Zgodnie z art. 239 Ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym z dnia 27-07-2005 r. i art. 15a ustawy z dnia 04-02-1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz. U. z 2000 r. Nr 80, poz. 904, z późn. zm.) Uczelni w rozumieniu przepisów o szkolnictwie wyższym przysługuje pierwszeństwo w opublikowaniu pracy dyplomowej studenta. Realizując ten zapis Pedagogium Wyższa Szkoła Pedagogiki Resocjalizacyjnej w Warszawie na niniejszej stronie (www.pedagogium.com.pl) publikuje wszystkie prace dyplomowe swoich studentów. Materiały publikowane na tej stronie chronione są prawem autorskim. W przypadku wykrycia naruszenia praw autorskich należy powyższy fakt zgłosić na adres rektorat@pedagogium.edu.pl.   

WSTĘP

Każda rodzina napotyka rożne przeszkody, które dezorganizują jej życie. Dalsze funkcjonowanie rodziny zależy od sposobu radzenia sobie w sytuacjach problemowych. Osoby potrzebujące pomocy mogą w szczególności liczyć na pomoc z instytucji społecznych, które udzielają pomocy rodzinom problemowym. Formy tej pomocy i jej zakres zależą od sytuacji w jakiej się one znajdują. Niekiedy jest to pomoc finansowa jednorazowa, a niekiedy udzielana jest przez dłuższy okres czasu w formie materialnej lub rzeczowej. Niestety zachodzą również takie sytuacje, kiedy to osoby, które bardzo potrzebują wsparcia instytucji społecznych, nie wiedzą do kogo i gdzie mają zwrócić się o pomoc. Bywa również tak, że osoby, które potrzebują pomocy nie utrzymują jej, a dostaje ją osoby mniej potrzebujące.

            Celem pracy jest przedstawienie opinii i postulatów na temat pomocy rodzinie problemowej. Część empiryczna pracy, w której przedstawione są opinie i postulaty osób badanych, oparta jest na wynikach z badań przeprowadzonych wśród pracowników Gminnej Spółdzielni „SCh”, nauczycieli Szkoły Podstawowej oraz pracowników Ośrodka Pomocy Społecznej w Zarębach kościelnych. Celem badania było poznanie opinii na temat systemu pomocy społecznej w naszym kraju.

            Próba poznania opinii na temat pomocy rodzinie problemowej została zaprezentowana w trzech rozdziałach i ma charakter opisowo-analityczny. Pierwsza część pracy tzn. opisowa zawiera teoretyczne podejście do zagadnienia rodzina. W pierwszym rozdziale wyjaśnione są podstawowe pojęcia takie jak: rodzina, rodzina funkcjonalna, rodzina dysfunkcjonalna, czy rodzina patologiczna. Wymienione zostały również funkcje rodziny, przyczyny dysfunkcjonalności jak również przyczyny destabilizacji rodziny. Również w pierwszym rozdziale zawarto czynniki zagrożenia rodzinie i przedstawiono wybrane problemy rodzin. W dalszej części tego rozdziału opisano system pomocy społecznej udzielanej dziecku i rodzinie.

Kolejnym podrozdziałem jest opinia społeczna na temat systemu pomocy w naszym kraju.

            Założenia metodologiczne pracy zamieszczone są w części drugiej w rozdziale drugim, w którym to przedstawiony jest cel i przedmiot badań, problemy badawcze, metody i techniki badawcze oraz teren badań. Celem pracy jest poznanie opinii o możliwościach pomocy rodzinie problemowej w środowisku lokalnym pracowników Gminnej Spółdzielni „SCh”, pracowników Ośrodka Pomocy Społecznej w Zarębach Kościelnych, oraz nauczycieli Szkoły Podstawowej.

Trzecia część empiryczna, zawarta jest w trzecim rozdziale pracy i oparta jest na badaniach własnych przeprowadzonych w wyżej wymienionych placówkach. W pierwszym podrozdziale analizowano w oparciu o kwestionariusz ankiety opinie osób korzystających z pomocy społecznej na temat form pomocy, w drugim opinie o czynnikach zagrażających rodzinie, w trzecim ocenę systemu pomocy, zaś w czwartym proponowane zmiany w systemie pomocy rodzinie problemowej.

ROZDZIAŁ I

DYSFUNKCJONALNOŚĆ RODZINY. PRZEGLĄD LITERATURY PRZEDMIOTU

1.1. RODZINA-CZYNNIKI ZAGROŻENIA

W literaturze socjologicznej znajdziemy wiele określeń rodziny. Według                           J. Szczepańskiego rodzina jest to „ mała grupa pierwotna złożona z osób, które łączy stosunek małżeński i rodzicielski oraz silna więź między osobnicza. W tym przypadku chodzi                  tu o stosunek rodzicielski w szerokim, społeczno-prawnym rozumieniu tego terminy, umacniany z reguły prawem naturalnym, obyczajami kontekstem kulturowym”[1]. Natomiast               Z. Tyszka definiuje rodzinę jako „zbiorowość ludzi powiązanych ze sobą więzią małżeńską pokrewieństwa, powinowactwa lub adopcji”[2]. Rodzina jako grupa społeczna ma obowiązek spełniać zadania wobec swych członków, jak i na rzecz całego społeczeństwa. Wykonuje zadania wobec społeczeństwa poprzez spełnienie swoich funkcji, do których M.  Ziemska zalicza: „funkcje prokreacyjną, produkcyjną, usługowo-opiekuńczą, socjalizującą, psychohigieniczną”[3]. Spełnia również zadania wobec swoich członków poprzez zaspokajanie potrzeb „biologicznych, ekonomicznych, psychospołecznych, bytowych, opiekuńczych           i emocjonalnych”[4]. W chwili kiedy rodzina nie spełnia wymienionych wyżej funkcji możemy mówić o dysfunkcjonalności rodziny.

S. Kawula wymienia  pięć wrodzonych cech dziecka, które w rodzinie dysfunkcjonalnej są pomijane.

1)      „Drogocenność dziecka  w rodzinie dysfunkcjonalnej nie jest mu uświadamiana, natomiast dziecko jest bombardowane komunikatami podkreślającymi jego mniejszą wartość niż innych członków rodziny.

2)      Bezbronność dziecka w dysfunkcjonalnej jest nadużywana. Rodzice nie chronią dziecka i nie uczą je, jak unikać wykorzystywania i poniżania przez innych, gdyż sami nie mają odpowiednio ukształtowanego systemu granic.

3)      Niedoskonałość dziecka w rodzinie dysfunkcjonalnej nie jest szanowana i uznawana. Dzieci są atakowane za swą niedoskonałość i wierzą, że niedoskonałość jest czymś  nie normalnym. Ich reakcją może być staranie o spełnienie żądań swoich rodziców  lub też bunt przeciw możliwym do zrealizowania oczekiwaniom rodziców.

4)      Do zależności dziecka w rodzinie dysfunkcjonalnej rodzice podchodzą inaczej               niż w rodzinach dysfunkcjonalnych. Zamiast stopniowo wdrażać dziecko                             do samodzielności, rodzice albo nieustannie troszczą się o wszystko, nie pozwalając dziecku na samodzielność, albo atakują dziecko za posiadanie i wyrażanie swoich pragnień lub też ignorują ich pragnienia.

5)      Niedojrzałość dziecka w rodzinie dysfunkcjonalnej nie jest traktowana zwyczajnie. Rodzice domagają się od dzieci zachowań bardziej dojrzałych albo pozwalają dzieciom zachowywać się mniej dojrzale niż na ich wiek przystało”[5].

Rodzina dysfunkcjonalna jest rodziną, która nie wypełnia prawidłowo swoich funkcji, zarówno na rzecz społeczeństwa jak i członków rodziny nie zaspokajając ich potrzeb.                W zakresie funkcji produkcyjnej dysfunkcjonalnością rodziny są dorosłe dzieci, które                nie pracują i są na utrzymaniu rodziców. Zjawiska te, zaliczane są do dysfunkcjonalnych, ponieważ rodzina nie dostarcza społeczeństwu pracowników. Także zjawiskiem dysfunkcjonalnym w rodzinie jest brak opieki dla osób starszych i niepełnosprawnych.               W zakresie funkcji psychohigienicznej rodzina także powinna zapewnić swoim członkom bezpieczeństwo, miłość, uznanie, stabilizacje czy możliwość rozwoju osobowości.                       Na dysfunkcjonalność rodziny wskazuje również niezaspokojenie podstawowych              potrzeb: biologicznych, materialnych, seksualnych i emocjonalnych. Przyczyną dysfunkcjonalności rodziny jest choroba lub inwalidztwo jednego z rodziców, brak jednego lub obojga rodziców, wielodzietność, a także zjawiska patologiczne np. alkoholizm, znęcanie się nad rodziną. Brak stałej pracy, jak też złe sytuacje bytowe rodziny maja również duży wpływ na jej dysfunkcjonalność. Dzieci w takich rodzinach doświadczają wiele cierpienia          i bólu, gdyż nikt nie dba o zaspokojenie ich potrzeb. Szukają w życiu swojej drogi,                   nie zawsze jest to jednak droga prawa, zakładają rodziny najczęściej także takie, w których nie spełniana jest większość funkcji. S. Kawula do rodzin dysfunkcjonalnych zalicza rodziny niewydolne i patologiczne[6], określane również jako rodziny zdezorganizowane, rodziny zdezintegrowane, rodziny problemowe, rodziny dysharmonijne czy negatywne.

„ Dysfunkcjonalność wielu polskich rodzin związana jest dzisiaj z biedą, ubóstwem, dezorganizacją jej struktury wewnętrznej, dezintegracją w sferze więzi emocjonalnej, występowaniem w rodzinie zjawisk o charakterze dewiacji czy patologii społecznej”.[7]  Według J. Izdebska wyróżnia następujące przyczyny dysfunkcjonalności: „ przestępczość, alkoholizm, narkomania, zachowania autodestrukcyjne, dewiacyjne zachowania seksualne, zaburzenia psychiczne, obłożna choroba fizyczna, kalectwo, ale również rozbicie rodziny, układ nieformalny( konkubinat), złe pożycie rodziców, zawężone stosunki emocjonalne              w rodzinie, patologiczne zachowania rodziców (np. przemoc wobec dziecka), uzależnienie      od narkotyków, prostytucja”.[8] Członkowie rodzin patologicznych najczęściej pozostają              w kolizji z prawem i moralnością np. alkoholizm, kradzieże, rozboje czy prostytucja. Rodzina patologiczna nie wypełnia należycie funkcji socjologicznej, kontakt rodziców za szkołą,             do której uczęszcza ich dziecko jest minimalny, czasem w ogóle go brak.

Do nasilania zjawisk patologicznych przyczyniają się niekorzystne warunki zewnętrzne         i wewnętrzne. E. Jabłońska-Deptuła do przyczyn destabilizacji rodziny w Polsce zalicza:

1)      „ zmiany w strukturach powodujące dezaktualizacje tradycyjnego modelu rodziny,

2)      zmiany mentalności wywołane przez „pęknięcie łańcucha tradycji”,

3)      rozbicie wartości osobowych w rodzinie przez konsumpcjonizm”.[9]

We współczesnym świecie, rodzinie zagraża także brak i nie funkcjonalność mieszkań, niewydolność instytucji oświatowych i opiekuńczo – wychowawczych, brak programu polityki społecznej wobec rodziny, jak również zamienienie roli kobiety-matki na role pracownika- wytwórcy. Brak więzi emocjonalnych między dziećmi i rodzicami, między rodzicami i rodzeństwem, jest również czynnikiem zagrażającym rodzinie. S. Kowalski pojęcie więzi rodzinnej definiuje jako „ splot stosunków między członkami rodziny, oparty         o pewne podstawy emocjonalne i racjonalne wynikające ze związku małżeńskiego                       i świadomości związków genetycznych oraz genealogicznych”.[10] Współczesne rodziny, funkcjonujące prawidłowo, zdają sobie sprawę z ważności więzi osobowych, które przejawiają się w wzajemnym szacunku, zrozumieniu, życzliwości i przyjaźni. Rodzina,            w której więzi są słabe lub ich brak, narażona jest na dysfunkcje rodziny a nawet na jej rozpad. Więź wewnątrzrodzinna w kryzysowych sytuacjach nie powinna się zmniejszać,             a nawet wręcz przeciwnie powinna być jeszcze silniejsza, po to aby można było pokonać kryzys.              

Zagrożeniem dla rodziny są również  wszelkiego rodzaju media. Najbardziej popularną formą mediów jest telewizja, która współcześnie jest głównym sposobem spędzania wolnego czasu całej rodziny. Zdaniem D. Kowalczyka „wspólny odbiór emitowanych przez telewizję programów może być wykorzystany przez rodziców jako narzędzie wychowawcze. Niezbędna jest jednak w tym przypadku kontrola rodziców nie tylko czasu odbioru telewizji, ale i treści oglądanych przez dzieci oraz ukierunkowanie ich odbioru, między innymi przez rozmowy w czasie wspólnej recepcji w gronie rodzinnym”[11]. Telewizja zabiera rodzinie wolny czas, który powinien być spędzony wspólnie z rodziną, ale nie przed telewizorem. Czas jaki poświęcamy na oglądanie telewizji coraz bardziej się wydłuża, a treści jakie przekazują media nie zawsze są dobre dla młodego widza. Programy telewizyjne przepełnione są okrucieństwem, przemocą i niestety rzadko rodzice kontrolują co i  kiedy ich dzieci oglądają. J. Izdebska[12]  do zagrożeń w wychowawczym funkcjonowaniu rodziny zalicza:

1)      dezorganizację życia rodzinnego

2)      dezintegracje rodziny

3)      nieporozumienia w rodzinie, „ kłótnie”

4)      „wyręczenie” rodziców w pełnieniu funkcji wychowawczych.

Również inne media takie jak np. komputer czy Internet, mają zły wpływ na funkcjonowanie rodziny i dziecka.

 Zagrożeniem dla rodziny współczesnej jest także praca zawodowa rodziców, która wiąże się z nieobecnością w domu. Dzieci pozostawieni najczęściej są sami sobie, czas jaki rodzice przeznaczają dla swoich dzieci jest minimalny, coraz rzadziej zwraca się uwagę              na spożywanie posiłków z całą rodziną, które pomaga w zacieśnianiu więzi wewnątrzrodzinnych. Także niepokojącym zjawiskiem jest brak rozmowy między rodzicem          i dzieckiem. Rodzice koncentrują się przede wszystkim na rzeczach materialnych,                    jak największym zaspokojeniu potrzeb finansowych dziecka zapominając o potrzebach emocjonalnych młodego człowieka.

            Alkohol jest jedną z najistotniejszych przyczyn dezorganizacji rodziny. Choroba alkoholowa jednego z członków niszczy cała rodzinę, ma ogromny wpływ na wychowanie            i opiekę nad dziećmi, jak również taka sytuacja w rodzinie jest zagrożeniem w rozwoju emocjonalnym dzieci.

1. 2. WYBRANE PROBLEMY RODZINY

1.2.1.Bezrobocie

Rodziny dotknięte bezrobociem borykają się z problemem braku środków potrzebnych do normalnego funkcjonowania. Bezrobocie w Polsce pojawiło się po przekształceniach systemu gospodarczego w 1990 roku. Do wzrostu stopy bezrobocia przyczyniło się wprowadzenie wolnego rynku i restrukturyzacja gospodarki.

Ze względu na obszar występowania wyróżniane jest bezrobocie:

1)      Globalne

2)      Krajowe

3)      Regionalne

4)      Lokalne

Zaś ze względu na przyczyny powstawania wyróżniane jest[13]:

1)      Bezrobocie naturalne – inaczej frykcyjne, na poziomie 3-5%, które nie narusza równowagi na rynku pracy. Jest konsekwencją zjawisk migracyjnych ludności.

2)      Bezrobocie koniunkturalne – wynikające za złej koniunktury w gospodarce

3)      Bezrobocie strukturalne – jest konsekwencją niedopasowania struktury podaży              i popytu na pracowników, pod względem ich kwalifikacji, zawodu lub regionu. Powodem tego bezrobocia może być upadek niektórych branż i gałęzi gospodarki.

4)      Bezrobocie technologiczne – wynikające z postępu technicznego                                   i technologicznego, który powoduje ogólny spadek popytu na  pracę.

5)      Bezrobocie sezonowe – jest efektem sezonowości niektórych prac.

 Czynnikiem zwiększającym bezrobocie w naszym kraju jest wyż demograficzny, jak również kwalifikacje bezrobotnych nie są dostosowane do wymagań pracodawców. Skutki bezrobocia odczuwa nie tylko sam bezrobotny, ale niestety również jego najbliższa rodzina. Bezrobocie dotyka również całe społeczeństwo, ponieważ koszty organizowania szkoleń dla bezrobotnych, wypłacenia zasiłków i wiele innych czynności wiążących się a obsługą osób bez pracy są wysokie i ponoszą je podatnicy.

Wśród bezrobotnych wyróżniamy większą ilość kobiet mimo to, że ich aspiracje płacowe są niższe od mężczyzn, a wykształcenie wyższe. Pracodawcy postrzegają kobiety bardziej jako gospodynie domowe i uważają ich za pracowników mniej dyspozycyjnych. Zagrożone bezrobociem są również mężczyźni w wieku 45-65 lat i kobiety w wieku 40-60 lat. Problemy ze znalezieniem pracy mają także osoby młode, które są absolwentami szkół ponad gimnazjalnych i osoby z niższym wykształceniem. Wielkości tego zjawiska przedstawia tabela 1.

Tabela 1 Bezrobotni zarejestrowani według wieku i poziomu wykształcenia

Źródło: Rocznik Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej Warszawa 2005 

Bezrobocie jest jednym z podstawowych problemów rodziny, prowadzące do jego ubożenia. Sytuacja materialna rodziny zmienia się z chwilą utraty pracy przez chociaż jednego z ich członków. Bardzo źle przedstawia się sytuacja rodzin wielodzietnych, rodzin, w których samotnie wychowywane jest dziecko, jak również rodzin, w których jest więcej niż jedna osoba bezrobotna. Długotrwałe bezrobocie prowadzi do wykorzystania wszystkich oszczędności jakie posiadały osoby bezrobotne, popadanie w biedę a nawet zadłużanie się. Większość rodzin długotrwale bezrobotnych żyje poniżej minimum socjalnego, jedynymi środkami utrzymania są zasiłki dla bezrobotnych.  Kobiety będące osobami bezrobotnymi więcej czasu poświęcają dla domu i rodziny, również to właśnie one nie wstydzą się prosić           o pomoc instytucje do tego powołane. Mężczyźni w sytuacji bycia osobą bezrobotną nie potrafią wypełnić wolnego czasu obowiązkami domowymi, nie proszą również o pomoc innych ponieważ nie chcą w ten sposób być upokorzeni.  Najczęściej przytłacza ich to, iż jako głowa rodziny nie potrafią zapewnić jej utrzymania. Taka sytuacja w rodzinie doprowadza          do licznych spięć i kłótni między członkami rodziny, co negatywnie wpływa na relacje rodziców z dziećmi. Brak zatrudnienia prowadzi do różnych patologii społecznych. Niektóre osoby bezrobotne swoje troski i smutki topią w alkoholu popadając w ten sposób w chorobę zwaną alkoholizmem i jeszcze większe ubóstwo. Zauważa się również, iż środki na życie pozyskiwane są przez osoby bez zatrudnienia drogą przestępczą dokonując np. kradzieży. Dzieci z takich rodzin nie kontynuują dalszej nauki, ich edukacja kończy się na gimnazjum,  w którym to nauka jest obowiązkowa. Zamyka im to drogę do lepszego życia tzn. do znalezienia dobrze płatnego zatrudnienia. W większości ich życie wygląda podobnie do życia ich rodziców.

Zwalczaniem skutków bezrobocia zajmują się ośrodki opieki społecznej, powiatowe centra pomocy rodzinie, Urzędy Pracy organizują różnego rodzaju kursy, szkolenia zawodowe dla osób chętnych podjąć jakąkolwiek pracę zarobkową. Opłacają również roboty publiczne, prace interwencyjne, staże czy przyuczenia do zawodu.

1.2.2. Ubóstwo

Bezrobocie jest jednym z czynników kreujących ubóstwo, które dotyka współcześnie wiele rodzin. Bieda to problem ekonomiczny i socjologiczny, ale także pedagogiczny. Według K. Frieskie „ubóstwo to wcale nie tylko brak pieniędzy, to raczej takie szczególne okoliczności, które nie pozwalają ludziom nim dotkniętym na uczestnictwo w życiu zbiorowym i zwłaszcza w istotny sposób pomniejszają ich możliwości uczestnictwa                    w podstawowych instytucjach społecznych, od rodziny poczynając na wymiarze sprawiedliwości kończąc. Mówiąc inaczej ubóstwo to niezrealizowane warunki społecznej partycypacji, czyli nie zaspokojone ludzkie potrzeby”[14]. Największe ubóstwo występuje wśród mieszkańców wsi i mniejszych miast. Dotyka również regionów północnych, gdzie nastąpił rozpad państwowego rolnictwa i województwach, gdzie upadły duże zakłady przemysłowe. Ubóstwo dotyka wszystkich członków rodziny, a zwłaszcza dzieci pomimo to, że nie są za to odpowiedzialni. Kolejnymi członkami rodziny oprócz rodziców są osoby starsze, których jedynym środkiem utrzymania jest czasem bardzo niska emerytura. Jak podaje Z. Tyszka „ubóstwo rodzin powoduje dyskryminacje dzieci i młodzieży, utrudnia im szanse edukacyjne, zawodowe i życiowe. Niemożność uczestnictwa w życiu społecznym, w różnych formach i zakresie, a zwłaszcza ograniczenie  realizacji planów edukacyjnych,  powoduje utrwalenie się zjawiska dziedziczenia upośledzonego statusu rodziców przez dzieci”[15]