PEDAGOGIUM

Wyższa Szkoła Pedagogiki Resocjalizacyjnej w Warszawie

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Monika Cieślak

Numer albumu 0387/04

 

 

Formy spędzania czasu wolnego, przez młodzież uczęszczającą na zajęcia oferowane przez Stowarzyszenie ”Alternatiff”

 

Forms of spending free times, by young people on occupancies offered by association “Alternatiff “

 

 

 

Praca licencjacka

na kierunku Pedagogika

specjalności Resocjalizacja społecznie nieprzystosowanych

 

 

 

 

 

 

 

 

Praca wykonana pod kierunkiem doktor Tamary Zacharuk

 

 

Warszawa 2007

 

 

 

 

Oświadczenie promotora pracy

 

Oświadczam, że niniejsza praca została przygotowana pod moim kierunkiem i stwierdzam, że spełnia warunki do przedstawienia jej w postępowaniu o nadanie tytułu zawodowego.

 

 

........................................     ........................................................................................

             (data)                                    (podpis promotora pracy dyplomowej)

 

 

 

 

 

Oświadczenie autora pracy

 

Świadom odpowiedzialności prawnej oświadczam, że niniejsza praca dyplomowa została napisana przeze mnie samodzielnie i nie zawiera treści uzyskanych w sposób niezgodny z obowiązującymi przepisami.

 

Oświadczam, że przedstawiona praca nie była wcześniej przedmiotem procedur związanych z uzyskaniem tytułu zawodowego lub stopnia naukowego w wyższej uczelni.

 

Oświadczam ponadto, że niniejsza wersja pracy jest identyczna z załączoną wersją elektroniczną.

 

........................................     ................................................................................................

              (data)                                               (podpis autora pracy dyplomowej)

 

Streszczenie

 

 

 

Tytuł pracy: Formy spędzania czasu wolnego, przez młodzież uczęszczającą na zajęcia oferowane przez Stowarzyszenie ”Alternatiff”

Title: Forms of spending free times, by young people on occupancies offered by association “Alternatiff “

 

 

Streszczenie pracy

            Niniejsza praca jest analizą form spędzania czasu wolnego przez młodzież, na podstawie grupy uczęszczającej do klubów prowadzonych przez stowarzyszenie „Alternatiff”, mieszczących się w Warszawie przy ul. Wąski Dunaj 12/1 oraz w Wesołej przy ul. 1-go Praskiego Pułku 8.

            Rozdział pierwszy stanowi przegląd definicji opisujących termin czas wolny, to charakterystyka form oraz aspektów czasu wolnego. Zawarto w nim również sposoby spędzania czasu przez młodzież szkolną, dokonano charakterystyki wieku badanej młodzieży oraz przeanalizowano czynniki wpływające na formy spędzania czasu wolnego.

            Rozdział drugi zawiera metodologię badań własnych, określa cel badań, problemy oraz hipotezy badawcze. Dokonano wyboru narzędzia badawczego, opisano miejsce przeprowadzenia badań, a także charakterystykę próby badawczej.

            Rozdział trzeci jest analizą badań, przeprowadzonych w klubach stowarzyszenia „Alternatiff”. Zawarto w nim formy organizacji czasu wolnego, dokonano weryfikacji hipotez oraz wyciągnięto wnioski zawarte w podsumowaniu.

 

 

 

 

 

 

 

Słowa kluczowe – czas wolny, zajęcia pozalekcyjne, młodzież

Keywords: free time, extracurricular classes, young people

SPIS TREŚCI

WSTĘP............................................................................................................................... 1

 

ROZDZIAŁ 1. Czas wolny młodzieży w świetle literatury ……….................................. 2

1.1. Charakterystyka i definicje czasu wolnego............................................................... 2

1.1.1. Funkcje czasu wolnego......................................................................................... 7

1.1.2. Aspekty czasu wolnego........................................................................................ 9

1.2. Sposoby spędzania czasu wolnego przez młodzież szkolną....................................... 10

1.3. Charakterystyka wieku młodzieży opisanej w pracy................................................ 14

1.4. Czynniki wpływające na formy spędzania czasu wolnego......................................... 16

 

ROZDZIAŁ 2. Metodologia badań własnych................................................................... 19

2.1. Przedmiot i cel badań.................................................................................................. 19

2.2. Problemy i hipotezy badawcze.................................................................................... 20

2.3. Metody, techniki i narzędzia badawcze..................................................................... 22

2.4. Miejsce i przebieg badań............................................................................................ 24

2.5. Charakterystyka próby badawczej............................................................................ 27

 

ROZDZIAŁ 3. Organizacja czasu wolnego młodzieży w świetle badań własnych........... 29

3.1. Młodzież spędza czas wolny głównie przed telewizorem........................................... 29

3.2. Sposób, w jaki czas wolny spędzają rodzice jest powielany przez dzieci................... 40

3.3. Wielość możliwości wyboru powoduje bierność wśród młodzieży i oczekiwanie gotowych rozrywek          50

3.4. Stowarzyszenie Alternatiff dostosowuje zajęcia do konkretnych grup wiekowych.. 54

 

 

WNIOSKI.......................................................................................................................... 59

ZAKOŃCZENIE................................................................................................................ 61

BIBLIOGRAFIA............................................................................................................... 62

SPIS ZESTAWIEŃ I DIAGRAMÓW.............................................................................. 63

SPIS TABEL...................................................................................................................... 64

SPIS WYKRESÓW .......................................................................................................... 65

ANEKSY............................................................................................................................ 66

 

 

WSTĘP

 

Najczęstsze skojarzenie dotyczące czasu wolnego to brak zajęć, uwolnienie od codziennych obowiązków. Dla dzieci i młodzieży to czas spędzany poza szkołą, zatem nie tylko popołudnia i weekendy, ale również dłuższe przerwy w nauce w czasie ferii, wakacji czy świąt.

Tempo życia sprawia, że zarówno dzieci jak i dorośli mają coraz mniej czasu, który mogliby przeznaczyć wyłącznie dla siebie. Każdy dzień wypełniony jest obowiązkami, którym należy sprostać, co sprawia, że brakuje czasu na refleksję, czy wyciszenie, choć paradoksalnie rośnie przemysł nastawiony na zorganizowanie i wypełnienie czasu. Istnieje, zatem do dyspozycji wiele możliwości wyjazdów turystycznych, uprawiania sportów czy rozwijania hobby.

Często jednak czas wolny jest wyraźnie lekceważony, w potocznym myśleniu wielu osób, wypoczynek służy zwykle relaksowi oraz rozrywce, a wybierane zajęcia mają przede wszystkim uwolnić od zmęczenia fizycznego.

Specjaliści wielu dziedzin zajmują się badaniem nad wolnym czasem, rozumianym jako czas niewypełniony obowiązkami szkolnymi, a poświęconym na zajęcia dobrowolne. Dowodzą, że rodzina ma największy wpływ na wychowanie i rozwój dziecka, zatem powinna przygotować je do racjonalnego wykorzystania i gospodarowania czasem. To właśnie postawa rodziców decyduje o spożytkowaniu czasu przez dzieci. Należy zdać sobie sprawę, iż czas wolny dziecka różni się od czasu wolnego osoby dorosłej choćby brakiem doświadczenia życiowego tych pierwszych. Dzieci pozostają pod wpływem opiekunów oraz podlegają ich kontroli. To rodzice od najwcześniejszych lat pokazują im sposoby i wzorce dotyczące spędzania czasu, kształtują osobowość młodych ludzi. Ciąży więc na nich odpowiedzialność za to jak obecnie i w przyszłości czas wolny będą spędzały dzieci. Zatem również do młodzieży można odnieść wniosek, że prawidłowe korzystanie z czasu wolnego ma służyć harmonijnemu, pełnemu i społecznie pożytecznemu rozwojowi człowieka.

ROZDZIAŁ I

CZAS WOLNY MŁODZIEŻY W ŚWIETLE LITERATURY

 

1.1. Charakterystyka i definicje czasu wolnego

 

Planowanie zagospodarowania własnego czasu jest sprawą indywidualną każdego człowieka. Nie jest to jednak dowolność pozbawiona ograniczeń, gdyż jako jednostka funkcjonująca w społeczeństwie, każdy musi podejmować obowiązki wynikające z pełnionych w nimi ról społecznych, poza tym powinna także liczyć się z koniecznością zaspokajania potrzeb fizjologicznych, do których zaliczono: sen, czynności służące zachowaniu higieny osobistej czy spożywanie posiłków. Dla zachowania równowagi psychicznej nie należy także zaniedbywać aktywności służącej regeneracji sił fizycznych.[1]

Czas wolny to zagadnienie, którym zajmują się specjaliści wielu dyscyplin naukowych, co skutkuje bogatą literaturą opisującą temat. Pojecie to nie jest jednak jednolite, bywa definiowane rozmaicie, choć treści oraz znaczenie definicji są w dużej mierze zbliżone do siebie.

Odpowiednie zorganizowanie zajęć spełnia głównie rolę ogólnego rozwoju każdej jednostki, ponieważ wzbogaca sferę intelektualną, rozwija fizycznie, uspołecznia, przybliża świat wartości moralnych oraz etycznych.

Pojęcie wolnego czasu opisywane jest jako przeciwstawne do pojęcia pracy w rozumieniu wysiłku fizycznego. Przyjmuje się, że stanowi okres dnia, którym można dysponować swobodnie, według własnego uznania. Należy do jednego z ważniejszych składników ogólnej satysfakcji z życia, ponieważ to, czym ludzie zajmują się poza zajęciami obowiązkowymi pozwala określić, co sprawia im przyjemność i daje szczęście. Mimo, iż sposób jego spędzania można określić mianem dobrowolności, dobór rozrywek podlega ograniczeniom takim jak, między innymi dostępność, fundusze, jakimi można dysponować, ale również akceptacją społeczną.[2]

Problematyka czasu wolnego jest nierozerwalnie związana z rozwojem cywilizacyjnym. Podział czasu na wolny i zajęty był kiedyś trudny do zdefiniowania, dopiero wraz z rozwojem cywilizacji doszło do wyraźnego ich rozgraniczenia. Wiek XX jest pod tym względem bardzo charakterystyczny, gdyż sukcesywnie przybywa czasu, który można przeznaczyć na zajęcia dobrowolne. Ma to oczywisty związek z rozwojem techniki, który ograniczył zapotrzebowanie na siłę roboczą, co skutkowało między innymi skróceniem czasu pracy i wydłużeniem czasu, jakim dysponuje się po jej zakończeniu.

Unormowanie czasu pracy nie spowodowało automatycznego pojawienia się czasu, który można nazwać faktycznie wolnym. Dopiero w miarę rozwoju społeczno-gospodarczego wraz z wprowadzeniem nowych form organizacji pracy stało się możliwe wyłonienie czasu rzeczywiście wolnego.[3]

Mimo iż, przez wiele lat czas wolny definiowano jako to wszystko, co możliwe jest do wykonania po pracy, to obecnie pogląd ten został zweryfikowany, a związane jest to z pojawieniem się osób pozostających bez zatrudnienia, często w sposób przez nie niezawiniony, jednostek narzekających na nadmiar czasu wolnego, jak również takich, dla których czas wolny jest ważniejszy niż praca. Powoduje to wzrost zapotrzebowania na instytucje oferujące pomoc w zagospodarowaniu czasu.[4]

Pierwsze definicje czasu wolnego próbowały ukazać czas wolny i czas pracy jako przeciwieństwo, czyli czas pracy był koniecznością i obowiązkiem, a czas wolny dawał możliwość regeneracji sił, rozwoju osobowości, spełniania marzeń czy pragnień; definiowane bywały także, jako wzajemne dopełnienie, czyli praca nie jest traktowana jako życiowa konieczność, a człowiek może rozwijać się w każdej ze sfer, wiec również w czasie wolnym.[5] Definiowały, zatem czas wolny jako pozostający człowiekowi poza pracą zawodową, oderwany od niej i niezależny.

Według J. Dumazediera pojęcie czasu wolnego może być stosowane wymieniane z pojęciem wczasy lub rekreacja „wszystko to są zajęcia, którym jednostka oddawać się może z własnych chęci bądź dla wypoczynku, rozrywki, rozwoju własnych wiadomości, dla dobrowolnego udziału w życiu społecznym po oswobodzeniu się z obowiązków zawodowych, rodzinnych i społecznych”.[6] Podstawą tej definicji nie jest zatem sposób spożytkowania czasu wolnego, a raczej jego funkcje, do których zaliczono wypoczynek, rozrywkę i rozwój osobowości. Dzięki temu jednostka regeneruje siły po wytężonej pracy zawodowej.

W Polsce pojecie czasu wolnego definiowali specjaliści wielu dziedzin. Socjolog i pedagog Z. Skórzyński, ujmuje czas wolny jako „czas pozostający poza wykonywaniem wszelkich koniecznych obowiązków, jak praca zawodowa, obowiązki gospodarsko-zawodowe i obowiązki społeczne”[7].

J. Danecki pojęcia czas wolny używa do nadwyżek czasowych pozostających po wykonaniu wszelkich prac o charakterze ekonomicznym, takich jak praca zawodowa i praca w gospodarstwie domowym.[8]

Obaj autorzy zwracali uwagę na czas, jakim dysponuje się po wykonaniu wszelkich obowiązkowych czynności, co sugeruje, że czas wolny charakteryzuje się dobrowolnością, gdyż nie jest obowiązkowy można, zatem nim dowolnie dysponować.

Istnieje jednak różnica w definiowaniu czasu wolnego dorosłych i dzieci. Polega ona na zróżnicowaniu zarówno form jak i miejsca, w którym jest spędzany. Dzieci i młodzież dysponują większą ilością wolnego czasu, gdyż mają mniejszą ilość zadań obowiązkowych do wypełnienia, jednak czas przeznaczają w większej mierze niż dorośli na bierny odpoczynek. Dodatkowo ich czas podlega rygorom wychowawczym, kontroli i interwencji dorosłych. Rygory dotyczą postrzegania norm, przyjętych w społeczeństwie, natomiast w zakresie spędzania czasu, na rodzicach spoczywa wpojenie i nauczenie dziecka samodzielności i przejmowania inicjatywy w doborze form zajęć czy rozrywek.

A. Kamiński definiuje czas wolny jako tę część budżetu czasu, która nie jest zajęta przez pracę zawodową (włącza tu również uczniów i studentów), zarobkową normalną i dodatkową, przez systematyczne kształcenie się, jak też przez zaspokajanie elementarnych potrzeb fizjologicznych, ani także przez wypełnianie stałych obowiązków domowych.[9] Wyróżnił on następujące style spędzania czasu wolnego:

1.      domocentryczny i pozadomowy;

2.      samotny i niesamotny;

3.      bierny i czynny.

Kamiński podkreśla w swojej definicji zależność miedzy stylem życia a sposobem spędzania czasu wolnego. Zauważa, iż kierując się własnymi upodobaniami dobieramy zajęcia zgodnie z naszymi zainteresowaniami, w sposób najbardziej odpowiadający cechom naszego charakteru, jeśli zatem jesteśmy domatorami lepiej odpoczywamy w samotności, w zaciszu domowym.[10]

K. Czajkowski zakres pojęcia definiuje szeroko, gdyż uważa, że "czas wolny dziecka to ten okres dnia, po uwzględnieniu czasu przeznaczonego na naukę szkolną, posiłki, sen, odrabianie lekcji i niezbędne zajęcia domowe. Wolny czas dziecka obejmuje także dobrowolnie przyjęte obowiązki społeczne (np. spełnianie jakiś funkcji w organizacji harcerskiej, samorządzie szkolnym, świetlicy, domu kultury itp.) Czas wolny dzieci to czas, który może być przeznaczony na jego odpoczynek, rozrywkę oraz rozwijanie i zaspokajanie osobistych zainteresowań."[11]

Większość autorów uważa jednak, iż pojęcie czas wolny jest dobrem społecznym, wypracowanym przez jednostkę i społeczeństwo pozwalającym na regenerację sił fizycznych oraz psychicznych po pracy zawodowej czy nauce, który można spożytkować dla rozwoju indywidualnych zamiłowań i zainteresowań; zapewnienia kulturalnego wypoczynku i kształtowania bogatszej osobowości jednostki. Można, zatem powiedzieć, że zajęcia podejmowane przez jednostkę w wolnym czasie, to takie, które są wykonywane z czystej przyjemności, dla zabawy czy rozrywki, w celu samodoskonalenia lub dla innych nie materialnych korzyści.

W encyklopedii pedagogicznej K. Przecławski definiuje czas wolny jako czas, „który zostaje człowiekowi do jego swobodnej dyspozycji po wykonaniu czynności związanych z zaspokojeniem potrzeb biologicznych i higienicznych oraz czynności obowiązkowych. Czas wolny oznacza czas, w którym człowiek ma znacznie większą, niż kiedy indziej możliwość wyboru czynności, którymi pragnie się zajmować”.[12] Swoboda dysponowania czasem, dobrowolność zajęć oraz niezarobkowość i wynikająca z nich przyjemność, podkreślana jest we wszystkich przytoczonych definicjach, co pozwala wysnuć wniosek, iż to jednostka najlepiej może wykorzystać dany jej czas, realizując w ten sposób osobiste cele.

W. Okoń w „Nowym słowniku pedagogicznym” pojecie czasu wolnego definiuje jako „czas do dyspozycji jednostki po wykonaniu przez nią zadań obowiązkowych; pracy zawodowej, nauki obowiązkowej w szkole i w domu oraz niezbędnych zadań domowych. Czas wolny racjonalnie przeznacza na:

1.   odpoczynek, tj. regenerację sił fizycznych i psychicznych;

2.   rozrywkę, która sprawia przyjemność;

3.   działalność społeczną o charakterze dobrowolnym i bezinteresownym;

4.   rozwój zainteresowań i uzdolnień jednostki przez zdobywanie wiedzy

i amatorską działalność artystyczną, techniczną, naukową czy sportową”.[13]

Definicja ta dotyczy wielu aspektów funkcjonowania człowieka, ale także zwraca uwagę na indywidualny i społeczny wymiar czasu wolnego. Oznacza to, iż sposób, w jaki wypełniany bywa czas wolny, uzależniony jest między innymi od zainteresowań własnych, przyzwyczajeń, środowiska lokalnego, w którym dorastaliśmy, wykształcenia i związanym z nim rodzajem wykonywanej pracy, stanu cywilnego, możliwości finansowych oraz wieku czy płci.

Z socjologicznego punktu widzenia czas wolny obejmuje analizę wzorców oraz preferowanych sposobów spędzania czasu w obrębie wybranych grup społecznych, poza pracą. Badana jest również wykazywana aktywność wykorzystania czasu, typy zachowań mające związek z wydatkami i wielkością nakładów ponoszonych na rozrywkę i wypoczynek.[14]

Opisane i zacytowane definicje wskazują, że czas wolny to czas, który pozostaje jednostce po wypełnieniu obowiązkowych czynności, natomiast w odniesieniu do dziecka będą to między innymi: sen, nauka zarówno w szkole jak i w domu, pomoc w obowiązkach domowych. Jest to czas, którym dziecko może dysponować i przeznaczać go według swojego uznania na wypoczynek, rozrywkę oraz zaspokajanie i rozwijanie zainteresowań. Godne podkreślenia jest, iż ważną cechą czasu wolnego, na którą zwracali uwagę wszyscy przytaczani autorzy, jest dobrowolność podejmowanych czynności, bezinteresowność oraz przyjemność towarzysząca nieobowiązkowym zajęciom. Wybierane zajęcia są wykonywane bez ostatecznego celu, dla nich samych. Mogą zawierać cele pośrednie, takie jak zabawa, bądź długoterminowe, do których zaliczono nabywanie nowych umiejętności, na przykład sportowych, poszerzenie wiedzy lub wykształcenia.[15]

„Definiowanie czasu wolnego wymaga interdyscyplinarnego podejścia i obejmuje:

• aspekty wolności wyboru jednostki
• jakościową odmienność wykonywanych czynności
• dobrowolność wyboru czynności wypełniających ten czas
• satysfakcję jednostki płynącą z zaspokajanych w czasie wolnym potrzeb
• relatywne poczucie wolności jednostki
• predyspozycje psychiczne do przeżywania czasu wolnego
• uwarunkowania zewnętrzne określające możliwości spędzania czasu wolnego (społeczne, ekonomiczne, infrastrukturalne).”[16]

Zajęcia, którym jednostki oddają się w czasie wolnym ulegają przeobrażeniom w miarę ich dojrzewania. Poszerza się sfera obowiązków nastolatków, modyfikacji ulega, więc struktura i rozmiar czasu wolnego, zmianie ulegają także formy preferowanego wypoczynku.[17]

Czas wolny może być, zatem definiowany jako specyficzne czynności sprzyjające relaksowaniu się i regeneracji sił jednostki. Typy aktywności wykazywane w tym czasie zależą od wielu czynników, do których zaliczyć możemy wiek, pozycję społeczną czy materialną jednostki, wykształcenie, ale także miejsce zamieszkania. Jest to, więc czas, który dzięki wolnym wyborom może być satysfakcjonująco spożytkowany,[18] gdyż wypełniają go czynności mające na celu samodoskonalenie, nawiązywanie oraz utrzymywanie więzi międzyludzkich, rozwijanie osobowości oraz postaw twórczych.

 

1.1.1. Funkcje czasu wolnego

 

Czas wolny jest obszarem, który umożliwia samorealizację, jak również ekspresję talentów i pasji. Odgrywa w życiu człowieka znaczącą rolę, między innymi oddziałując na kondycję psychofizyczną, wpływa na efektywność pracy zawodowej, stosunki z innymi ludźmi, samozadowolenie. B. Suchodolski uważa, że człowiek jest istotą niepodzielną, zatem działania, które podejmuje w czasie wolnym, wywierają wpływ na jego zachowanie poza tą przestrzenią[19]. Nie efektywne wykorzystywanie czasu, jego nadmiar bądź niedobór, jak również nie umiejętność zagospodarowania go, może powodować zachwianie równowagi, co skutkuje nasileniem zachowań niepożądanych.

Czas wolny spełnia, zatem wiele funkcji. M. Grochociński wśród wyróżnionych przez siebie funkcji wymienia: funkcję twórczą, do której zaliczyć możemy: majsterkowanie, modelowanie, zajęcia plastyczne, muzyczne czy kolekcjonerstwo; funkcję rekreacyjną, czyli wszelkie zajęcia ruchowe, spacery, gry na świeżym powietrzu; funkcję percepcyjną - czytanie gazet, słuchanie radia, oglądanie telewizji, sztuk teatralnych, oglądanie filmów oraz funkcję uspołeczniającą, do której zalicza różne formy działalności społecznej.

Do podstawowych funkcji czasu wolnego za T. Wujkiem zaliczamy:

1. funkcję regeneracyjną – wypoczynkową i rozrywkową
2. funkcję rozwojową[20].

Głównym celem wypoczynku jest wyrównywanie strat w organizmie, które są spowodowane wysiłkiem fizycznym, regeneracja sił psychicznych. Wpływa, więc na zachowanie biologicznej równowagi organizmu. Wypoczynek, zarówno czynny – zakładający aktywność fizyczną, jak i bierny - polegający na bezczynności, spełnia określone zadania. Czynny zakłada aktywność, będą to, zatem wszelkie zajęcia ruchowe na świeżym powietrzu, które są przeciwieństwem wysiłku umysłowego, związanego z pracą naukową uczniów. Bierny wypoczynek zakłada bezczynność, czyli siedzenie bądź leżenie. Tego rodzaju odpoczynek jest równie konieczny jak czynny, ale głównie po wytężonym wysiłku i stosować się go powinno stosunkowo krótko. Naturalną dla organizmu bierną formą wypoczynku jest sen, mający za zadanie regenerację układu nerwowego.[21]

Rozrywka natomiast zaspokaja potrzebę różnorodności, wnosi elementy zmienności codziennego życia.

Kolejną wymienioną przez Wujka funkcją jest rozwój osobowości, który wiąże się z zaspokajaniem zainteresowań, pragnień twórczych oraz samodoskonaleniem się.

A. Kamiński, wśród funkcji czasu wolnego wymienia: wypoczynek, rozrywkę oraz rozwój zainteresowań.[22] K. Czajkowski rozszerzył trzy funkcje o kolejną, czwartą, którą określił jako aktywizowanie społeczne,[23] a odniósł ją do spędzania czasu w grupach rówieśniczych, co dostarcza dziecku bodźców, niezbędnych do jego uspołecznienia.

1.1.2. Aspekty czasu wolnego

 

Czas wolny należy do zjawisk o charakterze społecznym, zatem w powiązaniu z funkcjami można, rozpatrywać go w aspektach. Na przykład K. Czajkowski przedstawia czas wolny w czterech aspektach[24], co czyni go zjawiskiem o charakterze społecznym oraz nadaje mu właściwości środka wychowawczego.

S. Matias wyróżnił następujące aspekty[25]:

1.      Aspekt socjologiczny - dziecko powinno spędzać czas wolny w gronie rówieśników, co sprzyja nawiązywaniu kontaktów społecznych. Rozbudza to w dziecku potrzebę współdziałania z innymi, wspólnego organizowania zabawy, wypoczynku, a także pozwala dokonać porównania własnego postępowania z innymi. Czas wolny umożliwia kontakty społeczne, dzięki którym powstaje potrzeba współpracy z rówieśnikami, rezygnacja z indywidualnych, czasem egoistycznych postaw, na rzecz wspólnego dobra, gdyż w grupie społeczny interes dominuje nad osobistym, ważna jest praca zespołu.

2.      Aspekt psychologiczny - intensywnie rozwijająca się psychika dziecka wymaga dostarczania wciąż nowych bodźców i wrażeń. Samodzielnie odkrywają i rozbudzają swoje zainteresowania poznanymi zjawiskami i rzeczami, rozwijają uzdolnienia i pasje. Otoczenie, zatem powinno zadbać o zapewnienie dzieciom odpowiednich warunków rozwoju życia wewnętrznego, nie wystarcza im nauka szkolna i związana z tym praca, potrzebują samodzielnie oraz w grupie rówieśniczej poszukiwać interesujących je zjawisk. Okres dojrzewania to czas zarówno odkrywania jak i kształtowania zainteresowań osobistych.

Czas wolny jest źródłem nowych przeżyć wywołujących żywe reakcje (poczucie zadowolenia, szczęścia, radości). Spędzając czas poza zajęciami lekcyjnymi, dziecko wzbogaca swoją osobowość, między innymi wtedy, gdy ujawnia swoje poglądy, zwłaszcza, iż większość dzieci, korzystając z czasu wolnego, zajmuje się tym co jest związane z osobistymi zainteresowaniami. Czas wolny, ale również sposoby jego spędzania wpływją na charakter dzieci i młodzieży. Dzieci wyzbywają się ujemnych cech charakteru (bojaźliwość, lenistwo, niezaradność) lub wyraźnie je osłabiają przez udział we wspólnej zabawie. Różnorodne zajęcia w czasie wolnym bardzo sprzyjają wytwarzaniu się pozytywnych cech charakteru (koleżeństwo, uprzejmość, serdeczny stosunek do innych).

3.      Aspekt pedagogiczny- wartość czasu wolnego w ujęciu pedagogicznym, związana jest ze stwarzaniem sytuacji, w których zmuszałyby dziecko do przejawiania inicjatywy. Wymuszają zarówno aktywność dziecka jak i umiejętność organizowania zajęć, gdy jego czas nie jest wypełniony obowiązkami czy zajęciami pozaszkolnymi, na które zapisali je rodzice.

Młodzież ma, zatem możliwość przejawiania własnej inicjatywy i samodzielności w dysponowaniu i organizacji czasu wolnego, co daje poczucie swobody. Różnorodność form spędzania czasu wolnego stanowi doskonałą szkołę, która uczy technik gospodarowania czy wręcz zarządzania czasem wolnym, kształtują umiejętność wypoczywania zarówno czynnego jak i biernego.

Dzięki walorom pedagogicznym czas wolny staje się dziedziną zabawy i radości życia, w której młodzież i dzieci poszukują nowych i lepszych metod i form spędzania i organizowania zajęć poza szkołą.[26]

 

1.2. Sposoby spędzania czasu wolnego przez młodzież szkolną.

           

Dla młodzieży uczącej się czasem wolnym jest czas, który pozostaje jej poza codziennym obowiązkiem uczestnictwa w zajęciach szkolnych oraz innymi czynnościami związanymi z nauką, jak też poza obowiązkami domowymi. To czas, który młodzi ludzie mogą przeznaczyć na wypoczynek czynny lub bierny, rozrywkę, bądź rozwijanie własnych zainteresowań.[27] Oczywiście umiejętność, jaką jest korzystanie z czasu wolnego zależna jest od wielu czynników związanych ze stylem życia rodziny, której obowiązkiem jest zapewnienie wszechstronnego rozwoju wszystkim jej członkom. Ważne jest, aby spędzała czas w sposób twórczy, dostarczający satysfakcji oraz zapewniający relaks. Dzięki temu między rodzicami a dziećmi tworzą się więzi pozwalające na bliski kontakt oraz związaną z tym możliwość niwelowania konfliktów, w miarę jak tylko się pojawią. Sposób, w jaki spędzają czas wolny rodzice wpływa na kształtowanie się zainteresowań dzieci. Powinni oni, zatem zabiegać o bliskie kontakty z dzieckiem, każdego dnia, nie ograniczając się do wspólnego odrabiania lekcji. W czasie wspólnych zajęć sportowych, wycieczek za miasto, wspólnego czytania książek czy nawet oglądania telewizji dziecko w spontanicznej rozmowie chętniej się otworzy, będzie mogło powiedzieć o czymś, o czym w innych okolicznościach nigdy by nie powiedziało. Dziecko uczy się sposobów odpoczynku na podstawie obserwacji rodziców.

Ogromną rolę w przekazywaniu wzorców spędzania i wykorzystywania czasu wolnego odgrywa rodzina[28] oraz grupa rówieśnicza. Aranżacją wolnego czasu dla młodzieży zajmują się głównie rodzice, zapisując dziecko na zajęcia pozaszkolne w rozmaitych kołach zainteresowań, zorganizowane zajęcia prowadzone są w placówkach przeznaczonych dla młodych ludzi: szkołach, świetlicach, klubach osiedlowych, domach kultury. Dysponują one szeroką ofertą różnych form zajęć na przykład: koła zainteresowań, zajęcia artystyczne, sportowe, odczyty, wycieczki i inne.

W roku 1997 opublikowany został raport dotyczący form spędzania wolnego czasu.

Zestawienie nr 1.  Formy spędzania wolnego czasu [29]

Zestawienie nr 1 pokazuje wyraźnie, że młodzi ludzie wypełniają wolny czas oglądaniem TV i video, słuchaniem radia, kaset, płyt (muzyka młodzieżowa),dopiero w dalszej kolejności spotkaniami z przyjaciółmi, uprawianiem sportu, czytaniem książek. Zwróćmy uwagę, że wśród form spędzania wolnego czasu nie pojawiał się odpowiedzi dotyczące przebywania z rodzicami lub rodzeństwem.

Można, zatem wysnuć wnioski, że w domach badanych dzieci każdy zajmuje się sobą. Rodzice zajęci pracą zarobkową nie mają czasu na przebywanie z dziećmi, są zmęczeni a często mało kreatywni, więc właściwy, najbardziej odpowiedni dla dzieci, zależnie od wieku, wypoczynek jest przez nich utożsamiany z wysokimi kosztami, co powoduje zrzucenia z siebie odpowiedzialności za brak pomysłów na zorganizowanie dziecku czasu wolnego od nauki. Nie powinno, zatem dziwić, iż dzieci korzystają z najprostszych form rozrywki spędzając znaczną część każdego dnia przed odbiornikiem telewizyjnym.

Podobne badania przeprowadzono na szerszą skalę, a wyniki opublikowane w Raporcie Młodzież 2003. Zbadane zostały formy spędzania wolnego czasu w powiązaniu z zainteresowaniami młodzieży. Wynika z niego, że co czwarty ankietowany deklarował uczestnictwo w zajęciach organizowanych w szkole. Jednak bardziej popularne są zajęcia organizowane poza szkołą, w których uczestniczy 35% młodzieży.

Zestawienie nr 2.  Uczestnictwo w zajęciach pozalekcyjnych [30]

Z powyższego zestawienia można wysnuć wniosek, iż młodzi ludzie w ostatnich latach mają czas wolny coraz lepiej zorganizowany. Wypełniają go głównie zajęciami sportowymi, dzięki których poprawiają kondycję fizyczną i rozładowują nagromadzony stres, ale też coraz częściej wybierają kursy doszkalające w postaci korepetycji oraz inwestują w naukę języków obcych, zdając sobie sprawę, iż będzie to procentowało w dorosłym życiu.

Różnorodność zajęć, jaką mają do dyspozycji młodzi ludzie, można wytłumaczyć dążeniem rodziców do zapewnienia im wszechstronnych umiejętności, ale także organizacją czasu, gdy są pozbawione towarzystwa opiekunów. Cechą charakterystyczną we współczesnej rodzinie jest koncentrowanie uwagi na dziecku, aby zaspokajać jego potrzeby, rozwijać zainteresowania czy indywidualne uzdolnienia.[31]

Nawiązując do kontaktów między rodzicami a dziećmi, TNS OBOP przeprowadził badania dotyczące komunikacji w rodzinach.

Diagram nr 1

Sposoby spędzania czasu z dzieckiem, w %, odsetki odpowiedzi „bardzo często”, analiza wśród rodziców mających przynajmniej jedno dziecko do 18 roku życia, które mieszka wspólnie z rodzicami w jednym gospodarstwie domowym, kwiecień 2004r.[32]

Wyniki pokazały, że najpopularniejszym sposobem spędzania wolnego czasu z dziećmi jest rozmowa z nimi. Preferuje ją prawie 80% badanych. Bardzo popularnym sposobem spędzania czasu z dziećmi pozostaje oglądanie telewizji, formę taką deklarowało 58% respondentów. Natomiast blisko 40% rodziców zadeklarowało, że chodzą wspólnie na spacery, zakupy i wykonują obowiązki domowe, takie jak sprzątanie czy gotowanie.

Odpowiedzi najczęściej wybierane, w obu badaniach są różne, co spowodowane może być różnicą w czasie przeprowadzanych badań. Może też rodzice są bardziej świadomi faktycznych potrzeb dzieci. Jednak równie możliwe jest nieobiektywne udzielanie odpowiedzi, bądź wybieranie tej najbardziej pożądanej. Nadal też, oglądanie telewizji stanowi jedną z najczęstszych form spędzania czasu wolnego. A przecież, nie można zapominać, że czas wolny kształtuje wiele cech charakteru, nawyków upodobań. Ma ogromny, niepodważalny wpływ na efektowność pracy, nauki, jak również na ogólny rozwój osobowości.

Propozycji zajęć dostępnych w wolnym czasie jest bardzo dużo. Niestety niewłaściwa organizacja czasu może się wiązać działaniami destrukcyjnymi, niesie za sobą niebezpieczeństwo popadnięcia w nałogi, sprzyja występowaniu agresji oraz zwiększa prawdopodobieństwo szukania towarzystwa poza domem, nie zawsze odpowiedniego. Niejednokrotnie zajęcia taki mogą być bardzo atrakcyjne dla młodzieży, umożliwiając konformistyczne dostosowanie się do norm, mód obowiązujących w koleżeńskiej grupie rówieśników. Ponieważ jednak naruszają zarówno zdrowie fizyczne jak i psychiczne, nie mogą być tolerowane.

 

1.3. Charakterystyka wieku młodzieży opisanej w pracy

 

Encyklopedia pedagogiczna definiuje termin młodzież jako „społeczno – demograficzną kategorię osobników, pozostającą w stadium przejściowym pomiędzy okresem dzieciństwa i dorastania a dorosłością, równoznaczną z osiągnięciem samodzielności ekonomicznej i społecznej”.[33]

Definicja ta podkreślą, kategorię społeczną ludzi w wieku dojrzewania, jak również to, że młodzi ludzie pozostają, do pewnego momentu pod opieką opiekuna prawnego, najczęściej rodziców.

Encyklopedia XXI wieku podkreśla, iż jest to grupa, która dzięki swojej młodości jak też dynamice, może wywierać wpływ na przemiany w społeczeństwie.[34]

Dojrzewanie to okres stanowiący przejście z dzieciństwa do dojrzałości biologicznej i psychicznej. Obejmuje on w zależności od płci okres między 11 a 17 rokiem życia u dziewcząt oraz miedzy 13 i 18 rokiem u chłopców.[35] Opisywany okres przejściowy jest na tyle istotny, że w wielu kulturach towarzyszą mu pewne rytuały i ceremonie.[36] Jednocześnie okres ten jest bardzo zróżnicowany, więc trudno znaleźć cechy odnoszące się do wszystkich jednostek.

Zmiany fizyczne w okresie dorastania są skutkiem zmian hormonalnych ich efekty widoczne są w gwałtownej zmianie wzrostu, przyroście masy ciała i tkanki tłuszczowej. Nie wszystkie części ciała dziecka zyskują rozmiary dorosłego człowieka w tym samym czasie. Najszybciej ostateczną wielkość zyskują dłonie i stopy, następnie ręce i nogi a na końcu tułów. Te dysproporcje w wyglądzie między innymi, wiążą się również z nasileniem konfliktów z otoczeniem, w tym z rówieśnikami, co spowodowane jest zachodzącymi procesami biologicznymi, a co się z tym wiąże z osiągnięciem pełnej dojrzałości płciowej, różnej dla dziewcząt, które osiągają dojrzałość w wyniku zmian rozpoczynających się w wieku ośmiu i dziewięciu lat, chłopcy nieco później, u nich gwałtowny przyrost masy ciała następuje mniej więcej po roku od pojawienia się zmian w narządach płciowych.[37]

Jest to czas, w którym młodzież osiąga poziom względnie pełnej świadomości swojej woli w stosunku opiekuńczym, cechuje się opanowaniem szerokiego zakresu samoobsługi obejmującej samodzielną realizację całych kompleksów zadań, które służą potrzebom jednostki. Wyraźnie poszerza się samodzielność życiowa młodego człowieka, zdobywa umiejętność planowania i podejmowania decyzji oraz samokontrolę z zakresie zaspokajania i regulowania potrzeb.[38]

Dorastanie jest również okresem poszukiwania własnej tożsamości. Młodzież dąży do głębszego poznania samego siebie, znalezienia odpowiedzi na nurtujące ją pytanie dotyczące tego, ‘kim jestem’. Często te poszukiwania wiążą się z przejmowaniem cudzych zachowań, przekonań czy poglądów. Rodzi się w młodych ludziach pragnienie decydowania o samym sobie, dokonywania samodzielnych wyborów. Prowadzić to do powstawania konfliktów między pragnieniem samodzielności a lękiem przed odpowiedzialnością oraz konsekwencjami podejmowanych działań czy decyzji, często w takich chwilach czują się opuszczeni, odrzuceni. Wahania stanów i nastrojów przybierają na sile.

Wiedza i doświadczenie nabywane z wiekiem kształtuje światopogląd młodzieży. Specyficzną jego formą jest opisany przez J. Strelau „idealizm młodzieńczy, przejawiający się w trzech kolejno po sobie następujących postaciach. Dla pierwszej fazy okresu dorastania charakterystyczny jest idealizm (…) polegający na optymistycznej wizji przyszłości, połączony z wiarą w realizację własnych pragnień i marzeń. Zderzenie młodzieńczych ideałów z rzeczywistością prowadzi do rozczarowań, pojawia się idealizm kompensacyjny, wyrażający się w krytykowaniu innych. Młodzież może prezentować postawy negatywne, takie jak nihilizm (zaprzeczanie sensu istnienia ludzkości, samego siebie) czy cynizm (rozbieżność między głoszonymi przekonaniami a ich realizacją). W miarę łagodzenia wymagań wobec świata rozwija się idealizm normatywny, praktyczny (rozróżnianie, co jest, a co nie jest możliwe do zrealizowania).”[39]

Zatem, w okresie dorastania zachodzą zmiany w relacjach zarówno z rówieśnikami jak i osobami dorosłymi. Konflikty są, zatem typowe dla tego okresu, co ma związek z wzrastającym krytycyzmem chociażby dla zachowana rodziców, którzy często nie zdają sobie sprawy, że dziecko dorasta i stara się wyzwolić spod ich wpływu.

 

1.4. Czynniki wpływające na formy spędzania czasu wolnego

 

Czynnikiem, mającym wpływ na kształtowanie osobowości dziecka, są postawy wychowawcze rodziców. Gdy zapewniony jest swobodny kontakt z dzieckiem i zrównoważenie uczuciowe