik relacji	Numer pytania	Liczba punktów
Zaangażowanie	8,11,14	3
Czas	1,3	2
Bliskość	2,4,12,13,17,19,21	6
Konflikt	15	1
Siła decyzyjna	16	1
Suma punktów		14

Więź z ojcem i jego rola w życiu młodzieży wykazującej problemy w przystosowaniu społecznym

Liczba punktów za odpowiedzi wskaźnikowe została przedstawiona poniżej.

Tabela 3. Wzór szacowania odpowiedzi wskaźnikowych relacji ojciec-nastolatek (por. z kwestionariuszem)

Suma punktów

Tabela 5. Rozkład wieku ojców badanych uczniów

Wiek ojców

Procent

Rozkład wieku	Liczba badanych	Procent
11-13	12	36,4
14-16	10	30,3
17-18	11	33,3
Ogółem	33	100,0