Zgodnie z art. 239 Ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym z dnia 27-07-2005 r. i art. 15a ustawy z dnia 04-02-1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz. U. z 2000 r. Nr 80, poz. 904, z późn. zm.) Uczelni w rozumieniu przepisów o szkolnictwie wyższym przysługuje pierwszeństwo w opublikowaniu pracy dyplomowej studenta. Realizując ten zapis Pedagogium Wyższa Szkoła Pedagogiki Resocjalizacyjnej w Warszawie na niniejszej stronie (www.pedagogium.com.pl) publikuje wszystkie prace dyplomowe swoich studentów. Materiały publikowane na tej stronie chronione są prawem autorskim. W przypadku wykrycia naruszenia praw autorskich należy powyższy fakt zgłosić na adres rektorat@pedagogium.edu.pl.   

WSTĘP

Profilaktyka w środowisku dzieci z rodzin alkoholowych jest rozumiana bardzo szeroko, to jest jako zapobieganie pogłębianiu się patogennych rysów zachowania oraz korygowanie negatywnego wpływu wychowania w rodzinie dysfunkcyjnej, jaką jest rodzina z problemem alkoholowym. Ważną rolę w tego typu oddziaływaniach mają do odegrania wychowawcy i nauczyciele w szkole. Istnieje bardzo duża potrzeba aktywności profilaktyczno-terapeutycznej prowadzonej nie tylko przez profesjonalistów (psycholog, szkolny pedagog), ale również przez wychowawców i nauczycieli będących w bezpośrednim kontakcie z dziećmi z rodzin alkoholowych.

Praca składa się z pięciu rozdziałów.

            W rozdziale pierwszym omówiłam charakterystykę zagadnień związanych z nieprzystosowaniem społecznym.

Rozdział drugi pracy jest prezentacją alkoholizmu jako choroby społecznej i choroby rodziny, w której on występuje.

Rozdział trzeci to szersze spojrzenie na rodzinę z problemem alkoholowym i jej postępującą degradacją.

W czwartym rozdziale omówiłam stosowane formy pomocy dzieciom nieprzystosowanym społecznie z rodzin alkoholowych.

I wreszcie w rozdziale piątym pracy zaprezentowałam wyniki badań za pomocą skali nieprzystosowania społecznego, stawiając sobie za cel następujące problemy:

1. W jaki sposób dzieci z rodzin z problemem alkoholowym funkcjonują w rodzinie?

2. W jaki sposób dzieci z rodzin z problemem alkoholowym funkcjonują w grupie rówieśniczej?

3. W jaki sposób alkoholizm w rodzinie wpływa na naukę dziecka w szkole i wyniki w tej nauce?

4. Jak alkoholizm w rodzinie wpływa na postawy antyspołeczne dziecka z takiej rodziny?

Badaniami objęłam grupę 46 dzieci w wieku 14-17 lat, ze świetlicy środowiskowej oraz z Młodzieżowego Ośrodka Socjoterapii.

ROZDZIAŁ 1.
NIEPRZYSTOSOWANIE SPOŁECZNE –
CHARAKTERYSTYKA ZAGADNIENIA

1.1 Definicje nieprzystosowania społecznego

Analiza pojęcia nieprzystosowania społecznego prowadzi do wniosku, iż jest ono pojęciem względnym, płynnym i nieprecyzyjnym, które trudno jest zdefiniować. Dlatego też - ze względów praktycznych - najbardziej przydatna jest definicja opisowa, uwzględniająca behawioralne symptomy nieprzystosowania społecznego. Do takich objawów zalicza się: systematyczne wagarowanie, ucieczki z domu, przebywanie w środowisku zdemoralizowanych kolegów, dokonywanie kradzieży i przestępstw, picie alkoholu, demoralizacja seksualna, wandalizm, zachowania agresywne, nadużywanie środków odurzających i podniecających, zamachy samobójcze i samouszkodzenia, pozostawanie poza pracą i nauką.[1]

Halina Spionek uważa za dzieci niedostosowane społecznie takie jednostki, u których zaburzeniu uległa sfera emocjonalno – wolowa oraz rozwój charakteru i osobowości, co powoduje często zakłócenia stosunków społecznych między dziećmi a ich otoczeniem.[2]

Pojęcie „niedostosowania społecznego” definiuje również Otton Lipkowski, według którego jest to zaburzenie charakterologiczne o niejednolitych objawach, spowodowane niekorzystnymi zewnętrznymi lub wewnętrznymi warunkami rozwoju, a wyrażające się wzmożonymi i długotrwałymi trudnościami w dostosowaniu się do normalnych warunków społecznych i w realizacji zadań życiowych danej jednostki.[3]

Problem przystosowania człowieka do otoczenia społecznego należy rozpatrywać w kategoriach wzajemnej interakcji i wynikających z niej zmian. Nie tylko bowiem otoczenie oddziałuje na jednostkę i wywołuje zmiany w jej zachowaniu; również człowiek w procesie zaspokajania swoich potrzeb psychicznych przekształca środowisko, w którym żyje. W tym kontekście istnieją sytuacje, w których jednostka, próbując udoskonalić świat, wykazuje objawy nieprzystosowania społecznego, wchodząc w konflikt z formalnymi instytucjami społecznymi. Przejawianie tego typu działań nowatorskich i innowacyjnych należy uznać za nieprzystosowanie twórcze, bardzo cenne ze społecznego punktu widzenia, stanowiące jeden z motorów rozwoju cywilizacyjnego.

Planowanie działań profilaktycznych i resocjalizacyjnych w zakresie nieprzystosowania społecznego dzieci należy poprzedzić ustaleniem rozmiarów tego zjawiska. Zadanie to sprawia trudności związane z tym, iż źródła, z których czerpie się informacje, przyjmują odmienne kryteria oceny nieprzystosowania, dlatego podawane przez nie rozmiary tego zagrożenia są różne.

Informacje o nieprzystosowaniu społecznym dzieci pochodzą z 2 rodzajów źródeł: ze statystyk gromadzonych przez instytucje, takie jak Ministerstwo Oświaty i Wychowania, Ministerstwo Sprawiedliwości, Policja, oraz z badań empirycznych i prowadzonych na ich podstawie oszacowań.

Szacunki dotyczące rozmiarów zagrożenia niedostosowaniem społecznym, opracowane na podstawie danych Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, wskazują na wyższe rozmiary tego zjawiska. Według tych danych wskaźnik młodzieży w wieku szkolnym zagrożonej nieprzystosowaniem społecznym wynosi około 20%.[4]

Przedstawione powyżej rozmiary nieprzystosowania społecznego dzieci należy uznać za duże. Pomimo nieporównywalności badań empirycznych ze względu na zastosowane w nich odmienne techniki badawcze, można - na podstawie uzyskanych wyników - z dużym prawdopodobieństwem twierdzić, że nieprzystosowanie społeczne w Polsce obejmuje około 10% dzieci.

1.2 Przyczyny nieprzystosowania społecznego

Szkoła nastawiona jest głównie na realizowanie przeładowanego programu nauczania. Fakt ten powoduje przemęczenie nauką lub niemożność podołania wszystkim obowiązkom szkolnym, co wywołuje z kolei zniechęcenie do nauki i wystąpienie zaburzeń w zachowaniu[5]. Nadmierne sformalizowanie systemu przekazywania wiedzy nie tylko hamuje rozwój dziecka, ale przyczynia się do ukształtowania niewłaściwych postaw i do zaburzeń zachowania, które są wyrazem nieprzystosowania do życia w społeczeństwie.

W obecnie funkcjonującym systemie, nastawionym głównie na przekazywanie i egzekwowanie wiedzy, szkoła preferuje uczniów przeciętnych, nie sprawiających trudności. W systemie takim dzieci charakteryzujące się przyspieszonym rozwojem nie znajdują możliwości rozwijania swoich zdolności. Zjawisko to w skali społecznej oznacza marnotrawstwo znacznego potencjału twórczego. Należy podkreślić konieczność zmian w organizacji szkolnictwa dostosowanych do wymogów życia współczesnego społeczeństwa i rozwoju nauki, potrzebę większej elastyczności w nauczaniu oraz indywidualizacji nauczania, a także uwzględnianie w większym zakresie możliwości i potrzeb psychicznych dziecka.

Istotną rolę w nieprzystosowaniu społecznym dzieci odgrywają grupy rówieśnicze o wzorach negatywnych. Ich wpływ na dorastającego człowieka polega na tym, iż stanowiąc nieformalną grupę odniesienia potrafią narzucać swoim członkom systemy wartości i zasady postępowania w sposób niezwykle efektywny.

Analizując specyfikę zjawiska nieprzystosowania społecznego, należy podkreślić, iż jest to bardzo trudny okres w życiu młodego człowieka, wyrażający się w konieczności podejmowania istotnych dla przyszłego życia decyzji: wybór zawodu lub kierunku dalszej nauki, miejsca i rodzaju pracy, założenie rodziny. Dokonanie niewłaściwego wyboru lub też niespełnienie w zadowalający sposób obowiązków wynikających z pełnienia określonej roli społecznej może prowadzić do przeżywania frustracji, a w konsekwencji do przejawiania zachowań społecznie szkodliwych.

Narastanie zjawisk patologicznych wśród dzieci w Polsce spowodowało wzrost liczby i podział specjalizacyjny instytucji państwowych i społecznych zajmujących się profilaktyką i resocjalizacją.

Należy stwierdzić, iż sam fakt istnienia dużej liczby instytucji, organizacji, komisji i zespołów nie zapewnia rozwiązania nabrzmiałych problemów zapobiegania nieprzystosowaniu społecznemu. Można zaobserwować, iż istniejący stan rzeczy sprzyja nieefektywności podejmowanych działań lub też opóźnia w czasie osiągnięcie planowanych efektów. Podejmowane działania profilaktyczne są doraźne i wycinkowe, nie oparte na rzetelnej, naukowej diagnozie zagrożenia.

Oprócz tego niedostatków istniejącego systemu instytucjonalnego należy upatrywać w braku adekwatnego rozgraniczenia kompetencji, przewlekłości proceduralnej związanej z biurokratycznym trybem funkcjonowania, braku wymiany informacji pomiędzy poszczególnymi placówkami oraz niedostatecznej koordynacji działań. Istnieje zbiór instytucji i organizacji, przed którymi postawiono zadania profilaktyczne, natomiast brak jest spójnego systemu zapobiegania nieprzystosowaniu społecznemu dzieci.

Ocena funkcjonowania systemu zapobiegania niedostosowaniu społecznemu dzieci wymaga ustosunkowania się również do efektywności uchwalonych aktów prawnych regulujących zasady przeciwdziałania demoralizacji i przestępczości nieletnich, do których należą: Ustawa o postępowaniu w sprawach nieletnich oraz ściśle z nią związane - Ustawa o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi. Generalnie można stwierdzić, iż ustawy te są w swoich podstawowych rozwiązaniach dziełem udanym, a w każdym razie bardziej nowoczesnym i zgodnym ze światowymi tendencjami w zakresie zapobiegania patologii społecznej dzieci niż poprzednie.

W szerokich planach zapobiegania nieprzystosowaniu społecznemu dzieci najistotniejsze jest powiązanie ich z ogólną polityką społeczną.

Istotne jest organizowanie i polepszenie życia społecznego we wszystkich jego aspektach, tzn.:

• udostępnienie wszystkim dobrej lub lepszej organizacji oświaty,
• poprawa stanu zdrowia społeczeństwa i zapewnienie dobrego rozwoju fizycznego i psychicznego,
• poprawa warunków materialnych, mieszkaniowych.

Wszystko to jest w nowoczesnych społeczeństwach realizowane, a nieprzystosowanie wzrasta. Istota zagadnienia tkwi w tym, że w projektach i realizacji pozytywnych działań polityki społecznej mieściło się także zapobieganie ewentualnym ujemnym przejawom życia społecznego, zapobieganie nieprzystosowaniu społecznemu dzieci. Plany mające na celu rozwój społeczny, poprawę warunków życia ludzi, a jednocześnie zmierzające do zapobiegania zjawiskom patologii społecznej (w tym nieprzystosowaniu społecznemu dzieci) nie powinny nadmiernie ograniczać swobody ludzi ani natrętnie ingerować w ich życie osobiste, rodzinne, w sferę osobistych przeżyć, dążeń i zamierzeń.

Istnieją trzy główne kierunki redukowania zjawisk patologicznych: represja, perswazja i polityka społeczna. Wszystko wskazuje na to, że wraz z doskonaleniem organizacji państwowej i społecznej, z większą racjonalnością i świadomością ich zamierzeń, coraz większą rolę w zmniejszaniu rozmiarów społecznego marginesu odgrywa odpowiednia polityka społeczna. Zapobiegać patologii społecznej to tyle, co blokować genezę lub/ i rozmiary zjawisk zakłócających osiąganie celów ogólnospołecznych.

Odmienną od powszechnie spotykanej typologię zjawisk zakłócających osiąganie celów społecznych przedstawia tabela 1. Poszczególne zjawiska lokalizowane są w wyodrębnionych sferach polityki społecznej. Każdemu ze zjawisk zostały przyporządkowane odpowiadające mu wskaźniki.

Nieprzystosowanie społeczne dzieci stanowi wskaźnik zakłóceń polityki społecznej. Należy projektować politykę społeczną, tworzącą jednolity front kształcenia i wychowania obejmujący instytucje. Szkoła przekazuje podstawy wiedzy naukowej i umiejętności na nich oparte, ale podstawy wychowania moralnego daje rodzinne i pozaszkolne środowisko społeczne, natomiast wychowanie obywatelskie dokonuje się w toku bezpośredniego udziału w życiu społecznym i politycznym, w stycznościach z administracją państwa i jej organami.

Tabela 1. Sfery polityki społecznej

Źródło: Hołyst B., Zapobiegać patologii społecznej, Warszawa 2006, s, 45

1.3 Objawy nieprzystosowania społecznego

Nieprzystosowanie społeczne dzieci i młodzieży w wieku szkolnym wiąże się z różnorodnymi negatywnymi zachowaniami. Zaliczyć do nich można duże trudności w nauce czytania i pisania. Większość chłopców nieprzystosowanych społecznie przejawiało trudności w tym zakresie. Również uzyskiwanie ocen niedostatecznych z wielu przedmiotów wiąże się silnie z niedostosowaniem społecznym, podobnie jak zjawisko drugoroczności.

Jednym ze sposobów uniknięcia na jakiś czas presji środowiska szkolnego i domowego są ucieczki z domu. Mają one uwarunkowania sytuacyjne, a także bardzo poważne konsekwencje w postaci silnego powiązania z patologicznymi, a nawet przestępczymi formami zachowań. Zjawiskiem ściśle związanym z nieprzystosowaniem społecznym jest alkoholizm.

Do przejawów nieprzystosowania społecznego u dzieci zaliczyć należy samobójstwa i próby samobójcze. Zwraca się uwagę, iż wszystkie formy zachowań autodestrukcyjnych wyrastają na podłożu określonej niekorzystnej sytuacji środowiskowej. Do czynu samobójczego dochodzi zgodnie z mechanizmem kumulowania się społecznego niedostosowania[6]. Próba samobójcza występuje łącznie z drugorocznością i ucieczkami z domu.

            Nieprzystosowanie społeczne objawia się także złym funkcjonowaniem dziecka w rodzinie, brakiem bliższych więzi emocjonalnych z rodzicami, nieposłuszeństwem, unikaniem kontaktów, niechęcią do spędzania wolnego czasu w gronie rodziny, brak identyfikacji z nią. Także w grupie rówieśniczej dzieci z objawami nieprzystosowania społecznego nie potrafią się odnaleźć. Częste konflikty z kolegami, bezkrytyczne naśladownictwo złych zachowań bądź wycofanie się z uczestnictwa w grupie również świadczą o nieprzystosowaniu społecznym.

            Nieprzystosowanie społeczne objawia się również nasileniem zachowań antyspołecznych takich jak kłamanie, niekonwencjonalne zachowania seksualne, kradzieże i tym podobne zachowania nie mieszczące się w ramach ogólnie przyjętych norm społecznych.

ROZDZIAŁ 2.
ALKOHOLIZM – PREZENTACJA ZAGADNIENIA

2.1 Charakterystyka zagadnienia alkoholizmu

Decydujące znaczenie diagnostyczne przypisuje się klinicznym symptomom zespołu, tj. objawom uzależnienia psychicznego i fizycznego, przejawiającym się popędem do alkoholu, utratą samokontroli i zespołem abstynencyjnym. Mniejsze znaczenie przypisuje się zespołowi zmienionej reaktywności, który tworzą tzw. symptomy swoiste, charakterystyczne dla danego typu uzależnienia. Podstawowe objawy zespołu zmienionej reaktywności to: zmiana tolerancji na alkohol, formy spożycia, obrazu upojenia oraz utrata obronnego odruchu wymiotnego.

W przebiegu alkoholowego zespołu uzależnieniowego stwierdza się wystąpienia charakterystycznych zaburzeń internistycznych, neurologicznych i psychicznych. Wszystkie z nich zostały sklasyfikowane w obrębie trzech grup zaburzeń: zespole zmienionej reaktywności psychicznej, zubożenia osobowości oraz zaburzeń neurologicznych.

Popęd, potrzeba alkoholu. Objawem psychicznego i fizycznego uzależnienia jest pojawienie się popędu do alkoholu. Pojęcie to w literaturze traktującej o alkoholizmie ma alternatywne określenia, jak: głód, pożądanie, niepohamowane pragnienie, potrzeba, przymus, przyzwyczajenie. Wszystkie te pojęcia określają psychiczne i/lub fizyczne uzależnienie jednostki od alkoholu.[7]

Popęd do alkoholu jest pierwotnym objawem alkoholizmu. Od dawna przypisywano mu duże znaczenie, że pierwsze definicje mające na celu różnicowanie między pijaństwem a alkoholizmem, wskazują na ten objaw jako najbardziej charakterystyczny i różnicujący.

Analiza dynamiki rozwoju symptomów uzależnienia od alkoholu pozwala na wyróżnienie następujących typów popędu czy potrzeby alkoholu, w zależności od momentu pojawienia się w rozwoju choroby, jak i udziału czynników psychologicznych i fizjologicznych (biochemicznych) w mechanizmie ich występowania:

• powstająca w okresie remisji i stanowiąca przyczynę rozpoczęcia kolejnego picia; ta postać występuje przed powstaniem pełnego zespołu uzależnienia (faza zwiastunów), w okresie picia kontrolowanego,
• uaktywniający się w chwili rozpoczęcia picia i powodujący dalsze używanie alkoholu - stanowi przyczynę utraty kontroli nad ilością wypijanego alkoholu,
• rozwijający się w przebiegu zespołu abstynencyjnego oraz w zespole późnego, abstynencyjnego.

Pierwszy rodzaj potrzeby to ten, który tworzy się w trakcie systematycznego nadużywania alkoholu prowadząc do powstania uzależnienia, a w okresie rozwiniętego alkoholizmu uaktywnia się w czasie abstynencji, stanowiąc przyczynę kolejnego picia.

Wielkość dawki krytycznej alkoholu, uruchamiającej ten rodzaj popędu, waha się w populacji alkoholików znacznie, a nawet u tej samej osoby jest ona różna w zależności od towarzyszącej piciu konstelacji czynników psychologicznych, somatycznych i społecznych. Popęd ten ma charakter trwały, to znaczy raz ukształtowany nie podlega wygaszeniu czy wyleczeniu i pomimo wieloletniej abstynencji alkoholika ulega uaktywnieniu w przypadku spożycia określonej dawki alkoholu.[8]

Zespół odstawienia (abstynencyjny). Fizyczny popęd do alkoholu przejawia się w zespole abstynencyjnym. Kryterium wyodrębnienia tych dwóch zespołów to czas ich wystąpienia po odstawieniu alkoholu przez pijącego. Zespół abstynencyjny występuje po kilku godzinach od zaprzestania picia lub zmniejszenia ilości spożywanego alkoholu - nie pojawia się on dopóty, dopóki utrzymuje się wystarczający stopień obecności alkoholu we krwi (mózgu).

Zgodnie ze schematem w rozwoju alkoholizmu wyróżniono następujące okresy i zespoły symptomów:

I - początkowy, czyli neurasteniczny, w którym na alkoholowy zespół składają się następujące objawy:

A.     Psychiczne uzależnienie od alkoholu pod postacią obsesyjnego popędu, który powoduje osłabienie kontroli ilościowej (na tym etapie nie występuje fizyczne uzależnienie od alkoholu).

B.      Zmieniona reaktywność na alkohol przejawiająca się:

·        wzrostem tolerancji,

·        zmianą postaci upojenia (palimpsesty),

·        zmianą zwykłej formy używania - przejście od picia epizodycznego do bardziej systematycznego.

Następstwem alkoholizmu w pierwszym okresie choroby jest występowanie zespołu zaburzeń o charakterze neurastenicznym i pierwsze objawy wegetatywne - szczególnie zaburzenia snu i apetytu. Te powikłania nie zawsze występują, bowiem najistotniejsze dla tego okresu są cechy zespołu uzależnienia psychiczne i zmiany reaktywności.

II - środkowy, czyli narkomaniczny, na który składają się następujące objawy:

1. Psychiczne uzależnienie w formie:
   • obsesyjnego popędu (brak kontroli ilościowej),
   • potrzeba komfortu psychicznego.
2. Fizyczne uzależnienie od alkoholu w formie:

·        kompulsywnego popędu, który warunkuje utratę kontroli ilościowej,

·        zespołu abstynencyjnego,

·        potrzeby komfortu fizycznego.

3. Zmieniona reaktywność polegająca na:

·        utrwalonej maksymalnej tolerancji,

·        zmianie postaci upojenia, występowanie amnezji i zniekształceniu fizjologicznego działania dominacja układu adrenergicznego),

·        systematycznym używaniu - w przypadku trudności natury socjalnej - pod postacią ciągów rzekomych.

III - zejściowy, czyli encefalopatyczny, w czasie którego występuje uzależnienie psychiczne i fizyczne o najbardziej, w stosunku do poprzednich faz, ujednoliconej symptomatologii:

1. Psychiczne uzależnienie polega na:
   • osłabionym popędzie obsesyjnym w stosunku do II fazy, przy równoczesnym braku kontroli ilościowej i sytuacyjnej w związku z dominującym popędem kompulsywnym,
   • potrzebie komfortu psychicznego.
2. Fizyczne uzależnienie polega na:

·        kompulsywnym popędzie,

·        zespole abstynencyjnym z nasilonymi objawami somatowegetatywnymi i wysokim prawdopodobieństwem wystąpienia zaburzeń padaczko-podobnych,

·        potrzebie komfortu fizycznego.

3. Zmiana reaktywności w tym okresie polega na:

·        obniżeniu stopnia tolerancji,

·        zmianie postaci upojenia (symptomatyka adrenergiczna, systematyczne występowanie amnezji),

·        nadużywaniu pod postacią ciągów prawdziwych lub systematycznym z niską tolerancją.

Następstwem alkoholizmu, w trzecim okresie uzależnienia, jest pogłębiające się zubożenie osobowości, które niweluje indywidualne cechy osobowości przedchorobowej, a nawet nabyte przez jednostkę w przebiegu nadużywania alkoholu. Zmiany te czynią chorych niezmiernie podobnymi do siebie, tak jak w przypadku zaburzeń spowodowanych rozlanym, organicznym uszkodzeniem ośrodkowego układu nerwowego. W okresie tym może dojść do pogłębienia się zaburzeń psychicznych i neurologicznych, niezależnie od faktu, czy picie jest czy nie jest kontynuowane.[9]

2.2 Alkoholizm jako choroba rodzinna

Pierwsze koncepcje alkoholizmu jako choroby o charakterze przewlekłym pojawiły się w XVIII wieku, kiedy to B. Rush opublikował książkę podejmującą próbę opisania i różnicowania zjawiska pijaństwa od alkoholizmu. Do połowy XX wieku stanowisko to nie było powszechnie podzielane w naukach medycznych, a picie alkoholu przynoszące szkody zdrowotne i społeczne pojmowano bardziej w kategoriach moralno-etycznych niż psychopatologicznych. Dynamicznie rozwijający się w latach 30. XX wieku w Stanach Zjednoczonych ruch anonimowych alkoholików - propagujący pogląd, iż alkoholizm jest chorobą przewlekłą, prowadzącą do śmierci – wymuszał na wielu psychiatrach, neurologach i lekarzach pozostałych specjalności zajmujących się leczeniem alkoholików, przyjęcie określonego w tej sprawie stanowiska. Brakowało badań klinicznych, które potwierdzałyby, że istnieje taki sposób picia, który można by przedstawić w modelu medycznym jako specyficzną - ze względu na genezę - przewidywalną w przebiegu i rokowaniach oraz powtarzalną w symptomach jednostkę. Zadanie takie podjął, E. M. Jellinek (1952), który jako pierwszy przeprowadził szeroko zakrojone kliniczne badania nad przebiegiem i symptomami alkoholizmu, a ich wyniki uzasadniły empirycznie ujęcie alkoholizmu jako choroby w kontekście podstawowego symptomu różnicującego, tj. utraty kontroli jednostki nad ilością spożywanego alkoholu po rozpoczęciu picia.[10]

Stadium przedalkoholowe. Używanie i nadużywanie napojów alkoholowych w tej fazie jest przez pijącego zawsze motywowane społecznie. W odróżnieniu od przeciętnego człowieka pijącego w celach towarzyskich, przyszły alkoholik szybko zaczyna odczuwać rodzaj psychicznej ulgi w sytuacjach związanych z piciem. Początkowo stan ulgi kojarzy z sytuacjami społecznymi towarzyszącymi piciu alkoholu, ale po określonym czasie zaczyna sobie uświadamiać współzależność między doświadczaniem ulgi i faktem picia.

Spożywanie alkoholu, w tym okresie, nie prowadzi do stanu upicia się, ale pijący - wskutek działania alkoholu - uzyskuje oczekiwany rodzaj odprężenia emocjonalnego czy błogostanu. W fazie tej następuje proces obniżania się tolerancji na znoszenie napięć psychicznych oraz radzenie sobie z nimi w odmienny sposób niż spożywanie alkoholu. Wszelkie napięcia i trudności znoszone są poprzez picie, co zwrotnie powoduje wygaszanie pozostałych sposobów radzenia sobie ze stresem. Początkowo pijący poszukuje ulgi okazjonalnie, ale wraz z postępującym procesem zmniejszania się tolerancji na napięcia psychiczne, zaczyna pić codziennie.

W tym okresie następuje wzrost tolerancji na alkohol (jednostka musi wypijać coraz większe dawki, aby uzyskać stan odprężenia) i pierwsze amnezje spowodowane nadużyciem alkoholu (wynikające z przedawkowania czyli zatrucia ośrodkowego układu nerwowego). Okres występowania tego sposobu picia jest zróżnicowany i trwa od kilku miesięcy do dwóch lat, w zależności od okoliczności.

Stadium wstępne (prodromalne). Rozpoczyna się w momencie pojawienia się pierwszych palimpsestów alkoholowych (stany niepamięci zdarzeń, wykonywanych czynności, zachowań własnych i ludzi). Ich specyfika, w odróżnieniu od amnezji alkoholowej, polega na tym, że po niewielkiej ilości alkoholu (około 50-60 g czystego spirytusu) - nie zaburzającej w istotny sposób funkcjonowania ośrodkowego układu nerwowego jednostki (mowy i sprawności ruchowej) – występuje stan niepamięci lub pamięć mało istotnych szczegółów dla całości wydarzeń z okresu upicia.

Pojawienie się palimpsestów alkoholowych współwystępuje z zachowaniami związanymi z używaniem alkoholu, które zaczynają wskazywać pijącemu, że jego picie jest odmienne niż u normalnych ludzi. Alkohol przestaje być jednym z napojów, staje się narkotykiem, którego on „potrzebuje”. W fazie tej kolejno pojawia się: potajemne picie, w różnych sytuacjach osoba stara się wypić kilka kieliszków, tak aby tego nie zauważono, ciągłe myślenie o alkoholu, obawy czy na spotkaniach będzie wystarczająca ilość alkoholu, „chciwość”, łapczywość picia, pierwsze kieliszki wypijane są szybko w krótkich odstępach czasu, w celu jak najszybszego uzyskania stanu odprężenia. Kiedy pijący zaczyna uświadamiać sobie, że jego używanie alkoholu przestaje być czymś normalnym pojawia się poczucie winy i wyrzuty sumienia oraz unikanie, z najbliższymi osobami z otoczenia, wszelkich rozmów na temat alkoholu.[11]

W tym okresie pijący zaczyna „maskować się”, ponieważ dla uzyskania stanu odprężenia i ulgi musi wypić więcej alkoholu niż to jest zwyczajowo przyjęte, pije też ukradkiem i szybko, doświadcza poczucia winy, co prowadzi do racjonalizacji nowych zachowań związanych z piciem oraz izolacji społecznej.

Faza zwiastunów może trwać od pół roku do czterech, pięciu lat, w zależności od fizycznych i psychicznych predyspozycji pijącego, jego sytuacji rodzinnej, zawodowej czy zainteresowań. Wzrasta tolerancja na alkohol oraz potrzeba jego używania. Kończy się, gdy palimpsesty pojawiają się coraz częściej. Zapowiadają one rozwój nałogu alkoholowego.

Stadium ostre. Objawem wskazującym na wystąpienie uzależnienia alkoholowego jest pojawienie się utraty kontroli, tj. niepohamowanego głodu alkoholu, który pojawia się w tej fazie u pijącego po wypiciu pierwszego kieliszka, niezależnie od długości abstynencji poprzedzającej obecne picie. Zjawisko utraty kontroli wraz z konsekwencjami można obserwować dopiero po rozpoczęciu picia, natomiast nie ma żadnego wpływu na fakt rozpoczęcia picia. Pijący utracił kontrolę nad ilością wypijanego alkoholu, ma nadal kontrolę nad tym czy rozpocząć picie, czy nie. Dowodzi to fakt, że pijący może zachować narzuconą sobie (dobrowolnie czy pod przymusem) abstynencję, chociaż utracił już kontrolę nad piciem.

Alkoholik zaprzecza wystąpieniu tego objawu, przekonuje siebie i otoczenie, podając coraz to nowe uzasadnienia i rozbudowując system racjonalizacji na temat tego, że nie stracił kontroli, a tylko ważne powody zmuszają go do takiego nadużywania alkoholu. Formułuje charakterystyczny „system alibi”, w którym uzasadnia, w coraz bardziej nieracjonalny sposób, swoje zachowania podczas picia. Utrata kontroli oraz towarzyszące jej zaburzenia zachowania powodują zwiększający się nacisk społeczny do zaprzestania picia, co z kolei wywołuje u alkoholika tworzenie się nowego systemu obrony. Osoba, tracąc coraz bardziej szacunek do siebie i poczucie własnej wartości formułuje, na zasadzie kompensacji, nastawienia i zachowania wielkościowe.[12]

System racjonalizacji i nastawienia wielkościowe w nieunikniony sposób prowadzą alkoholika do wniosku, że winę za niekontrolowane picie ponosi otoczenie, co powoduje unikanie dotychczasowego towarzystwa. Sygnałem takiej postawy są zachowania agresywne, które pogłębiają proces wyobcowania osoby ze środowiska społecznego. Równocześnie nasilają się wyrzuty sumienia, a wynikające stąd dodatkowe trudności i napięcia wzmagają motywację do dalszego picia.

W tym czasie, pod wpływem coraz silniejszych nacisków zewnętrznych, alkoholik narzuca sobie okresowo bezwzględną abstynencję. Mogą się też pojawiać próby zmiany dotychczasowego sposobu picia w celu udowodnienia, sobie i otoczeniu zachowania możliwości kontrolowanego spożycia alkoholu. Zmienia w związku z tym rodzaje spożywanych alkoholi, miejsce, czas czy okoliczności picia.

Ponoszony przez alkoholika wysiłek związany z utrzymaniem okresowej abstynencji czy zachowaniem kontroli (na skutek zmiany sposobów picia), a szczególnie niepowodzenia z tym związane, powodują narastającą wrogość wobec otoczenia, unikanie dotychczasowych przyjaciół, zaniedbywanie lub porzucanie pracy, ponieważ to wszystko przeszkadza mu w piciu.

Zachowania alkoholika coraz bardziej koncentrują się wyłącznie na sprawach związanych z piciem, następuje utrata zainteresowań światem zewnętrznym, wszystkim, co nie jest związane z alkoholem i z nim samym. Następuje dalsza reinterpretacja relacji z ludźmi, której towarzyszy wzrastająca tendencja do litowania się nad sobą i swoim życiem, z poczuciem bycia ofiarą. Poczucie izolacji oraz racjonalizacja jej powodów wzmaga się tak znacznie, że alkoholik rozważa możliwość lub rzeczywiście ucieka z dotychczasowego miejsca i środowiska.

Wzrastająca koncentracja alkoholika na organizowaniu i spożywaniu alkoholu powoduje zmiany w zasadach funkcjonowania rodziny, która coraz bardziej unika z nim kontaktów. Rodzina próbuje zachować swoje dobre relacje z otoczeniem, podtrzymując swoje dotychczasowe kontakty towarzyskie poza domem, co z kolei prowadzi u alkoholika do nieuzasadnionych pretensji i żalów wobec żony i dzieci.[13]

Nasilające się „zapotrzebowanie” powoduje, że osoba gromadzi i ukrywa zapasy alkoholu w najdziwniejszych miejscach. Skutki picia dużych ilości alkoholu dodatkowo nasilone są niewłaściwym odżywianiem, co prowadzi do pierwszej hospitalizacji z powodu dolegliwości somatycznych lub psychicznych. W tym czasie dochodzi też do obniżenia popędu seksualnego oraz pogłębiającej się wrogości wobec żony. Racjonalizacje tego stanu prowadzą do pojawienia się podejrzeń o niewierność żony i jej seksualnych związkach pozamałżeńskich, co z kolei wywołuje charakterystyczną zazdrość na tle alkoholizmu, która może przybrać postać „obłędu zazdrości”.

Stadium ostre kończy się wraz z pojawieniem się regularnego picia porannego, które dotychczas zdarzało się rzadko. Nasilone zachowania agresywne i pretensje wobec otoczenia, wyrzuty sumienia, walka między potrzebami narzuconymi przez alkohol a obowiązkami, obniżenie poczucia własnej wartości, fałszywa pewność siebie i zachowania wielkościowe na tyle dezorganizują alkoholika, że nie jest on w stanie rozpocząć kolejnego dnia zanim nie odzyska równowagi za pomocą alkoholu.

Stadium to określa się jako okres dramatycznej walki nałogowca o zachowanie wystarczająco poprawnych stosunków z otoczeniem. Choć wieczorne picie i stan zamroczenia alkoholem powoduje nasilone konflikty małżeńskie oraz rodzinne, osoba jest w stanie wykonywać swoją pracę zawodową. Musi podejmować coraz większy wysiłek, aby nie upić się w ciągu dnia. W miarę jak choroba alkoholowa postępuje, coraz bardziej słabną motywacje społeczne (tzw. kontrola sytuacyjna) zachowania abstynencji, w konsekwencji czego „pierwszy poranny kieliszek” stanowi poważne zagrożenie dla pracy zawodowej, ponieważ wymaga wzmożonej walki z pozornym lub rzeczywistym „fizycznym zapotrzebowaniem” alkoholika na alkohol.

Stadium przewlekłe. Utrata kontroli pojawiająca się w poprzedniej fazie choroby alkoholowej powoduje wystąpienie błędnego koła nałogu, które w tym stadium jest obserwowane w postaci długotrwałych stanów zatrucia alkoholem, zwanych też ciągami picia (w języku potocznym „pijaństwem”).

Długotrwałe, powtarzające się stany zatrucia alkoholem powodują degenerację moralną oraz obniżenie sprawności funkcji intelektualnych, które nie mają charakteru trwałego i są odwracalne. Typowe psychozy alkoholowe w tym okresie występują u około 10% populacji alkoholików.

Alkoholik zaczyna przebywać i pić z ludźmi z niższych warstw społecznych, po to, aby czuć się kimś lepszym, bardziej wartościowym. Kłopoty finansowe powodują, że sięga po alkohole niekonsumpcyjne, tzw. wynalazki, jak płyn Borygo, perfumy czy spirytus salicylowy. W tym czasie dochodzi do obniżenia się tolerancji na alkohol - stan stuporu (ograniczenie ruchów przy jasnej świadomości) może pojawiać się po wypiciu o połowę mniejszej dawki alkoholu niż poprzednio.

W większym nasileniu niż w poprzedniej fazie występują nieokreślone lęki, drżączki czy zahamowania psychoruchowe. Kiedy tylko zabraknie alkoholu w organizmie, stany te nasilają się, nie pozwalając osobie wykonać prostych czynności motorycznych. Nałogowiec nie dopuszcza do ich wystąpienia w ten sposób, że utrzymuje przez cały czas odpowiedni poziom alkoholu w organizmie, w konsekwencji czego jego picie przybiera charakter obsesyjny.

W tym czasie słabnie system racjonalizacji i zaprzeczeń i u około 60% alkoholików budzą się nieokreślone pragnienia natury religijnej. W trakcie przedłużających się stanów zatrucia i zamroczenia alkoholowego, konfrontacji z rzeczywistością zewnętrzną i własnym samopoczuciem, cały system racjonalizacji załamuje się i alkoholik uznaje się za pokonanego. Wówczas czasami spontanicznie poddaje się leczeniu lub kontynuuje obsesyjne picie, ponieważ nie widzi wyjścia z choroby.

Analizując genezę i symptomy alkoholizmu, stwierdza się, że nie istnieje „typowa osobowość alkoholika”. Obserwowane przejawy są wtórnymi zachowaniami, nakładającymi się na typy osobowości o cechach wspólnych, niskiej zdolności do radzenia sobie z napięciami. Nie znaczy to, że można wyróżnić szczególny typ osobowości czy właściwość fizyczną, która nieuchronnie prowadziłby do nadmiernego picia objawowego. Obok psychicznych i fizycznych skłonności, musi występować odpowiedni układ czynników społecznych i ekonomicznych, które sprzyjają rozwojowi nałogowego i nienałogowego alkoholizmu u podatnych jednostek.

Alkoholizm alfa. Zależność ma charakter psychologiczny. Nie występuje w jego przebiegu utrata kontroli nad ilością wypijanego alkoholu - picie jest kontrolowane i umiarkowane. Spożywanie alkoholu jest zawsze motywowane psychologicznie i służy uzyskaniu ulgi od bólu fizycznego lub przykrego napięcia psychicznego. Alkoholizm tego typu może stać się przyczyną problemów w relacjach interpersonalnych, w pracy i rodzinie. Nie ma charakteru postępującego, a alkoholodzy nazywają ten rodzaj problemem picia.

Alkoholizm beta. W tym typie nie ma również objawów uzależnienia psychicznego, ani fizycznego. Występują powikłania zdrowotne będące konsekwencją picia, takie jak: marskość wątroby, zapalenie błony śluzowej żołądka czy alkoholowe zapalenia wielonerwowe. Ten rodzaj picia występuje uosób pochodzących z kultur, gdzie rozpowszechnione jest spożywanie dużych ilości alkoholu przy równoczesnym niewłaściwym odżywianiu.

Alkoholizm gamma. W tym przypadku istnieje choroba alkoholowa. Występuje utrata kontroli nad rozpoczętym piciem, nabyta, wzmożona tolerancja na alkohol oraz zmiany fizjologiczne prowadzące do wystąpienia zespołu abstynencyjnego z głodem. Zaznaczona jest progresja od uzależnienia psychicznego do fizycznego, której towarzyszą zmiany osobowości przejawiające się w zaburzeniach zachowania.

Alkoholizm delta. Ten rodzaj alkoholizmu zbliżony jest pod względem symptomatologii do choroby alkoholowej. Występuje uzależnienie psychiczne i fizyczne, ale nie jest zaznaczona utrata kontroli nad ilością spożywanego alkoholu po rozpoczęciu picia. Stąd alkoholik może przerwać picie w każdym momencie, co prowadzi do doświadczenia uciążliwych objawów zespołu odstawienia. Ten rodzaj alkoholizmu powoduje stałą niemożność powstrzymania się od picia.

Alkoholizm epsilon zwany opilstwem okresowym (w dawnym ujęciu tzw. dipsomania). Przejawia się wielodniowym pijaństwem z okazji przyjęć towarzyskich, imprez czy zabaw. [14]

ROZDZIAŁ 3.
RODZINA Z PROBLEMEM ALKOHOLOWYM

3.1 Rodzina – definicje, charakterystyka

Rodzina stanowi pierwsze środowisko wychowawcze dziecka, jest miejscem zaspokajania potrzeb oraz zdobywania doświadczeń kształtujących osobowość i determinujących rozwój człowieka. Nieprzystosowanie społeczne dziecka oraz dysfunkcyjność jego rodziny odgrywają istotną rolę w zaburzeniach rozwoju obserwowanych w wieku niemowlęcym i poniemowlęcym.

W wieku przedszkolnym obejmującym okres życia dziecka od 3 do 7 lat, poszerza się krąg oddziaływań wychowawczych. Obok rodziny istotną rolę w procesie socjalizacji zaczyna odgrywać instytucja przedszkola. Wychowanie przedszkolne ma duże znaczenie tak jak szkolne ze względu na to, iż jest ono podstawą intelektualnego i ogólnego rozwoju dziecka. Może zwiększać jego dojrzałość do podjęcia nauki w szkole i może mieć korzystny wpływ na przebieg przyszłej kariery szkolnej.

W okresie przedszkolnym powinny zostać ujawnione i zniwelowane zagrożenia w prawidłowym przystosowaniu jednostki, które pojawiają się w tej fazie rozwojowej i mogą przyczyniać się do powstawania w przyszłości trudności szkolnych. Do najbardziej istotnych zadań zaliczyć należy: wyrównanie startu życiowego dzieci z różnych środowisk, korygowanie zaniedbań wychowawczych spowodowanych niekorzystnymi warunkami rodzinnymi oraz wyrównanie zaburzeń parcjalnych, z których znaczącą rolę w genezie zaburzeń przystosowania należy przypisać dysleksji.

Trzeba podkreślić, iż w okresie przedszkolnym znaczenie rodziny dla rozwoju zrównoważonej osobowości jest decydujące. Na wpływ ten składają się zarówno opieka i czułość niezbędna do harmonijnego rozwoju emocjonalnego, jak i bodźce konieczne do rozwoju intelektualnego. W sytuacji rodzin problemowych i patologicznych ich uzupełnieniem powinien się stać system instytucji opieki społecznej w postaci poradnictwa, opieki wychowawczej nad dzieckiem, kontroli nad rodziną patologiczną, resocjalizacji dzieci, reedukacji rodziców, pomocy socjalnej.

Szkoła jest następną, po środowisku rodzinnym, społecznością, z którą styka się dziecko, i pierwszą, która zapoznaje je z pracą, z odpowiedzialnością, wprowadzając w rzeczowe stosunki pomiędzy ludźmi. Do podstawowych zadań, jakie powinna realizować szkoła, należy zaliczyć: działalność dydaktyczną - polegającą na dostarczeniu wiedzy, kształceniu uzdolnień i zainteresowań, działalność wychowawczą - obejmującą przekazywanie uczniom systemu obowiązujących w społeczeństwie norm i wartości, kształcenie umiejętności współdziałania z otoczeniem oraz działalność opiekuńczą, polegającą na zapewnieniu dziecku prawidłowego rozwoju fizycznego i bezpieczeństwa, organizowanie i kierowanie jego czasem wolnym od nauki.

3.2 Profil rodzin alkoholowych

Zjawisko nieprzystosowania społecznego jest ściśle związane z nieprawidłowym funkcjonowaniem rodziny. Rodziny takie, określone mianem dysfunkcjonalnych, obejmują: alkoholików, osoby ujawniające cechy dewiacji negatywnej, takie jak przestępczość, prostytucja, narkomania, a także osoby w znacznym stopniu niepełnosprawne psychicznie lub fizycznie. Do czynników, mniej jednoznacznie wiążących się z dysfunkcjonalnością rodziny, zaliczyć można: niepełność, niski poziom wykształcenia rodziców i kultury w rodzinie oraz zakłócenia w pełnieniu ról rodzicielskich i stosunkach interpersonalnych[15].

W podejściu transgeneracyjnym i strukturalnym przyjmuje się, że nadmierne picie, a potem uzależnienie, najpierw rozwija się w rodzinie generacyjnej, a później podtrzymywane jest w prokreacyjnej przez określone reguły funkcjonowania systemu i ustalony system ról rodzinnych. Reguły kształtowane są przez wszystkich członków rodziny (subsystem mąż-żona) zarówno na podstawie ich indywidualnych potrzeb i oczekiwań, jak i doświadczeń wynikających z przebiegu i efektów zachodzących między osobami interakcji. Interakcje, które równoważą jego funkcjonowanie, zostają z czasem utrwalone w postaci stałych wzorców zachowań, które stanowią istotę systemu reguł i ról rodzinnych. Współmałżonek, który podejmuje decyzję pozostania przy osobie uzależnionej inicjuje wspólnie z nią proces adaptacji siebie i rodziny do tej choroby. Proces adaptacji odbywa się przy respektowaniu podstawowego celu i zadania systemu, z pominięciem indywidualnych potrzeb osób będących jego członkami, tj. utrzymania względnej równowagi pomimo zmieniających się zachowań osoby uzależnionej. W konsekwencji alkoholizm jednego z członków staje się chorobą rodzinną poszczególnych jednostek i systemu, wpływa na każdego członka rodziny jako osobę i system rodzinny jako całość.[16]

W rodzinach z problemem alkoholowym zachowania członków rodziny zrozumiałe są tylko wtedy, gdy są spostrzegane jako równoważące i/lub opozycyjne w stosunku do dysfunkcjonalnych postaw i działań alkoholika. Analizując symptomy procesu uzależnienia oraz hierarchię władzy i wpływów w rodzinie przyjęto, że alkoholik, tracąc stopniowo zdolność do kierowania własnym życiem i zachowaniem, w sposób paradoksalny wywiera coraz większy wpływ na pozostałych członków rodziny, którzy dla utrzymania równowagi systemu uruchamiają nieświadomie, odpowiednie zachowania. Alkoholik, posiadając władzę i możliwość kontrolowania – w związku z decyzją współmałżonka o utrzymaniu systemu i zainicjowaniu procesu adaptacji rodziny do uzależnienia - w konsekwencji jest najważniejszą osobą kreującą reguły funkcjonowania rodziny. Reguły te muszą uwzględniać podstawowe cele i dążenia alkoholika - a zatem pozwolić mu na swobodny dostęp do alkoholu, unikanie bólu i cierpienia związanego z własnymi zachowaniami, muszą także sprzyjać powstawaniu i utrzymywaniu (u siebie i otoczenia) mechanizmów obronnych aż po krańcowe zaprzeczenie, że reguły te wyznaczone są przez cele.

Na podstawie obserwacji klinicznych stwierdza się, że w rodzinach z problemem alkoholowym występuje kilka reguł, które wyznaczają określone wzorce relacji i komunikacji. Niektóre z nich są specyficzne dla tego typu rodzin,  inne mają bardziej niespecyficzny charakter i występują także w rodzinach z innymi problemami. Oto ogólna charakterystyka zasad występujących w rodzinach, w których jedno z rodziców jest osobą uzależnioną od alkoholu:[17]

• Używanie alkoholu przez osobę uzależnioną jest najważniejszą sprawą w życiu rodziny, wokół której tworzą się trwałe interakcje i kierunki działania wszystkich członków. Alkoholik kompulsywnie dąży do upicia się, a wszystkie pozostałe osoby angażują się w uniemożliwienie mu tego.
• Alkoholik nie jest odpowiedzialny za używanie alkoholu - przyczyny picia są upatrywane w czynnikach zewnętrznych; winna i odpowiedzialna może być osoba lub sytuacja, tylko nie uzależniony. Reguła ta jest konsekwencją zaprzeczania i projekcji własnego poczucia winy i wyrzutów sumienia alkoholika na osoby i/lub sytuacje zewnętrzne. Osobą obciążaną przez alkoholika odpowiedzialnością za jego własne picie jest współmałżonek, który w wyniku projektowanej na niego odpowiedzialności, odczuwa poczucie winy i mniejszej wartości. Radzi sobie z tymi uczuciami zaprzeczając im i poszukując czynników zewnętrznych, odpowiedzialnych za nadużywanie alkoholu przez współmałżonka.
• Alkoholizm i alkohol nie jest główną przyczyną problemów rodzinnych. Początkowo zarówno pijący, jak i rodzina spostrzega, że sposób jego picia odbiega od akceptowanego stylu używania alkoholu w danym społeczeństwie. Z czasem jednak wszyscy członkowie rodziny racjonalizują i zaprzeczają temu faktowi. Nawet wtedy, gdy nałóg jest oczywisty, uporczywie utrzymują, że picie współmałżonka jest co najwyżej czynnikiem komplikującym życie rodzinne.
• Stan równowagi i status quo musi być utrzymywany kosztem wszystkich członków rodziny. Ponieważ proces uzależnienia powoduje pojawienie się coraz większej liczby destrukcyjnych zachowań i postaw alkoholika, stąd dla utrzymania równowagi konieczny jest udział wszystkich osób w rodzinie, aby kompensacja była wystarczająca. Odejście z takiej rodziny któregokolwiek z członków lub zmiana w regułach jej funkcjonowania staje się zagrożeniem zarówno dla jednostki, jak i przetrwania całego systemu.
• Wszyscy członkowie rodziny muszą podjąć rolę Pełnomocnika, a ich głównym zadaniem jest ochranianie osoby uzależnionej i jej picia. Zachowania te, w przekonaniu członków rodziny, są przejawem miłości i lojalności, ale ich niezamierzonym efektem jest podtrzymywanie status quo.

Przedstawione reguły są specyficzne dla rodzin z problem alkoholowym, ale oprócz tego występują reguły niespecyficzne, dotyczące komunikowania się i ekspresji emocji.

Nie wolno rozmawiać i dyskutować o tym, co się rzeczywiście dzieje w rodzinie, zarówno między sobą, jak i z osobami z zewnątrz. Takie ograniczenie w zakresie przekazywania i wymiany informacji służy utrzymaniu równowagi przez: izolowanie się od informacji z zewnątrz, szczególnie o istocie i przejawach alkoholizmu i jego znaczenia dla pozostałych członków rodziny; izolowanie się od informacji, które pozwoliłyby rozpoznać pełnione przez członków rodziny role Pełnomocników i ich znaczenie dla podtrzymywania wzorców picia.

Nie wolno też w takich rodzinach mówić o rzeczywiście przeżywanych uczuciach i emocjach względem pijącego i jego zachowań oraz wynikających stąd konsekwencji dla rodziny i poszczególnych osób. Jest to standardowa reguła funkcjonująca w rodzinach dysfunkcjonalnych, w których występują akty przemocy, nadużycia seksualne.[18]

Przyjęcie przez rodzinę reguł, których głównym celem jest utrzymanie względnej równowagi i status quo w sytuacji wystąpienia uzależnienia od alkoholu, zmusza wszystkich jej członków do pełnienia określonych ról (ze sztywnymi wzorami zachowań i interakcji), za którymi ukryte zostają naturalne potrzeby i pragnienia osób oraz adekwatna percepcja i ocena rzeczywistości wraz z towarzyszącymi emocjami i uczuciami.

Istotną kwestią (z perspektywy jednostki) jest to, w jakim stopniu wymagania rodzinne i społeczne związane z rolą stymulują lub blokują rozwój jej potencjalnych możliwości oraz to, w jaki sposób role te są przez jednostkę podejmowane. Niektóre role są naturalne, stają się udziałem osoby w rezultacie rozwoju rodziny i naturalnego następstwa pokoleń. Są też takie, które jednostka podejmuje poprzez świadomy wybór, ale bywają role, które jest ona zmuszona przyjąć, ze względu na sztywno ustalony scenariusz oczekiwań rodzinnych, nie uwzględniający jej naturalne potrzeby i dążenia. W rodzinach zdrowych, ale będących w stanie stresu związanego z przejściem z jednej do następnej fazy cyklu rozwoju i w dysfunkcjonalnych (generujących i podtrzymujących objawy) występują dodatkowe role - nakładające się na naturalne, będące rezultatem rozwoju, służące głównie utrzymaniu względnej równowagi systemu.

Każda z ról, podejmowana w rodzinach z problemem alkoholowym charakteryzuje się tym, że: ma określoną motywację, tj. wyrasta z określonego cierpienia osoby i rodziny; przynosi określone (doraźne) zyski jednostce i rodzinie; powoduje kształtowanie się określonych doświadczeń, które wpływają na rozwój potencjalnych możliwości jednostki i wyznaczają historię jej życia; powoduje powstanie i utrwalenie się specyficznych dla danej roli niepożądanych worów zachowań i ograniczeń w jej rozwoju, tzw. koszt, cena podjętej roli. Funkcjonowanie w określonej roli powoduje ograniczenia w zakresie możliwości umysłowych i podejmowania decyzji, emocjonalnych, społecznych, fizycznych i duchowych jednostki.[19]

3.3 Przystosowanie dzieci alkoholików

Zanim pojawi się pierwsze dziecko, para małżeńska wypracowuje względnie ustabilizowane wzory zachowań i komunikacji. W momencie narodzin konfiguracja pary ulega destabilizacji i powstaje konfiguracja trójkąta, a dziecko staje się jego integralną częścią. Wówczas ustalają się na nowo pozycje poszczególnych członków, relacje oparte na bliskości lub dystansie, hierarchia władzy oraz nowe wzorce interakcji.

Każda rodzina z problemami alkoholowymi ma swojego pozytywnego bohatera, a rola ta wyznaczona jest najstarszemu dziecku, bez względu na jego płeć. Są to dzieci oczekiwane, obdarzane największą miłością i akceptacją, a zatem potencjalnie o największym poczuciu własnej wartości, co predysponuje je do realizowania trudnych zadań życiowych. Im przypadnie, bowiem zadanie polegające na świadczeniu, dzięki odnoszonym sukcesom i osiągnięciom życiowym, że rodzice są osobami wartościowymi, to one będą podwyższać, coraz niższe, poczucie wartości rodziców i całej rodziny.[20]

Bohater w rodzinie zobligowany jest także do podejmowania działań na rzecz stabilizowania systemu rodzinnego, który ulega zachwianiu z dwóch względów: jego narodzin oraz coraz bardziej ekscesywnego picia uzależnionego. Aby mógł on pełnić właściwie swoją rolę, rodzice (nie wprost) przekazują mu, od najwcześniejszych lat, zakazy i nakazy. Oto najbardziej charakterystyczne z nich:

• bądź doskonały (w tym co czujesz, myślisz i robisz),
• sprawiaj innym przyjemność (opiekuj się innymi) i dawaj im tylko to, czego oczekują (możesz wówczas kontrolować sytuację i osoby poprzez rozpoznanie systemu wzmocnień),
• nie mów (nie czuj) o negatywnych uczuciach, zachowaj je dla siebie, bo możesz komuś zrobić krzywdę - ujawniaj tylko uczucia pozytywne, dzięki nim zyskasz aprobatę i miłość,
• nie mów o piciu ojca nawet do najbliższych członków rodziny (to jest to, o czym w naszej rodzinie się nie rozmawia).

Dopiero później dziecko zacznie zdawać sobie sprawę z tego, że jego ojciec dużo pije, a problemy w rodzinie są tego konsekwencją. Początkowo wszyscy dorośli w rodzinie skrzętnie ten fakt ukrywają, zaprzeczając temu co dziecko widzi lub słyszy. W takich warunkach ma ono poczucie zamieszania i wzrastającego niepokoju. Widzi i czuje jedno, słyszy natomiast od najbliższych zupełnie coś odmiennego. Początkowo nie wie z całą pewnością, co naprawdę dzieje się w rodzinie, ale zdaje sobie sprawę z ambiwalentnych uczuć względem rodziców: kocha ojca, ale boi się lub nienawidzi go, gdy ten przychodzi do domu pijany; kocha matkę, ale złości i niepokoi się o nią widząc ją smutną, zrozpaczoną i ciągle zmęczoną. Dziecko w tak niejasnej sytuacji emocjonalnej, przy braku możliwości uzyskania informacji, które pozwoliłyby mu zrozumieć to, co dzieje się w rodzinie, z ulgą przyjmuje wyznaczoną mu rolę, która jest w miarę jasno określona. Ma być dobre, uprzejme i odnosić sukcesy, a pochwały i popularność, którą zdobędzie ma wzmocnić poczucie własnej wartości i pozostałych członków rodziny.

Cena, jaką dziecko zapłaci za podjęcie tej roli, będzie szczególnie wysoka, jeśli okaże się, że jego potencjalne możliwości we wszystkich sferach funkcjonowania, nie będą wyższe od możliwości pozostałych dzieci w rodzinie. Celem wysiłku, który podejmuje od chwili wejścia w rolę, nie będzie zaspokajanie własnych potrzeb i dążeń, ale ukrycie deficytu czy własnych trudności oraz problemów i trudności rodziców i całej rodziny. Największe sukcesy i powodzenia dziecka nie mogą wyrównać deficytu poczucia wartości całej rodziny, ponieważ istota jego braku, a także problemów rodzinnych, związana jest z nadmiernym piciem uzależnionego. Cel, któremu dziecko nieświadomie poświęci całe życie, nie może być przez niego osiągnięty, ponieważ zależy od każdego członka rodziny, szczególnie terapii uzależnionego.[21]

Potencjalna możliwość dziecka przy przekazie „bądź doskonały” ma optymalne warunki rozwoju ale analizy kliniczne i dociekania teoretyczne wskazują, że jest to założenie fałszywe. Przekaz ten bardziej ogranicza niż sprzyja rozwojowi potencjalnych możliwości jednostki.

ROZDZIAŁ 4.
FORMY POMOCY DZIECIOM NIEPRZYSTOSOWANYM SPOŁECZNIE Z RODZIN ALKOHOLOWYCH

4.1 Programy psychoedukacyjne

Termin „profilaktyka” pochodzi z języka greckiego: „prophylaktikos” i oznacza zapobieganie. W przypadku problemów alkoholowych dotyczy ono bardzo szerokiego obszaru działań. Z jednej strony obejmuje wszelkie starania zmierzające do zwiększenia szans i zasobów sprzyjających zdrowemu stylowi życia, z drugiej, zawiera te działania, które stawiają sobie za cel minimalizowanie kosztów związanych ze skutkami picia alkoholu, jak również zmniejszenie już istniejącej i przyszłej populacji osób pijących alkohol.

Działalność profilaktyczna obejmuje grupy społeczne i sfery działań ludzkich. Jest ona adresowana zarówno do osób, które nie miały jeszcze kontaktów z alkoholem, jak i do tych, które są w fazie eksperymentalnego picia. Obejmuje także tych ludzi, którzy piją w sposób szkodliwy lub ryzykowny, nadużywają alkoholu lub są od niego uzależnieni, a także tych, którzy już ponoszą koszty związane z własnym lub czyimś piciem. Działania zapobiegawcze są również adresowane do środowisk, grup i osób, u których ze względu na obciążające czynniki (genetyczne, psychologiczne i społeczne) ryzyko pojawienia się zaburzeń i problemów związanych z już mającym miejsce lub potencjalnym spożywaniem alkoholu jest wyższe niż w całej populacji.

Strategie postępowania, jakie stosuje się w profilaktyce antyalkoholowej to:[22]

• polityka antyalkoholowa na szczeblu krajowym i lokalnym, obejmująca prawodawstwo fiskalne, regulację cen, ograniczenia w reklamowaniu, wieku nabywcy, ilości miejsc i godzin sprzedaży,
• edukacja dotycząca zagrożeń oraz szkód psychologicznych, fizjologicznych i społecznych związanych ze spożyciem alkoholu (koncentruje się na dotarciu do osób, dla których spożywanie alkoholu stanowi zagrożenie - dzieci, młodzieży, kobiet ciężarnych; adresowana jest także do tych, którzy swoim piciem stwarzają zagrożenie w rodzinie, w miejscu pracy, a także osób zagrożonych uzależnieniem lub uzależnionych i ich rodzin),
• zapobieganie zagrożeniu przez działania wzmacniające i rozwijające zasoby podmiotowe i kontekstowe zmniejszające ryzyko związane z alkoholizmem (rozwijanie umiejętności i zwiększanie kompetencji osób; tworzenie formalno-prawnych i instytucjonalnych warunków zdrowego życia ludzi),
• rozpoznawanie, diagnozowanie oraz wczesna identyfikacja problemów związanych z piciem alkoholu,
• interwencje po wykryciu nadużywania, zagrażającego lub szkodliwego spożycia alkoholu oraz leczenie uzależnienia.

Przyglądając się zmianom zachodzącym w podejściu do profilaktyki problemów alkoholowych i uzależnień można zauważyć stopniowe, dynamiczne, przenikanie do współczesnych koncepcji idei zaczerpniętych z obszaru promocji zdrowia. Dotyczy to zwłaszcza transmisji prozdrowotnych wartości, systemowego i długofalowego projektowania oddziaływań, a także koncentracji na rozwijaniu i budowaniu zasobów człowieka i środowiska jego życia. Bliskie takiemu podejściu do zapobiegania są współczesne koncepcje tzw. wczesnej profilaktyki uzależnień. Jest ona adresowana do dzieci i młodzieży bez względu na stopień ich zagrożenia i mieści się w obszarze prewencji pierwotnej.[23]

Wymienia się modele:[24]

• oświaty zdrowotnej,
• edukacji humanistycznej,
• edukacji społecznej,
• edukacji w zakresie umiejętności życiowych,
• alternatywnych form,
• promocji zdrowia.

Początki działań profilaktycznych, w ramach wczesnej profilaktyki uzależnień we wszystkich krajach, to tradycyjne podejście do problemu określane jako model oświaty zdrowotnej. Celem, jaki stawia się w nim przed profilaktyką, jest przekazywanie ludziom informacji o środkach uzależniających i konsekwencjach, jakie mogą pojawić się w wyniku ich używania. Podejście to opiera się na założeniu, że procesy poznawcze, zakres wiedzy na temat środków uzależniających i związanych z nimi zagrożeń kształtują postawy ludzi i wpływają na ich zachowanie.

Koncepcja ta kładzie nacisk na aspekty problemu i uwypukla treści. Jedna z nich to informowanie, nastawione głównie na rzetelne i dokładne (na odpowiednio dostosowanym do odbiorcy poziomie) przekazywanie wiedzy o specyfice substancji uzależniających i ich wpływie na organizm, psychikę, zachowanie i sfery życia człowieka. Druga skupia się głównie na wywołaniu u odbiorcy efektu emocjonalnego. Jest to straszenie, w którym wykorzystuje się alarmujące dane, przerażające statystyki i prognozy a czasem także celowo szokujące zdjęcia, plakaty czy filmy zawierające budzące grozę obrazy, ukazujące wyniszczonych nałogiem ludzi. Kolejna to uświadamianie przez pokazywanie przykładu człowieka uzależnionego. Są to spotkania, filmy, audycje radiowe lub pisemne relacje osób uzależnionych, które opisują swoją chorobę i koszty, jakie ponoszą w związku z uzależnieniem, z perspektywy ich obecnej abstynencji (trzeźwi alkoholicy).

Cele, jakie stawia przed sobą ta koncepcja oraz metody, jakimi się posługuje, oparte są na jednostronnej prezentacji treści edukacyjnych przez osoby będące źródłem informacji. Są to wykłady, prelekcje, pogadanki, artykuły i audycje w mediach, publikacje, plakaty, ulotki informacyjne. W przypadku tego modelu można poczynić zarzut o wąskie, skupiające się na dostarczaniu wiedzy, podejście do zapobiegania alkoholizmowi i problemom z nim związanym.

Kolejna koncepcja to model edukacji humanistycznej (afektywnej) stawiający sobie za cel prawidłowy rozwój osobowości człowieka. Szczególny nacisk kładzie się w nim na te elementy i cechy osobowości (a także określone umiejętności), które mogą mieć wpływ na zmniejszanie ryzyka związanego z piciem alkoholu (poczucie własnej wartości, umiejscowienie kontroli, umiejętności identyfikowania i wyrażania swoich uczuć, podejmowania decyzji czy radzenia sobie ze stresem). U podstaw takiego podejścia do problemu leży założenie, że zakłócony, nieprawidłowy rozwój poszczególnych składników osobowości może być przyczyną sięgania po alkohol i uzależniania się od niego. Dostarczanie wiedzy na temat środków uzależniających nie odgrywa większej roli.

W edukacji humanistycznej wykorzystuje się głównie metody aktywnej pracy uczestników.

Model edukacji społecznej zakłada, że zjawiska występujące w procesie społecznego uczenia się (modelowanie, identyfikacja, społeczne kary i nagrody) mają ogromny wpływ na zachowanie człowieka. W tej koncepcji środowisko jest dla nas źródłem ważnych wzmocnień, wskazówek i przykładów do naśladowania. W przypadku dzieci i młodzieży jest to znaczące oddziaływanie rówieśni­ków i grupy młodzieżowej (także jej normy i potencjalna presja w kierunku picia alkoholu). Działanie profilaktyczne w tym modelu zawiera elementy rozpoznawania i radzenia sobie z tą presją (trening odmawiania), ćwiczenie identyfikowania manipulacji i wpływów ze strony reklamy (na dokonywanie wyborów dotyczących alkoholu) i nie ulegania im. Uwzględniane są tu także umiejętności określania własnej pozycji i roli w grupie, a także aktywne poszukiwanie wsparcia i akceptacji w otoczeniu.

Wykorzystywane w tym modelu metody pracy to głównie zajęcia grupowe. Stosowana jest technika odgrywania ról, podaje się także informacje na temat alkoholu w celu dostarczenia wiedzy i zmiany nieprawdziwych przekonań. Ciekawą formą pracy z młodzieżą wywodzącą się z tego podejścia jest idea rówieśniczego doradztwa i prowadzenia działań profilaktycznych przez liderów młodzieżowych.

Próbą uwzględnienia większej liczby różnorodnych czynników w wyjaśnianiu powstawania problemów alkoholowych jest model edukacji w zakresie umiejętności życiowych. Zakłada on, że problemy alkoholowe mają złożoną etiologię. Kluczowe są tu pojęcia: zaspokajanie potrzeb i radzenie sobie przez młodych ludzi z różnymi sytuacjami. Dotyczy to zwłaszcza trudności i konfliktów występujących lub nasilających się w okresie dorastania.[25]

To podejście, kładąc nacisk na oddziaływanie przez modelowanie i uczenie się obserwacyjne, a także odgrywanie ról, stawia sobie za cel uczenie takich umiejętności, które sprzyjałyby zaspokajaniu własnych potrzeb, radzeniu sobie z sytuacjami i osiąganiu własnych celów bez sięgania po alkohol. Umiejętności tych jest bardzo wiele a to, które z nich są ważne i potrzebne konkretnym osobom i grupom, zależy od złożonych czynników indywidualnych i kontekstowych.

Ponieważ u podstaw pracy profilaktycznej w ramach tego modelu legły doświadczenia z zakresu terapii poznawczo-behawioralnej, stąd szeroka i różnorodna oferta treningów umiejętności stwarzających okazję do rozwoju i zmian.

Kolejny mechanizm wczesnej profilaktyki uzależnień to model alternatywnych form. Oferuje on pomysły na to, jak można spędzać wolny czas, realizować i rozwijać swe zdolności i umiejętności, zaspokajać własne potrzeby. Alternatywne wobec alkoholu i innych środków psychoaktywnych sposoby spędzania przez dzieci wolnego czasu mają zapobiegać uzależnieniom i pojawianiu się tzw. zachowań problemowych.

Najbardziej wszechstronnym podejściem do zapobiegania problemom alkoholowym jest model promocji zdrowia. Poprzez działanie na rzecz promowania zdrowia i zdrowego stylu życia podejście to jest cenne. Adresatem jest w tym wypadku cała populacja, a treści edukacyjne dotyczą nie tylko, jak to miało miejsce w poprzednich modelach, poszczególnych czynników ryzyka uzależnienia lecz zdrowia jako wartości, traktowanego jako całość w jego fizycznym, psychicznym, społecznym i duchowym wymiarze. W programach profilaktycznych adresowanych do szkół, społeczności lokalnych, organizacji społecznych czy rodziny idea promocji zdrowia i zdrowego stylu życia jest żywo obecna. W polskim projekcie podstaw programowych dla szkół podstawowych i ponadpodstawowych problemy zdrowia i ekologii są wplecione w treści nauczania z zakresu edukacji zdrowotnej i powiązanych z nią: edukacji obywatelskiej, biologicznej, ekologicznej (warto zaznaczyć, że w całym projekcie używa się silnie zakorzenionego w profilaktyce pojęcia: kompetencje jako wyznacznika efektów edukacyjnych).

Typologia Stokera oparta na chronologii i zastosowanych technikach oddziaływania, wyróżnia:[26]

• straszenie (profilaktyka przez wzbudzanie lęku) - lata pięćdziesiąte i sześćdziesiąte XX w.,
• wartości i uczucia (wzmacnianie społecznie ważnych wartości) – lata siedemdziesiąte XX w.,
• alternatywy i wybory (tworzenie alternatywnych form aktywności i ćwiczenie umiejętności dokonywania wyborów) - lata osiemdziesiąte XX w.,
• sztuka odmowy (ćwiczenie umiejętności przeciwstawiania się presji i odmawiania) - lata osiemdziesiąte XX w.,
• angażowanie środowiska (aktywizowanie różnych grup i organizacji istniejących w środowisku lokalnym) - lata osiemdziesiąte XX w.,
• podejście systemowe (oparte na modelu interakcji pomiędzy różnymi elementami składowymi środowiska lokalnego) - lata dziewięćdziesiąte XX w. i wiek XXI.

Druga, to zaproponowana przez Bruvolda i Runalda typologia działań profilaktycznych, oparta na kryterium teoretycznej podstawy psychologicznej danego podejścia. Proponuje ona cztery modele:

• poznawczy,
• społecznego uczenia się,
• rozwojowy,
• norm społecznych,

nawiązujące do konkretnych koncepcji psychologicznych lub całych podejść badawczych i teoretycznych.

Jedną z możliwości wdrażania profilaktyki w rodzinie jest praca z rodzicami. Wyróżnia się cztery grupy propozycji o charakterze profilaktycznym, skierowane do rodziców i osób zajmujących się wychowywaniem dzieci. Są to:[27]

• edukowanie i poszerzanie wiedzy,
• rozwijanie umiejętności wychowawczych,
• stymulowanie interakcji rodzinnych,
• ruchy samopomocowe.

Edukowanie dotyczyć może zagrożeń związanych ze spożywaniem alkoholu przez dzieci oraz tej wiedzy, która opisuje prawidłowości rozwoju dziecka i jego relacji z rodzicami. W sferze edukacji mieści się także informowanie o wpływie picia rodziców na dzieci, o znaczeniu zasad i norm związanych z alkoholem, obowiązujących w danej rodzinie oraz o symptomach, jakie mogą wskazywać na zwiększone ryzyko lub istnienie problemów alkoholowych u dziecka.

4.2 Strategie terapeutyczne dla dzieci alkoholików

Edukacja w szkołach obejmuje kilka obszarów pracy profilaktycznej. Najważniejszymi z nich to: